جاڭا تالاپ اۋىلىنا جەتە بەرىستەگى توبەنىڭ ماڭىن جۇرت تۇستىكباي توعانى دەسەدى. توبەنىڭ ەتەك جاعىندا ەل-جۇرتتى اشارشىلىقتان امان الىپ شىققان ادامنىڭ قۇرمەتىنە ەسكەرتكىش-تاقتا دا قويىلعان. تاقتا تاسقا «قيىن-قىستاۋ زاماندا ەل يگىلىگى ءۇشىن توعام قازىپ, ارتىندا وشپەس ءىز قالدىرعان اتا-بابامىز تۇستىكباي مەن نۇر-مۇحامەدتىڭ رۋحىنا باس يەمىز» دەگەن لەبىزدى ۇرپاقتارى قاشاپ جازىپتى.
التىن ادام تابىلعان ايگىلى شىلىكتى جازىعىنىڭ كۇنباتىس جاعىنان سىلدىراپ, تەرىسايىرىق اعادى. جەرگىلىكتى جۇرتتىڭ ايتۋىنشا, جازدىڭ كۇنى تارتىلىپ قالاتىن بۇل وزەن كوكتەمدە وتكەل بەرمەيدى ەكەن. ال توعاننىڭ ءتۇپ تاريحىن وسى ءوڭىردىڭ تۋماسى زاڭعار كارىمحاننان بىلدىك.
– 1931-1932 جىلدارى وزەنىنىڭ جايداق جەرى جىرعالى قىستاعىنىڭ ءور جاعىنان باستاپ, قولمەن توعان قازىپ, كيتىڭقارا تاۋىنىڭ باۋىرىمەن جۇرگىزىپ وتىرىپ, تالپىنداعى ەگىندىككە سۋ شىعارعان. ول كەزدە تەحنيكا كۇشى جوق, قالاي سالعانى جۇمباق. تۇستىكباي اتانىڭ باسشىلىعىمەن ىلدي جەرلەرگە كەسەك تاستى قالاپ وتىرىپ, سۋ جىرىپ كەتپەيتىندەي ەتىپ ارنا جاساعان. ارنانىڭ سۋ جۇرەتىن دەڭگەيىن سىناپ قويىپ, ولشەپ وتىرعان ەكەن. سول توعان كۇنى بۇگىنگە دەيىن «تۇستىكباي توعانى» دەپ اتالادى, – دەيدى تاريحي مالىمەت بەرگەن زاڭعار كارىمحان.
تاۋدى جاناي ورگەن تاسقا قاراپ, ورگە قاراي سۋدى قالاي جۇرگىزگەن دەگەن سۇراق مازالاي بەردى. تاريحي دەرەكتەرگە سەنسەك, سۋ جۇرەتىن توعاننىڭ جالپى ۇزىندىعى – 12 شاقىرىم ەكەن. 30-جىلدارى 80 گەكتار جەرگە ەگىن ەگىپ, ادامداردى اشتىقتان امان الىپ قالعان بۇل توعاننىڭ ماڭى راس, كيەلى جەر. ال قايلا-كۇرەكپەن توعان قازىپ, سۋ شىعارۋعا ءبىر كىسىدەي جۇمىلعان اۋىل ازاماتتارىنىڭ رۋحىنا مىڭ تاعزىم! تۇستىكبايدىڭ توعان قازعانىنان بولەك, ۇستالىعى دا ەل اۋزىندا اڭىز بولىپ ايتىلادى.
1970-1980 جىلدارى اۋداننىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ءزارىپحان داۋكەەۆ توعانعا قايران قالا قاراپ تۇرىپ, «پاي-پاي, شىركىن, تارباعاتايدىڭ توعىز سوۆحوزىنا توعىز ديرەكتور ەمەس, مىناداي تۇستىكبايلار كەرەك-اق ەكەن» دەپتى. بۇل ءسوزى كۇنى بۇگىنگە دەيىن ەل اۋزىندا ءجۇر. شەبەردىڭ ىسىنە تاڭدانىپ قانا قويماي, جوعارى باعا بەرگەن ناعىز باسشىنىڭ ويى.
سويتسەك, بۇل ماڭدا تۇستىكباي توعانىنان باسقا تاعى ءبىر توعان بار ەكەن. ونى دا ولكە تاريحىن تۇگەندەپ جۇرگەن زاڭعار كارىمحان ايتتى. ايتۋىنشا, جاڭا اۋىلدىڭ وڭتۇستىك جاعىن وراي, اقاي توعانى جىلىستار ەدى. ونى دا قولمەن قازىپ, قاراشاتتان قىرعا شىعارعان ەكەن. ول ءىستىڭ باسى-قاسىندا اقاي توقباي ۇلى ءجۇرىپتى. ول كولحوزداستىرۋ كەزىندە بريگادير بولعان ەكەن. اقايدىڭ توعانى ءالى كۇنگە دەيىن بۇكىل جاماندالاعا جايىلىپ, ەگىننىڭ بىتىك شىعۋىنا سەپتەسىپ كەلەدى.
بۇل جاققا كەلىمدى-كەتىمدى جۇرت توعانداردى كورگەن سوڭ بابالاردىڭ ارۋاعىنا قۇران باعىشتاپ, باستارىنا ءتاۋ ەتكىسى كەلەر ەدى. اشارشىلىق جىلدارى اۋىلعا سۋ شىعارعان بابالاردىڭ جاتقان جەرى قايدا دەسەك, تۇستىكباي مەن قيابايدىڭ زيراتى قاراكەمەر وڭىرىندە سونادايدان قاراۋىتادى ەكەن. ال اقاي اقساقال اۋىل جانىنداعى قالىڭ قورىمدا جاتىر.
مىنە, تارباعاتايداعى كيەلى جەرلەردىڭ ءبىرى – وسى. ءتىپتى, جول تۇزەلسە, تۋريستەر توپىرلاپ باراتىنداي مارشرۋت جاسالۋى مۇمكىن. جول بويى تاريحي جەرلەر. وسىدان تارتقان كۇيى شىلىكتى قورعانىنا ءتۇسىپ, ودان ارى زايسان كولىن اينالىپ كەتۋگە دە بولادى. ءيا, بۇل ۋاقىت ەنشىسىندەگى دۇنيە. ازىرشە, كەشەگى بابالاردىڭ باتىرلىعىن بىلە ءجۇرسىن دەگەن ويمەن ازىن-اۋلاق اقپارات بەردىك.
تارباعاتاي اۋدانى,
جاڭا تالاپ اۋىلى
