بىرىنشىدەن, بيرجالار اراسىندا رەتتەۋشى جانە سالىقتىق اربيتراج بولماۋى كەرەك, ويتكەنى بۇل كەيبىرەۋلەر ءۇشىن باسقالارعا قاراعاندا باسەكەگە قابىلەتتى ەمەس ارتىقشىلىق تۋدىرادى. ەكىنشىدەن, مەملەكەت باسشىسى بيرجالاردى بىرىكتىرۋ نۇسقالارىن پىسىقتاۋدى تاپسىردى, بىراق رەتتەۋدە كەلىسىم بولسا, قانداي جاعدايدا بىرىگۋگە بولاتىنى تۋرالى جوسپار ءالى ناقتىلانعان جوق. ۇشىنشىدەن, قور نارىعىندا ينۆەستورلاردىڭ نەگىزگى تابىسى ديۆيدەندتەرگە ەمەس, كومپانيالار قۇنىنىڭ وسۋىنە نەگىزدەلەدى. سوندىقتان قۇن وسىمىنە سالىق سالىنباۋى ماڭىزدى. دەمەك بۇل تۇستار نارىق زاڭىنا قايشى كەلەدى. ال 5 پايىزدىق مولشەرلەمە وتە ورىندى.
بولشەك ساۋدا سالىعى بويىنشا اينالىمدى 500 ملن تەڭگەگە دەيىن قىسقارتۋ جانە B2B سەگمەنتى ءۇشىن ۇلعايتىلعان بولشەك سالىقتى ەنگىزۋ تۋرالى باستامانى دا قولداۋعا بولادى. بۇل جۇيە بيزنەستىڭ بولشەكتەنۋى جانە ءىرى بيزنەستىڭ سالىق تولەۋدەن جالتارۋىنا جول بەرمەيدى. جالپى, مەن B2B سەگمەنتىندەگى شوب ءۇشىن جەڭىلدىكتەردى الىپ تاستاۋدى جانە ولاردى تەك بولشەك ساۋداعا قالدىرۋدى قۇپ كورەمىن. ويتكەنى ۇزاقمەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا بيزنەستىڭ بولشەكتەنۋى بيۋدجەت كىرىسىنە عانا اسەر ەتىپ قويمايدى, سونىمەن قاتار ورتا كومپانيالاردىڭ ءىرى سەگمەنتكە وتۋىنە كەدەرگى جاسايدى. سول سەبەپتى دۇرىس وزگەرىستەر بولىپ, ەل بيۋدجەتىنىڭ تاپشىلىعى ماسەلەسىن شەشىپ, قالىپتى سالىق جۇيەسىن قۇرۋ ءۇشىن كەز كەلگەن دۇرىس باستامالاردى قولداۋ قاجەت.
قازىرگى سالىق رەفورماسى سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋدى جەتىلدىرۋ ارقىلى تۇسىمدەردى ارتتىرۋعا باعىتتالعان. نەگىزگى وزگەرىستەر كولەڭكەلى ەكونوميكانىڭ كولەمىن ازايتۋعا جانە سالىق سالۋ بازاسىن كەڭەيتۋگە ارنالعان. سالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ جانە ول تاۋەلدى بولاتىن فاكتورلار – قازىر باسپاسوزدە ەڭ كوپ تالقىلاناتىن تاقىرىپ. بىزدە قازىرگى رەاكتيۆتى, ياعني سالىقتىق تەكسەرۋلەر مەن ايىپپۇلدار ارقىلى اكىمشىلىك باعىتقا باسىمدىق بەرەدى. سالىق ورگاندارىنىڭ سۋبەكتيۆتى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ايتارلىقتاي تەتىكتەرى بار. Cالىقتىق اكىمشىلەندىرۋ تەك تەكسەرۋلەردى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار باسقا دا ماڭىزدى اسپەكتىلەردى قامتيدى. سالىق نەعۇرلىم قاراپايىم جانە تۇسىنىكتى بولسا, سوعۇرلىم ونىڭ مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋدان جالتارۋ قيىنىراق جانە ونى باسقارۋ نەمەسە جيناۋ وڭايىراق بولادى. ويتكەنى ولاردىڭ ارقايسىسى كۇردەلى ەسەپتەۋلەر مەن قۇجاتتىق دالەلدەمەلەردى تالاپ ەتەدى.
سالىق نەگىزدەرىن وقىتۋدى مەكتەپتەن باستاۋ, سونداي-اق سالىق مىندەتتەمەلەرىن ورىنداۋ قاجەتتىگىن تۇسىنۋگە باعىتتالعان ءتۇرلى ءبىلىم بەرۋ ءىس-شاراسىن وتكىزۋ ماڭىزدى. پرواكتيۆتى ءبىلىم بەرۋ بولاشاقتا سالىقتان جالتارۋعا تىرىساتىن ادامداردىڭ سانىن ايتارلىقتاي ازايتادى.
بىزدە بەلگىلى ءبىر سالالارعا, كومپانيالارعا جانە اۋماقتارعا ارنالعان كوپتەگەن سالىق جەڭىلدىگى بار. مۇنداي جەڭىلدىكتەر سالىقتى وڭتايلاندىرۋ تەتىكتەرىن قۇرۋعا ىنتالاندىرادى. بىزدە مۇنداي اربيتراج كوپ, ال جاڭا سالىق كودەكسىندە ودان دا كوپ. جاڭا كودەكستە ۇسىنىلىپ وتىرعان جاڭالىقتاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, بىرنەشە مىسال كەلتىرەمىن: مىسالى, فيتنەس-كلۋبتار جەلىسى ءبىر زاڭدى تۇلعادا تىركەلگەن جانە ولار جالپى سالىق رەجىمىنە جاتادى جانە بارلىق سالىقتى تولەيدى. جاقىن جەردە فيتنەس-كلۋب جەلىسى اشىلىپ جاتىر, ولاردىڭ ارقايسىسى جەكە زاڭدى تۇلعادا تىركەلگەن جانە ءار كلۋبقا بارلىق جەڭىلدىگى بار ارنايى سالىق رەجىمى قولدانىلادى. ناتيجەسىندە, بۇل ءبىرىنشى كومپانيانىڭ دا ءبولىنۋىن ىنتالاندىرادى, ايتپەسە باسەكەلەستىكتەن جەڭىلىپ, بانكروتقا ۇشىرايدى, ويتكەنى سالىق اۋىرتپالىعى ءار الۋان.
سالىق ۇدەرىستەرىن اۆتوماتتاندىرۋعا كەلەر بولساق, بۇل باعىتتا جۇيە قۇرۋ ماڭىزدى جانە ءبىزدىڭ ەلىمىز بۇل ماسەلەدە العا جىلجىدى. مىسالى, ESF جۇيەسى – الەمدەگى ەڭ وزىق ۇلگىلەردىڭ ءبىرى. مۇنى اۆانستىق جۇيەگە كوشكەن كەزدە ەكسپورتتىق كومپانيالارعا ىنتالاندىرۋ رەتىندە پايدالانۋىمىزعا بولادى. اۆتوماتتاندىرۋ ۇلكەن دەرەكتەردى تالداۋدى جاقسارتۋ ءۇشىن دە وڭ ىقپالىن تيگىزەدى. سالىقتىق دەرەكتەر تەك سالىق جيناۋ ءۇشىن دەرەك كوزى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار نەسيە قابىلەتتىلىگىن باعالاۋ, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتى تالداۋ, قارجىلىق ەسەپتىلىك ءۇشىن وتە قۇندى رەسۋرس رەتىندە تانىلعان.
جاڭا سالىق كودەكسى اياسىندا سالىق جيناۋ تەك سالىقتىق باقىلاۋ مەن اۆتوماتتاندىرۋ شارالارىن كۇشەيتۋ ارقىلى عانا ەمەس, سونىمەن قاتار سالىقتىق ءتۇسىندىرۋ ينستيتۋتىن ەنگىزۋ ارقىلى دا قامتاماسىز ەتىلۋگە ءتيىس. سالانىڭ دامۋى سالىق جەڭىلدىكتەرىنىڭ ەسەبىنەن ەمەس, تەڭ باسەكەلەستىك ورتانىڭ ارقاسىندا جۇزەگە اسادى. باسەكەلەستىك نەعۇرلىم كوپ بولسا, سوعۇرلىم كومپانيالار باسەكەگە قابىلەتتى بولادى, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا ىنتالانا تۇسەدى.
عالىم قۇسايىنوۆ,
ساراپشى
