فوتو: gov.kz
ساپاعا سالعىرت قاراۋ ءوز الدىنا, تالاپقا ساي ەمەس تاۋاردى قايتا ايىرباستاپ بەرۋىن سۇراپ, الدىنا كەلگەن تۇتىنۋشىلاردىڭ زاڭدى قۇقىعىن اياقاستى ەتكەن كاسىپكەرلەر كوبەيگەن. زاڭ تالاپتارى مەن ءوز قۇقىقتارىن لايىقتى دەڭگەيدە بىلمەگەندەر, ولاردىڭ ىعىنا جىعىلىپ, ءتىپتى ارى قاراي تالاپ-ارىز جازۋ تۋرالى ويلامايدى دەيدى زاڭگەرلەر.
«الماتى – ەلىمىزدىڭ ساۋدا-ەكونوميكالىق ورتالىعى. مۇندا قىزمەت كورسەتۋشىلەر دە, تۇتىنۋشىلار دا از ەمەس. مەگاپوليس تۇرعىندارى مەن قوناقتارى تاۋارلار مەن قىزمەتتەردى ساتىپ العان كەزدە ساتۋشىلار تاراپىنان ساپاسىز نەمەسە جوسىقسىز قارىم-قاتىناسقا ءجيى تاپ بولادى. مۇنداي كەلەڭسىزدىككە ۇرىنباس ءۇشىن ءاربىر ازامات «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ تۋرالى» №274-IV زاڭىن جەتىك بىلگەنى ءجون. قازىرگى قوعامدا بۇل زاڭ وتە قاجەت. تۇتىنۋشى مەن ساتۋشى, تاۋار ءوندىرۋشى, قىزمەت كورسەتۋشى اراسىنداعى قاتىناستاردى رەتتەيتىن نورماتيۆتىك اكت, بارلىق تالاپقا جاۋاپ بەرەدى. قازىرگى ۋاقىتتا تاراپتار اراسىنداعى قۇقىقتىق قاتىناستاردىڭ ۇتىمدى تەتىگى – وسى. كەز كەلگەن تۇتىنۋشى دا, قىزمەت ۇسىنۋشى دا بۇل زاڭدى بىلۋگە ءتيىس. ازاماتتار زاڭدى قۇقىقتارى بۇزىلعان جاعدايدا الماتى قالاسى, ماقاتاەۆ كوشەسى, 45 مەكەنجايىنداعى «تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ جونىندەگى قالالىق ورتالىققا» جۇگىنە الادى», دەيدى زاڭگەر تالعات قاسىمعاليەۆ.
تۇتىنۋ قۇقىعىن بۇزۋدىڭ كوپتەگەن مىسالى بار. كوبىنەسە ازاماتتار جيھاز جاساۋ جانە جوندەۋ قىزمەتىنە شاعىمداناتىن كورىنەدى. مۇنداي جاعدايلار تەك الماتىدا ەمەس, بارلىق ايماقتا كەزدەسەدى. ماماندار تالاپتاردىڭ ءوسۋىن تۇتىنۋ مادەنيەتىنىڭ وسۋىمەن بايلانىستىرادى. الماتى قالاسى بويىنشا ساۋدا جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ دەپارتامەنتى تۇرعىندارعا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, قۇقىقتىق كومەك كورسەتەدى.
دەپارتامەنت باسشىسىنىڭ ورىنباسارى نۇرلان ابديەۆ تكش قىزمەتتەرى, سونداي-اق ءبىلىم بەرۋ, مەديتسينا, قوعامدىق تاماقتانۋ جانە بايلانىس سالالارىنا قاتىستى وتىنىشتەر قالانىڭ جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارى, ىشكى ىستەر ورگاندارى جانە ۇيالى وپەراتورلارمەن بىرلەسە پىسىقتالاتىنىن ايتادى. ءتىپتى جاۋاپتى باسقارما ءىس ناسىرعا شاپقان جاعدايدا, سوتقا ءۇشىنشى تۇلعا رەتىندە قاتىسادى.
الەمدىك تاجىريبەدە ازاماتتارعا تۇتىنۋ قۇقىن ۇيرەتۋ ماقساتىندا ارنايى ساباقتار جۇرگىزىلەدى. جىل باسىنان بەرى مۇنداي باستاما الماتىدا دا جۇزەگە اسا باستادى. حالىقتىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان جوبانى قالا بيلىگىنىڭ قولداۋىمەن «جاناشىر» حالىقارالىق قوعامدىق قورى قولعا العان. الماتى قالاسى وڭىرلىك كوممۋنيكاتسيالار قىزمەتى الاڭىندا جۋرناليستەرمەن جۇزدەسكەن قوعامدىق قور ماماندارى, كۇنى بۇگىنگە دەيىن 500-گە جۋىق الماتىلىق كەڭەس الۋ ماقساتىندا قور كومەگىنە جۇگىنگەنىن جەتكىزدى.
– جوبا وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن جالعاسادى. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ستۋدەنتتەرىنە, قالانىڭ ساۋدا نۇكتەلەرى مەن مەكەمەلەرىندەگى تۇتىنۋشىلارعا وقىتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلەدى. Instagram, Facebook, Telegram الەۋمەتتىك جەلىلەرىندە «تۇتىنۋشى-پوترەبيتەل» اقپاراتتىق اككاۋنتتارى بەلسەندى جۇمىس ىستەيدى. ساۋدا ورىندارىندا تۇتىنۋشىلار قۇقىن قورعاۋ سالاسىنداعى جاڭا زاڭناما بويىنشا كەڭەس بەرەتىن ءموبيلدى زاڭ قىزمەتى ىسكە قوسىلدى. «ساپالى ءونىم» جوباسىنىڭ ماقساتى – ىشكى نارىقتا ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ. جاڭا زاڭناما قوعامنىڭ ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن جاقسارتۋعا جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ماسەلەلەرىندە ۇكىمەتتىك ەمەس ينستيتۋتتاردىڭ ءرولىن نىعايتۋعا باعىتتالىپ وتىر. البەتتە, بىزدە ءالى ساۋدا مادەنيەتى قالىپتاسپاعان جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعى دامىماعان. سوندىقتان جوبا اياسىندا ءبىز ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتىلىعىن ارتتىرۋعا بارىنشا كۇش سالامىز. قالا تۇرعىندارىن وزدەرى ءۇشىن جاسالعان مۇمكىندىكتى ءتيىمدى پايدالانۋعا جانە بەلگىلەنگەن زاڭداردى ساقتاۋعا شاقىرامىز. ءوز قۇقىقتارىڭىزدى ءبىلۋ جانە ۋاقتىلى قولدانۋ الدانىپ قالۋدان ساقتايدى.
قوعامنىڭ ءاربىر مۇشەسى قۇقىقتىق ساۋاتتىلىققا يە بولۋى جانە تۇتىنۋ قۇقىعىن قورعاۋعا جاۋاپتى بولۋى كەرەك. بۇل ءومىر سۇرۋگە جانە جۇمىس ىستەۋگە قولايلى جاعداي جاسايدى. اۋدان باسشىلارىنان باستاپ ساۋدا نۇكتەلەرى مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەيىنگى ءارتۇرلى دەڭگەيدەگى باسشىلار تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا مۇددەلى ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن بەلسەندى قولداۋعا ءتيىس. تەك وسى جاعدايدا عانا ناتيجەلەر مۇمكىندىگىنشە ءونىمدى بولادى. ەجەلگى داۋىرلەر مەن وركەنيەت دامي قويماعان كەزدە دە ساۋدا قاتىناستارىندا تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باسا نازار اۋدارىلعان. تاريحي دەرەكتەر تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى قوعامدا ارقاشان ماڭىزدى ءرول اتقارعانىن كورسەتەدى. تۇتىنۋشىلاردى قۇقىقتىق قورعاۋ – ەجەلدەن قالىپتاسقان جانە وركەنيەت دامۋىنىڭ اجىراماس بولىگى, – دەيدى «جاناشىر» حالىقارالىق قوعامدىق قورىنىڭ پرەزيدەنتى جاڭىل اپەتوۆا.
بۇگىنگى تاڭدا حالىقارالىق تۇتىنۋشىلار وداعى الەمنىڭ كوپتەگەن ەلىمەن قويان-قولتىق جۇمىس ىستەپ, تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ ۇيىمدارىن بىرىكتىرەدى. ۇيىم حالىقتىڭ ساۋاتىنا, قاۋىپسىزدىگىنە, تاڭداۋىنا ءمان بەرەدى. ساراپشى ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە ازاماتتىق قوعام مەن قۇقىقتىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋ باعىتىندا اۋقىمدى ىستەر اتقارىلىپ جاتقانىن اتاپ ءوتتى. ازاماتتاردىڭ قۇقىقتىق مادەنيەتىنىڭ دەڭگەيى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, قۇقىقتىق نورمالار سوعۇرلىم جاقسى ساقتالادى.
«دامىعان مەملەكەتتىڭ ازاماتى «زاڭ تالاپتارىن قاتاڭ ساقتاۋ كەرەك, ويتكەنى بۇل مەنىڭ ءومىرىم ءۇشىن جانە قوعامنىڭ دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى» دەگەن قاعيدانى تۇسىنەدى. جالپى, ءوز قۇقىعى تۋرالى حاباردار تۇتىنۋشى بولىڭىز. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى ءبىزدىڭ ەلدە كەڭ تارالۋى ءۇشىن وسى قۇقىقتاردى زەرتتەۋ, ولاردى قولدانا ءبىلۋ, ءوزىڭىزدى قورعاۋ جانە قاجەت بولعان جاعدايدا دوستارىڭىز بەن جاقىندارىڭىزعا كومەكتەسۋ قاجەت. تۇتىنۋشى ءوز قۇقىقتارىن نەعۇرلىم جاقسى تۇسىنسە, ونىڭ ءوز مۇددەلەرىن زاڭدى قورعاۋعا مۇمكىندىگى جوعارى بولادى. تۇتىنۋشىلاردىڭ قۇقىقتارى ماڭىزدى جانە ولاردى ساقتاۋ قوعامداعى ادىلەتتىلىك پەن جاۋاپكەرشىلىكتى دامىتۋعا ىقپال ەتەتىنىن ەستە ۇستاعان ابزال», دەپ اتاپ ءوتتى مامان.
الماتى
