كوللاجدى جاساعان – الماس ماناپ, «EQ»
ەڭ اۋەلى قۋاندىق شىعارماشىلىعىمەن تانىستىعىم جايلى ايتا كەتەيىن. قايسىبىر جىلى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنەن «ادام» اتتى اڭگىمەنى وقىپ, تاڭعالدىم. اۋعانستان سوعىسىنىڭ اقىرى, كەڭەستىك ءومىردىڭ بۇركەۋلى شىندىعى شىعارمادا كوركەمدىك دەڭگەيگە جەتكەن. بىراق اڭگىمە شىعىسىمەن اۆتوردىڭ باسى داۋ-دامايعا قالدى, گازەت بەتىندە قالامگەردى «كىنالاعان» ماقالالار شوعىرى جارىق كوردى. قارسى ماقالالار جازىلدى, اۆتوردى تەرەڭ دە ءبىلىمدى وقىرماندارى اراشالاپ, اقتاپ الدى. اۆتوردىڭ وقىرماندار جۇرەگىنە جول تاۋىپ, بىردەن باۋراپ الۋىنىڭ سىرى نەدە؟ ەڭ باستىسى, بۇگىنگى زاماننىڭ سۇرقىلتاي بەينەسى مەن ەسىرىك حاراكتەرىن ادەبيەتىمىزگە ەلدىڭ الدى بوپ, العاشقىلاردىڭ ءبىرى بوپ الىپ كەلۋىندە دەر ەدىك. ال مىناۋ قوعامدىق فورماتسيا اۋىسقان كەزەڭدە جارىق كورگەن جيناعى كەشەگى سوتسياليستىك زامان مەن بۇگىنگى تاۋەلسىز تىرشىلىكتىڭ شىندىعىن كوركەم كەستەلەگەن شىعارمالار. سونداي-اق اۋعان سوعىسى مەن بام-عا بارعان قازاق جاستارىنىڭ ءومىرى, جەلتوقسانشىلار تاعدىرى دا قامتىلعان. كىتاپقا ءتورت حيكايات پەن ون بەس شاقتى اڭگىمە توپتاستىرىلعان. كىتاپ اتاۋىن العان «ساياباقتاعى كلاسسيكالىق اۋەن» دەپ اتالعان اڭگىمە دە وسىناۋ جاڭا ءومىردىڭ بەينەسى. وسى اڭگىمەدە بۇگىنگى دەندەپ كەتكەن كوررۋپتسيا ىندەتى دە زەينەتكەر كوزى ارقىلى تارازىعا تۇسەدى. ادامزات الاڭسىز تىنىش ءومىر ءسۇرۋ ءۇشىن قولىڭ تازا بولۋ كەرەك دەگەن اۆتورلىق كونتسەپتسيا اڭگىمەنىڭ ءون بويىنان كوزگە ۇرىپ تۇر. سونداي-اق «ارقا», «كۇزگى سىن», «دويبى ويناعان ەكى ايەل», ء«يتتىڭ ءتىسىن جۇلعان كۇن» دەيتىن اڭگىمەلەرىنەن بۇگىنگى قازاق اڭگىمە جانرىنىڭ بيىك بەلەسكە كوتەرىلگەنىن ايتار ەدىك. بەيىمبەت مايلين مەن سايىن مۇراتبەك سالعان سۇرلەۋدى قالامگەردىڭ جاڭاشا جاڭعىرتىپ كەلە جاتقاندىعى انىق بايقالادى. اڭگىمە – شاعىن دا شىمىر ءارى قىتىمىر جانر. ول قايتىمى تەز, كوپ الدىندا از سويلەپ, كوپ ءىس تىندىراتىن بولىمدى كىسىنى ەلەستەتەدى. ءبىر روماننىڭ ايتارىن ءبىر اڭگىمەمەن جەتكىزۋگە تىرىسىپ جۇرگەن قۋاندىقتىڭ ىزدەنىستەرىن قۇپتايمىز.
وسى كىتاپتىڭ بەتاشارى ء«دۇربى» حيكاياتىنان ءبىز وزگەرىسكە ۇشىراعان ءومىرىمىزدىڭ كەيىپكەرىن كورەمىز. ول ءبىراز جىل ەلدەن تىسقارى ءجۇرىپ, قايتا ورالعاندا بىت-شىتى شىققان قۇرىلىسقا كەزىگەدى. احبك وپىرىلىپ, ورنىندا جالعا بەرىلگەن جاتاقحانا تۇر. احبك اۋىلدان كەلگەن قازاق قىزدارىنىڭ ءومىر مەكتەبى, جۇمىسشى تابى وكىلدەرىنىڭ قارا شاڭىراعى بولسا, قايتا قۇرۋمەن بىرگە ونىڭ قابىرعاسى قۇلاپ, قۇر ورنى عانا قالعان. جولدىباي ەسىمدى جىگىت – جارالى قوعامنىڭ بولاشاعىنان ءۇمىت كۇتكەن ادەمى ورنەكتەلگەن ادەبي بەينە. قوعامىمىزدىڭ باسىنا تۇسكەن قايتا قۇرۋ دەپ اتالعان ۇلتقا جاسالعان ەسسىز زورلىقتى بەينەلەگەن شىعارما كوپ ەمەس, بۇل سونىڭ بىرەگەيى. «ناعىز قالامگەر كەشەگىنى دە ەمەس, ەرتەڭدى دە ەمەس, بۇگىندى جازۋ كەرەك», دەمەي مە پۋشكين؟ بۇگىندى جازۋ دا, ايتۋ دا وڭاي ەمەس. زامان جەكەمەنشىكتىڭ زامانى بولعانىمەن, كىتاپ حالىقتىكى. وقىرمان شىعارمادان اتوي ساپ ايقايلاعان ادامدار مەن زاماننىڭ يلەۋىنە بۇگىلگەن قوڭىر تىرشىلىكتى كورەدى, ياعني ءوزىن-ءوزى تانيدى. شىعارما وسىنىسىمەن قۇندى.
ۇلى وتان سوعىسى تۋرالى شىعارما مەزگىلدىڭ اۋانىنا وراي جازىلىپ بىتكەن بە دەسەك, جۇيەسىن تاپسا, ءالى دە مايىن تامىزىپ جازۋعا بولادى ەكەن. «بەلدىك ساتقان» حيكاياتىن وقىعاندا تۇيگەنىمىز – اۆتور قازاق اۋلىنىڭ وزىق ونەگەسىن اتىڭ وشكىر سوعىسپەن استاستىرا وتىرىپ جاقسى اشقان. سوعىسپەن باستالعان اۋىل ءومىرى بۇگىنگى جاڭا قازاقستانمەن جالعاسادى, ءوزى بالا جاسىنان تازا, قازاقى اۋىلدا وسكەن جازۋشى اۋىلدىق مىنەز-ق ۇلىقتى, ادامي جىلى شۋاقتى, ەلدىكتى ەلجىرەي جەتكىزىپ, كوركەم كەستەلەگەن. ادامدارعا جەتىسپەيتىن قايىرىمدىلىققا ءزارۋ كەزىمىزدە بۇل حيكايات قازاق پروزاسىنداعى كەيىنگى جىلداردا جازىلعان ەرەكشە ءبىر شىعارما دەر ەدىم.
حالىقتىڭ ءومىرىن, تۇرمىسىن, بولمىسى مەن ادامي كەلبەتىن, قوعامدىق دامۋ ۇدەرىسىن ادەبيەتتەگى ايەل بەينەسى ارقىلى دا بايقاۋعا بولادى. قۋاندىق تۇمەنباي اڭگىمەلەرىندەگى ايەل بەينەسى بەيىمبەت مايلين نەمەسە جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ جازاتىن ايەل قاۋىمىنان مۇلدە بولەك. ويتكەنى بۇل – XXI عاسىردىڭ ايەلى, ەمانسيپاتسيانىڭ شىرقاۋ شەگىنە جەتىپ, فەمينيزم سالتانات قۇرعان داۋىردە ءومىر ءسۇرىپ وتىرعان ايەلدەر. وسى جەردە «تەمىر اياق» اڭگىمەسىن ەرەكشە اتار ەدىك. ءبىر اياعىن كومباين ءمۇجىپ جەپ قويعان كەلىنشەك ەڭبەكتەن قايتپايدى. ونىڭ بويىندا قازاقى رۋح بار, كوپ بالا تاۋىپ, انا بولۋدان دا تارتىنبايدى. ال «ۆولەيبولشى ايەلدىڭ اق ءسۇتى» اڭگىمەسىندە ۇلت نامىسى ءۇشىن شارق ۇرىپ, ويىن ۇزىلىسىندە عانا ءسابيىن ەمىزگەن ايەلمەن بەتتەسەمىز. جازۋشى شىعارماشىلىعىنداعى ايەلدەر بەينەسى – ءار الۋان, ءار ءتيپتى, ءبىر-بىرىنە مۇلدە كەرەعار پاكتىك پەن اڭعالدىقتىڭ شىڭىنا شىققان ايەلدەر گالەرەياسى.
ءبۋنيننىڭ «جەڭىل كۇرسىنىسى», چەحوۆتىڭ «قاندەن ەرتكەن كەلىنشەگى», بەيىمبەتتىڭ «شۇعانىڭ بەلگىسى» مەن «كۇلپاشىنداعى» نازىك ليريزم قۋاندىق ءۇشىن ۇيرەنۋدىڭ ۇلى مەكتەبى سەكىلدى. «اشىلىپ-جابىلعان ەسىكتەگى» كورشىلەرىنە بيىكتەن قارايتىن كەشەگى شەنەۋنىك – بۇگىنگى اياق تىرەر ءبۇدىرى جوق زەينەتكەر ايەل, «جەر مەن كوكتىڭ اراسىنداعى» ۇشقىش كۇيەۋىن تاعاتسىزدانا كۇتكەن شيەگۇل, ء«جويت بەرگەن سارىمساقتاعى» مۇسىلمان ءدىنىن مويىنداعان ولگا ابرامقىزى, «شەمىشكەدەگى» قازاقتى قۇلاي سۇيگەن كارىس قىزى فروسيا – ەستە قالار وبرازدار, وقىرمان جۇرەگىن جاۋلاعان ايەل بەينەلەرى. ال ورىس ادەبيەتىندە ۇرىنى, بۇزىق پەن الاياقتى استافەۆ پەن شۋكشين جاعىمسىز ءارى جاعىمدى ەتىپ بەينەلەپ, ادام تابيعاتىنا تەرەڭ بويلاسا, «قوڭسىداعى» قىزمەتتىڭ ق ۇلى سۇراپبەرگەن, ء«ومىر عويداعى» اۋعان سوعىسىنا قاتىسىپ, ءۇيسىز-كۇيسىز اباي ەسكەرتكىشىنىڭ تۇعىرىن مەكەن ەتكەن جىلقىبەك, «اتۋعا بۇيىرىلعان ادامداعى» بەيبىت زاماندا ۇلتتىق نامىسىنا تيگەنى ءۇشىن ءبىر ورىستى ءولتىرىپ, جەلتوقسانشىلارعا ءولىم جازاسىن كەسكەندە ەڭكىلدەپ جىلاعان جۇماباي – ۇمىتىلماس ۇلتتىق بەينەلەر. قاي كەزدەسۋ, قاي سۇحبات بولماسىن, وقىرماندار اۆتوردان وسىلار تۋرالى سىر تارتىپ, ساۋال قويادى. بۇلار – ءبىزدىڭ پروزامىزداعى ءساتتى سومدالعان وبرازدار.
جازۋشىنىڭ كرەدوسى – شىندىق جانە شىندىق. ادەتتە شىندىق اششى كەلەدى, شىندىقتى ايتقان ادامنىڭ كوپكە جاعۋى ەكىتالاي. ماسەلەن, «بوتەن» حيكاياتى قوعامنىڭ كەسەلدى ماسەلەسىن كوتەرەدى, شىعارمادا مۇڭ مەن باقىت جەلىسى قاتار ورىلەدى. وزگە ۇلتتان تۋعان بوتەننىڭ ەسىمى جالعاس بولدى, ءبىر سوزبەن ايتقاندا, ميگراتسيالىق ەكسپانسيا ماسەلەسى ءبىزدى ويلاندىرادى. بۇل ءجايت شىعارمادا وڭدى شەشىمىن تاپقان. ءبىزدىڭ جالعاسىمىز وزگە ۇلت وكىلى بولا ما دەگەن ساۋال اركىمنىڭ جۇرەگىن سىزداتپاي قويمايدى.
قالامگەردىڭ تاعى ءبىر قاسيەتى – بايانداۋداعى ۇستامدىلىق, قىسقالىق, ءتىپتى قىسقا اڭگىمەنىڭ وزىنە بىرنەشە تاعدىردى سىيعىزا سيپاتتاۋ. «ەركەك» اتتى اڭگىمەدە ينتريگا دا, دراماتيزم دە بار. وسى جەردە ماحاببات پەن كەشىرىم تاقىرىبى تەرەڭ قوزعالادى. قوعامدىق فورماتسيانىڭ اۋىسۋى مەن مادەني پاراديگمالاردى باستان كەشىرگەن زاماندا ءبىز تەك اسىراۋشى ەمەس, قولى تازا ەركەكتى كورگىمىز كەلەدى. اڭگىمەنىڭ باس كەيىپكەرى تورىباي – تۇرمە كورگەن پەندە, ول وزىنە تارتپاعان جانى دا, ءتانى دە تازا پەرزەنت ءوسىرۋ ءۇشىن جانىن شۇبەرەككە تۇيگەن ءبىر بولمىس.
جاپون تاقىرىبىنا كەزىندە ۇلى مۇحاڭ بارعان ەكەن, وسى كەزەڭدە سول ەڭبەككەش ەلدەن كەيىپكەر جاساپ جۇرگەن دە وسى قۋاندىق. «توقال تامنىڭ توبەسى» اڭگىمەسىندە ءوزىمىز ءپىر تۇتىپ جۇرگەن جاپون جۇرتىنىڭ ءمينوتتى ۇقىپتاپ جۇمساعان تياناقتى ءومىر سالتىن قازاقى كوڭىلمەن استاستىرا سۋرەتتەسە, «حيباكسۋيا» مەن «روبوتتىڭ سوتى» شىعارمالارىندا ۇلكەندى سىيلاۋ مەن سۇلۋ تابيعاتتى قور قىلماۋ سيپاتتارى كوركەمدىك دەڭگەيدە سۋرەتتەلەدى.
قۋاندىق تۇمەنباي – كەڭەستىك قازاق ءومىرىنىڭ دە, تاۋەلسىزدىك العان وتپەلى كەزەڭ مەن قازىرگى XXI عاسىر ادەبيەتىنىڭ دە بەلگىلى وكىلى. وسىنشاما قايشىلىقتى كەزەڭدەرگە كۋا بولىپ كەلە جاتقان جازۋشىنىڭ شىعارمالارى جاقسىلىقتىڭ, ادامگەرشىلىك پەن رۋحاني قۇندىلىقتاردىڭ قورعاۋشىسى ءارى كورىنىسى دەر ەدىك. اتالعان كىتاپ مەملەكەتتىك سىيلىققا لايىق دەپ باعالايمىز.
قويشىعارا سالعارا ۇلى,
جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
