تەلەفونعا تاۋەلدىلىك. ودان قالاي قۇتىلامىز؟

قازاقتىڭ جالپاق تۇسىنىگىمەن ايتساق, ءتىپتى ءتىلى دە شىقپاعان بالانىڭ ءوزى سمارتفون كورسە, كوزى جايناپ كەتەدى. بەرمەسەڭىز, باقىرىپ جىلايدى, زارلاپ قويا بەرەدى. بۇدان ىعىر بولعان كەيبىر جاس اتا-انالار بالاسىنا تەلەفون ۇستاتا سالىپ, ءوزىنىڭ جان تىنىشتىعىن قالايدى. تەلەفوننىڭ بالاعا وتە زيان ەكەنىنە ءمان بەرمەيدى.

ايتالىق, نەمىس ماماندارى سمارتفوندى بەيبەرەكەت قولدانۋ سالدارىنان جاس بالالاردىڭ ويلاۋ قابىلەتى شەكتەلىپ, ءوزىن-ءوزى باقىلاۋ ارەكەتى تومەندەۋدىڭ سالدارىنان جۇيكەسى جۇقارۋدا دەيدى. بۇل راس. ءتىپتى كەيبىر بالانىڭ تەلەفونعا تىم اۋەستىگىنەن بولىپ, ميعا زاقىم كەلگەن جاعدايدا عانا پايدا بولاتىن جۇيكە شالدىعۋ دەرتىنىڭ بەلگىلەرى كورىنىس بەرۋدە دەگەن اقپاردى وقىدىق.

ءدال قازىر قىتاي, جاپون, وڭتۇستىك كورەيا, اقش مەملەكەتتەرى سمارتفونعا اۋەستىك سالدارىنان اقىل-ەسى كەمىستىككە ۇشىراعان بالالاردى ساۋىقتىراتىن ورتالىق اشىپ ۇلگەردى. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى تەلەفونعا تاۋەلدىلىكتىڭ كەسىرىنەن بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاڭا دەرتتىڭ ءتۇرى تابىلعانى حاقىندا دابىل قاعىپ وتىر.

پسيحولوگ-الەۋمەتتانۋشىلاردىڭ اي­تۋىنا قاراعاندا, اقىلدى تەلەفون وقۋ­شىنىڭ وي-ورىسىنە كەرى اسەر ەتۋ ارقىلى ونىڭ وقۋ ۇلگەرىمىن تومەندەتىپ قانا قويماي, دەنساۋلىعىنا دا زيان تيگىزەدى. ءتىپتى باز ءبىر ماماندار الداعى كۇندەرى جاسوسپىرىمدەردىڭ تەلەفونعا تاۋەلدىلىگىنىڭ زيانى قازىرگى تاڭدا الەم­دى الاڭداتىپ وتىرعان تەرروريستىك وقيعا­لاردان دا اسىپ تۇسەدى دەگەن پىكىردە.

يسلامدا «جاقسى دۇنيەنىڭ ءوزى شەگىنەن اسقاندا زيانعا اينالادى» دەگەن ۇعىم بار. ياعني قازىرگى تاڭداعى تەلەفونعا تاۋەلدىلىك بولاشاقتا اراق پەن تەمەكىنىڭ كەسىرىنەن دە اسىپ تۇسەتىن كۇيدە.

نەمىس دارىگەرلەرىنىڭ پايىمىنشا, جاس بالانىڭ باس سۇيەگى جۇقا بولعاندىق­تان, سمارتفوننىڭ زياندى ساۋلەسى ەرەسەك ادامعا قاراعاندا جوسوسپىرىمگە 10 ەسە زيان تيگىزەدى ەكەن.

قىسقاسى, بۇل ماسەلە الەمدى الاڭداتىپ وتىر. ويتكەنى وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ كەمەل تاربيەسى سول ەلدىڭ, سول ەتنوستىڭ بولاشاعى ەكەنى داۋسىز. وسىنى ەسكەرگەن مەملەكەتتەر جاس وسكىندى تەلەفونعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتقارۋدىڭ جولىن قاراستىرىپ جاتىر. بۇل ماسەلە قازاق قوعامىن اينالىپ وتپەسى انىق. سوندىقتان ءبىزدىڭ دە بالا تاربيەسىنە قاجەت بولار دەگەن نيەتپەن شەتەلدىك تاجىريبەلەردى ۇسىنىپ وتىرمىز.

مىسالى, يسپانيانىڭ كاستيل-لا مانچا شتاتىنىڭ باسشىلىعى وقۋشىلار مەكتەپ ىشىندە جانە اۋلاسىندا تەلەفون قولدانۋىن تىيۋ تۋرالى شەشىم قا­بىلداعان ەكەن. جانە بۇنى ىسكە اسىرۋعا بۇقارا بولىپ جۇمىلعان. ناتيجە جامان ەمەس كورىنەدى. ەلدەگى بۇعان دەيىنگى ستاتيستيكا 14-32 جاستاعى بۋىننىڭ 95 پايىزىندا «تەلەفونعا تاۋەلدىلىك» سيپاتى انىقتالعان بولسا, جوعارىداعى شەشىمنەن كەيىن بۇل كورسەتكىش 67 پايىزعا تومەندەگەن ەكەن. وسى ءۇردىستى قۇپ كورگەن اقش-تىڭ نيۋ-يورك مەرى كوپشىلىك قالاۋىمەن مەكتەپ اۋلاسىندا سمارتفون قولدانۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلداپتى. بۇل ءۇردىستى ۆيردجينيا, مەريلەند سياقتى ەلدەگى ۇلكەن قالالار دا قولداپ وتىر.

سول سياقتى شوتلانديالىق ۇستازدار وقۋشىلار ساباق كەزىندە سمارتفون قولدانباۋ تۋرالى باستاما كوتەرىپ, ۇكىمەتكە ۇسىنىس تاستاسا, جاپونيا­نىڭ ايچي (Aichi) پروۆينتسياسىنىڭ ورتا­لىعى كاريا (Kariya) قالاسىندا كەشكى ساعات 21.00-دەن كەيىن وقۋشىلارعا سمارت­فون پايدالانۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شەشىم شىعارىپتى.

ءبىر قىزىعى, ايفوننىڭ اتاسى ستيۆ دجوبس ءوزىنىڭ وتباسى مۇشەلەرىنە ءۇي ىشىندە سمارتفون قولدانۋعا تىيىم سالىپ, بوس ۋاقىتتارىن كىتاپ وقۋعا جۇم­ساي­تىن قاتاڭ ءۇردىس قالىپتاستىرسا, دۇنيە­جۇزىلىك تەحنولوگيا ماگناتى بيلل گەيتس اعىلشىننىڭ «The mirror» باسىلىمى­نا بەرگەن سۇحباتىندا بالالارىنا 14 جاسقا جەتكەنگە دەيىن تەلەفون ۇستاتپايتى­نىن ايتقان. ونىڭ سىرتىندا, تەلەفون پاي­دالانۋ ۋاقىتىن شەكتەن اسىرماۋدى قا­تاڭ قاداعالايدى ەكەن.

الداعى ۋاقىتتى ادام بالاسىنىڭ الدىندا «تەلەفونعا تاۋەلدىلىكتى» جەڭە مە, جەڭىلە مە دەگەن سۇراق كولدەنەڭ تارتى­لارى انىق. دەمەك بۇل وقيعا ءاربىر وتباسىنا ۇلكەن سىناق بولايىن دەپ تۇر. بۇنى جەڭەتىن جالعىز جول – وتباسىلىق قاتاڭ ءتارتىپ.