يگەرىلمەگەن قارجىعا كىم جاۋاپتى؟

سەناتورلار وسى ماسەلەنىڭ شەشىمىن تابۋعا تىرىستى كەشە سەنات توراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن پالاتا پلەنارلىق وتىرىسىنىڭ كۇن تارتىبىندە جيىرما ماسەلە قارالدى. سونىڭ ىشىندە ۇكىمەت پەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋىن باقىلاۋ جونىندەگى ەسەپ كوميتەتىنىڭ 2009 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋى تۋرالى ەسەپتەرى دەپۋتاتتاردىڭ ەرەكشە قىزىعۋشىلىعىن تۋدىردى. قارجى ءمينيسترى بولات ءجا­مى­شەۆ ءوز بايانداماسىندا وتكەن جىلى پرەزيدەنت تاپسىر­ما­لارى­نىڭ جۇزەگە اسىرىلعانىنا ەرەك­شە توقتالىپ ءوتتى. رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ شىعىس بولىگى 98,2 پاي­ىزعا ورىندالعان. مينيستر سىرت­قى قارىز ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 60 پايىزىنان اسپاۋى كەرەك بولسا, ەلىمىزدەگى بۇل كورسەتكىش 10 پايىز­دى قۇرادى دەدى. ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بيسەن­عالي تاجياقوۆ بانك دەپوزيتتەرى الدەقايدا ءوسىپ, 16,4 تريلليون تەڭ­گە­گە جەتكەندىگىن العا تارتتى. ين­فلياتسيا وتكەن جىلى 6,9 پايىزدى قۇراپ, ونىڭ ارعى جىلىمەن سا­لىستىرعاندا ءبىرشاما تومەندەگەن ەكەن. ماسەلەن, وتكەن جىلى ين­فلياتسيا رەسەيدە – 10, بەلورۋس­سيادا – 10,1, ۋكراينادا 13,3 پايىز بولىپتى. سونداي-اق وتكەن جىلى ەلىمىزدىڭ حالىقارالىق رەزەرۆى 7, 9 ميلليارد دوللارعا ءوسىپ, ينۆەستيتسيالىق تابىس 1,5 ميلليارد دوللاردى قۇراپتى. شەت­ەلدىك ينۆەستيتسيا 12,6 ميل­ليارد دوللار بولسا, سىرتقى قا­رىز 4 ميللياردقا ءوسىپ, 111,7 ميلليارد اقش دوللارىنا جەت­كەن. ال بانكتەردىڭ سىرتقى بە­رەشەگى 9,1 ميللياردقا كەمىپ, قا­زىر­گىسى 30 ميلليارد دوللار كولە­مىندە قالىپتاسىپتى. مەملەكەت­تىك قارىز 3,5 ميلليارد دوللارعا جەتكەن. ايتسە دە بۇل كورسەتكىشتەر سە­ناتورلار كوڭىلىنەن شىعا قويعان جوق. وتكەن جىلى يگەرىلمەي قالعان 60 ميلليارد تەڭگە مەن داعدارىسقا قارسى جۇمسالۋى ءتيىس قارجىلاردىڭ دەپوزيتتەردە ساقتالۋى سىن تەزىنە الىندى. عاني قاسىموۆ 237 يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ كوبىسى بۇرىنعى كاسىپورىنداردى قايتا جاڭعىرتۋمەن جانە تسەحتار سالۋمەن عانا شەكتەلگەنىنە قىن­جى­لىس ءبىلدىردى. ەكىنشى دەڭگەي­دەگى بانكتەرگە سالىنعان قارجى­لار قاشان قايتارىلادى, دەدى سە­ناتور سۇراقتى توتەسىنەن قويىپ. قورعانىستىق تاپسىرىستاردىڭ وتاندىق كاسىپورىندار تاراپى­نان جاسالمايتىندىعىنا كوڭىل تولمايتىنىن بىلدىرگەن قۋانىش سۇلتانوۆ كەڭەستىك داۋىردە اسكەري ونىمدەر شىعارعان 51 كاسىپورىن­نىڭ قازىر كەرەكسىز بولىپ قال­عان­دىعىن ايتتى. مەملەكەت ينۆەستي­تسيا­لىق قورلاردان قوماقتى ينۆەس­تيتسيا جوعالتىپ وتىرعاندىعىن اشىنا جەتكىزگەن يران ءامىروۆ لاۋازىم يەلەرى ەلدىڭ الدىندا جاۋ­اپ بەرۋ­دەن قالعان دەگەن تۇجىرى­مىن جەت­كىزدى. وسى رەتتە سەنات دە­پۋتاتتارى بيۋدجەت اكىمشىلەرىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتۋ ماسەلەسى شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقانىنا نازار اۋدارتتى. وسىلايشا دە­پۋ­تات­تار ەسكەرتپەلەرى مەن ۇسى­نىستارى نازارعا الىنا وتىرىپ, قوسىمشا بايانداما ازىرلەنەتىن بولىپ شەشىلدى. ول پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرى­سىندا باياندالماق. دەپۋتاتتاردى قىزىقتىرعان تاعى ءبىر زاڭ جوباسى “قازاقستان رەس­پۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنا­ما­لىق اكتىلەرىنە “ەلەكتروندى ۇكىمەتتى” دامىتۋ ماسەلەلەرى بوي­ىن­شا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋ­لار ەنگىزۋ تۋرالى” دەپ اتالادى. اقپاراتتىق جۇيەلەردى قولدانۋ­مەن ەلەكتروندى قالىپتا مەم­لە­كەتتىك قىزمەتتەر كورسەتۋدى زاڭ­داستىراتىن زاڭ جوباسى بويىنشا باياندامانى بايلانىس جانە اق­پارات ءمينيسترى اسقار جۇماعاليەۆ جاسادى. مينيستر ۇسىنىلاتىن وزگەرىستەر ازاماتتارعا اقپاراتتىق كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيا­لار­دى قولدانۋمەن ءوز قۇقىقتارىن جۇزەگە اسىرۋعا جانە زاڭمەن قور­عالاتىن مۇددەلەرىن قورعاۋعا از ۋاقىت پەن قارجى جۇمساۋعا ءمۇم­كىندىك بەرەتىنىنە ەرەكشە توقتال­دى. مىسالى, ازاماتتار مەن كا­سىپ­كەرلەر مەملەكەتتىك قىزمەتتەر مەن ليتسەنزيا الار كەزدە مەم­لەكەتتىك ەلەكتروندى رەسۋرستاردا بار مالىمەتتەردى راستايتىن نو­تاريۋسپەن بەكىتىلگەن قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرىن الا الادى. ەلەك­تروندى قۇجاتتاردى سوت ءوندى­رىسىندە, نوتاريالدىق قىزمەتتە جانە ليتسەنزيالاۋدا جۇزەگە اسىرۋعا دا مۇمكىندىك بار. ءوتىنىش­تى ساندىق قولتاڭبامەن بەكىتىلگەن ەلەكتروندى قۇجات تۇرىندە بەرۋگە دە مۇمكىندىك اشىلىپ وتىر. جوعارىدا ايتىلعانداردى ەسكەرە كەلە سەنات زاڭ جوباسىن قا­بىلدادى. بۇدان كەيىن سەناتورلار كەدەن وداعىنا قاتىستى ءۇش زاڭدىق قۇ­جات بويىنشا جانە وزگە دە زاڭ جوبالارى جونىندە ءتيىستى شە­شىمدەر قابىلدادى. اسقار تۇراپباي ۇلى.