تاۋدىڭ ەتەگى ەرتەدە جەر استىنان اتقىلاپ جاتقان سانسىز بۇلاقتارعا تولى بولعان. توبەدەگى قاينار, تاساستاۋ, تاسقاباق اۋىلدارىنىڭ ەسكى جۇرتىندا قورجىن ۇيلەر, شارۋاشىلىق قۇرىلىستار, تاس قۇدىقتار, مەشىت-مەدرەسە ورىندارى جاقسى ساقتالعان. ءۇستىرتتىڭ بەرگى باسى قازاق اۋىلدارى بولسا, ارعى باسى – حيۋا مەن حورەزمگە قاراي قۇلايتىن سانسىز سوقپاقتار. سونىڭ ەڭ ءىرىسى – سامنىڭ سۇرلەۋى. ونى سىرىم باتىر جاۋدان قورعانۋعا, اسكەرىن تىنىقتىرۋعا جاقسى پايدالانىپتى. ءۇستىرت ەكى ءجۇز جىل بۇرىن قازاق باتىرلارىنىڭ قورعانىسى بولدى. ارال تەڭىزىنىڭ ارعى بەتىندەگى جۇرتپەن قارىم-قاتىناستىڭ جاقسى جولعا قويىلعاندىعىنىڭ ءبىر بەلگىسى – دوڭىزتاۋ بويىنداعى اۋىلداردا مەشىت-مەدرەسەلەر جۇيەسى جاقسى دامىدى. بۇل جاقتا بالالاردىڭ ساۋاتىن اشقان ۇستازداردىڭ دەنى – حيۋا مەدرەسەسىندە وقىعاندار. ءۇستىرت بويىنىڭ جۇرتى كەڭەس وكىمەتىن اشىق مويىندامادى. سودان بولار, 1950 جىلداردىڭ ورتاسىندا دوڭىزتاۋدىڭ توبەسىنە اسكەري ۇشاقتار ورنالاستىرىلادى دەگەن ساياساتپەن اۋىل تۇرعىندارىن تۇگەل ويعا ءتۇسىرىپ, جاڭادان قۇرىلعان «ويماۋىت» پەن «ديار» كەڭشارىنا قونىستاندىردى. بايعانين اۋدانىندا جەراستى سىناقتارى ءوتىپ جاتتى. ءۇستىرت قۇلازىدى, تاۋ ەتەگىندەگى بۇلاق كوزدەرى دە جابىلدى. اسكەري پوليگونعا اينالعان اتاجۇرتقا سودان قايتىپ ەشكىم ورالعان جوق. ءبىلىمدى ادامدارى كوپ شىققان قاسيەتتى قونىس ءبىر عاسىر بويى ىشكى سىرىن جاسىرعان ءولى مەكەنگە اينالدى.
ارحەولوگ, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور سەرىك اجىعالي ءۇستىرت بويىندا توڭكەرىسكە دەيىنگى قازاق قىستاۋلارى جاقسى ساقتالعان دەيدى. ءبىر-بىرىمەن جالعاسقان قاينار, تاساستاۋ, تاسقاباقتا ءالى كۇنگە دەيىن توبەسى قامىسپەن جابىلىپ, لايمەن باستىرىلعان, قام كىرپىشتەن تۇرعىزىلعان قورجىن ۇيلەر دە, تاس ۇيلەر دە كەزدەسەدى. كوشە بويىندا ادام بەلىنەن كەلەتىن, بەتتەرىن مۇك باسقان تاس قۇدىقتار تۇر.
قازاق يشاندار ينستيتۋتىنىڭ ءىرى وكىلى, تەرەڭ ءبىلىم يەسى جۇماعالي ورازالى ۇلى 1892 جىلى اتاقونىسى تاسقاباقتا مەشىت اشتى. بۇل – ساز بەن بالشىق ارالاستىرا يلەنگەن, شيكى كىرپىشپەن قالانعان, ءتورت بۇرىشتى, ەكى ۇلكەن بولمەلى قازاقى مەشىت. وسى جازدا جەرگىلىكتى ارحەولوگتەر قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەزىندە قۇران كىتابىنىڭ پاراقتارىن, مىستان جاسالعان ات ۇزەڭگىسىن تاپتى. مەشىتتىڭ سىرتىندا, كۇنشىعىس بەتىندە جۇماعالي يشان مەن ونىڭ ايەلى ۇمماگۇلسىم جەرلەنگەن. اقتوبە وبلىستىق ەسكەرتكىشتەردى زەرتتەۋ, قورعاۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى فارحاد دوسمۇراتوۆتىڭ ايتۋىنشا, ارحەولوگتەر مەشىتتىڭ ىرگەتاسىن اشقان سوڭ, قۇلاپ جاتقان قۇرىلىستى ودان ءارى قوزعاماۋ تۋرالى ۇيعارىمعا كەلىپتى. «توبەسى قۇلاسا دا, قابىرعالارى تۇگەل جويىلماعان. ءبىر جاق بەتىندە قابىرعاسى ءۇش تەرەزە ورنىمەن جاقسى ساقتالعان, ميحرابى دا تۇر. 30-جىلدارى جۇماعالي احۋننىڭ بالاسى جيەنعالي ۇستالعان سوڭ مەشىت قاراۋسىز قالدى. كەيىن كەڭشاردىڭ مال قامايتىن قوراسىنا اينالدى. جۇماعالي يشاننىڭ اۋلەتى كەڭەس وكىمەتىنىڭ زورلىعىن كوپ كوردى», دەيدى ول.
ورىنبور ءدىني باسقارماسىنا تاۋەلسىز, دەربەس قازاق ءمۇفتياتىن اشۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرگەن, قازاق بالالارىن ساۋاتتاندىرۋ جولىندا قازاق مەدرەسەسى جۇيەسىن قالىپتاستىرعان دوسجان يشان قاشاق ۇلى مەن (1815-1896ج.) جۇماعاليدى تاعدىر بايلانىستىردى. جۇماعالي 1860 جىلى دوڭىزتاۋدا ورازالى يشاننىڭ شاڭىراعىندا دۇنيەگە كەلگەن. ورازالى 11-12 جاستاعى زەرەك ۇلىن مىسىرداعى ء«ال-ازھار» مەدرەسەسىنە وقۋعا تۇسىرەدى. كەي دەرەكتە مىسىرعا بارار الدىندا ۋفاداعى «عاليا» مەدرەسەسىندە دە وقىعان دەيدى. سول زاماندا يسلامنىڭ ەڭ بەدەلدى وقۋ ورنى ء«ال-ازھارعا» كوپ ادامنىڭ قولى جەتە بەرمەگەن. زەيىندى بالاسىنىڭ وقۋىنا بار قاراجاتىن اياماعان اكە اياقاستىنان دۇنيەدەن وزىپ, ۇلى جات جەردە كوپ قيىنشىلىق كورگەن. مىسىردا جالعىز قالعان جاس بالانىڭ جاعدايىنا الاڭداعان ءبىر ۇستازى «اسا قابىلەتتى تۇرىك بالاسى قارجى جەتىسپەۋشىلىگىنەن وقۋىن ءۇزىپ الاتىن ءتۇرى بار. سوعان كومەكتەسىپ, ساۋابىن الاتىن جان تابىلار ما ەكەن؟» دەپ تانىستارىنا حات تا جازىپتى. وسى حاباردى ەستىگەن ءبىر اۋقاتتى اراب جۇماعاليعا جولىعىپ, وقۋ اقىسىن تولەۋگە كەلىسەدى. بىراق جۇماعالي وقۋىن اياقتاعان بويى مىسىر قالاسىنىڭ تۇبىندەگى الگى بايدىڭ اۋلىنا بارىپ بالا وقىتۋعا ءتيىس. 1874 جىلى مەككەگە قاجىلىق ساپارمەن كەلگەن دوسجان قاشاق ۇلى جۇماعاليدىڭ جاعدايىن ەستىپ, بالامەن كەڭەسىپ, وقۋ اقىسىن تولەگەن اراب اۋقاتتىسىنا قارىزىن قايتارىپ بەرگەن. جاس ۇستاز دوسجان يشاننىڭ تەمىر ۋەزىندە سالىپ جاتقان مەدرەسەسىنە وقىتۋشىلىققا كەلدى. وسى كەزدەن باستاپ ءبىلىمدى جاستىڭ ءومىر جولى دوسجان عۇلامامەن بايلانىستى بولدى. جۇماعالي دوسجان يشاننىڭ قىزى ۇمماگۇلسىمگە ۇيلەنگەن. اراب, ورىس, فرانتسۋز, تۇرىك تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن جاس ۇستاز ءشيلىسۋ مەدرەسەسىن باسقارعان جىلدارى ادالدىعىمەن, ساۋاتتىلىعىمەن, ەڭبەكقورلىعىمەن كوزگە تۇسكەن.
ءشيلىسۋ بويىندا ءبىرمان كوشىمقۇل ۇلى سالعان دوسجان يشاننىڭ «جەلكەندى» مەشىتى جانىنداعى مەدرەسەدە سول توڭىرەكتەگى اۋىلداردىڭ بالالارى وقيدى. ساباق ۋاقىتى ەرتە كوكتەمنەن باستالىپ, قىس تۇسكەنشە جالعاسقان. قاڭتار, اقپان ايلارىندا بالالار اۋىلدارىنا كەتەدى. مەدرەسەدە وقۋ تەگىن, بىراق جىلداپ جاتىپ وقيتىن بالالارىنىڭ ازىعى ءۇشىن اكەلەرى قوي, جىلقى, تۇيە اكەپ تاستايتىن. مەدرەسە جانىندا شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرىلىپ, بالالار مال كۇتىمىن وزدەرى قولعا الادى. وقۋ اقىسىن تولەۋگە جاعدايى جوق وتباسىلاردىڭ بالالارى تەگىن وقىپ, جاتاقحانا قۇجىرالارىندا تەگىن جاتىپ, تەگىن تاماقتانعان. وقۋ جىلى تىم ۇزاق. مىڭداعان شاكىرتتى اس-سۋدان تارىقتىرماس ءۇشىن دوسجان يشان ارپا, بيداي, تارى ءوسىرىپ, قىسقى ازىق قورىن ۇراعا جيناتادى. ءشيلىسۋ بويىنا الما, الشا, شيە, ءجۇزىم اعاشتارى ەگىلىپ, قايىڭ, تەرەك, قاراعاي كوشەتتەرى وتىرعىزىلادى. ءتىپتى تاجىريبە رەتىندە كۇرىش پەن شاي دا ەگىلەدى. بۇل تۋرالى ابۋباكىر كەردەرىنىڭ ولەڭىندە جازىلعان. بالالار وسىلايشا ەڭبەك ساباعىندا باعباندىق كاسىپتى مەڭگەرەدى. دوسجان باعىنىڭ المالارىن ورىنبوردان كۇزدە كوپەستەر كەلىپ, كوتەرمە باعامەن ساتىپ الاتىنىن زەرتتەۋشى مارقۇم عالىم احمەدوۆ مۇراعات دەرەكتەرىنەن تاپقان. باۋ-باقشا ونىمدەرىن ساتۋدان تۇسكەن قارجى وقۋشىلاردىڭ كيىمى مەن وقۋ قۇرالدارىنا جۇمسالعان. 1874 جىلدان 1892 جىلعا دەيىن ءشيلىسۋ مەشىتىندە باس يمام قىزمەتىن اتقارعان جۇماعالي وقىتۋشىلىقپەن قاتار شارۋاشىلىق جۇمىستارىن دا جاقسى ۇيىمداستىرا ءبىلدى. ءارى مەنەدجەر, ءارى ءبىلىمدى ۇستازدىڭ تۋعان اۋلىنا كەلۋىن اعالارى قالايدى. ورازالى يشاننىڭ تۋىستارى 1892 جىلى دوسجان يشاننىڭ اۋلىنا كەلىپ رۇقسات سۇراپ, جۇماعاليدى وتباسىمەن تاسقاباققا كوشىرىپ الىپ كەتەدى. اتاقونىسىنا ورالعان ۇستاز بۇل جەردە دە مەشىت-مەدرەسە سالۋدى قولعا الدى. اعايىنداردىڭ قولداۋىمەن تاسقاباقتىڭ شەتىندە ەكى ۇلكەن بولمەلى مەشىت تۇرعىزىلدى. جۇماعالي تاسقاباقپەن شەكتەلىپ قالماي, سول كەزدەگى قازاق وقىعاندارىمەن تىكەلەي بايلانىستا بولىپ, رەسەيدىڭ كۇشتەپ شوقىندىرۋ ساياساتىنا اشىق قارسى تۇرعان. سول زاماندا ءىى مەملەكەتتىك دۋمادا از حالىقتاردىڭ جەرىن, ءتىلىن ساقتاۋ, ۇلت تىلىندە وقىتۋ ماسەلەلەرى كۇن تارتىبىندە كوتەرىلگەندە, جۇماعالي دا قالىس قالمادى. سانكت- پەتەربۋرگكە بىرنەشە رەت قاتىناپ, قازاق وقىعاندارىنىڭ پاتشانىڭ بۇراتانا حالىقتاردى حريستيان دىنىنە ەنگىزۋ تۋرالى استىرتىن ساياساتىنا قارسى پەتيتسيا ۇيىمداستىرۋعا ارالاستى. ءبىر ساپارىندا وعان «پانيسلاميست, پانتيۋركيست» دەگەن ايىپ تاعىلىپ, اباقتىعا دا جابىلادى. 1904 جىلى سانكت-پەتەربۋرگتەن كەلە جاتقان جولدا قاتتى اۋىرىپ قايتىس بولعان. ول قۇرىلىسى باستالعان «ورىنبور – تاشكەنت» تەمىرجولىنىڭ قازاق جەرىن كوكتەي وتۋىنە قارسى بولعان. تەمىرجول رەلستەرىنىڭ استىنا ەلسىزدەگى بالبال تاستار, قۇلپىتاستار قالانىپ جاتتى. تاعىلىق ارەكەتتى توقتاتۋدى تالاپ ەتىپ, رەسەيدەن كەلە جاتقاندا ءومىرى ءۇزىلدى. وكىنىشتىسى, ءبىلىمدى ازاماتتىڭ ارالاسقان ورتاسى, جازعان حاتتارى, قولجازبالارى تابىلعان جوق. ءىى مەملەكەتتىك دۋمانىڭ از ۇلتتار ماسەلەلەرى جونىندەگى كوميتەتىنىڭ جۇمىسىنا ارالاسىپ, شوقىندىرۋ ساياساتىنا قارسى جازىلعان حاتتارى رەسەي مۇراعاتىندا ساقتالۋى مۇمكىن.
قازاق مەدرەسەلەر جۇيەسىن بىرىزدىلىككە سالۋمەن قاتار, وقىتۋ جۇيەسىن, ادىستەمەسىن وزگەرتۋگە اتسالىسقان ۇلتجاندى تۇلعانىڭ جازبالارى تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءحىح عاسىردىڭ سوڭىندا قازاق مەدرەسەلەرىن بىتىرگەندەردىڭ قۇقىقتىق ساۋاتتارى جوعارى بولعان ءارى ولار شىعىس تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. ۇلتجاندى ۇستازداردان ءتالىم العان جاستار كەڭەس وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا ەلگە ايانباي قىزمەت ەتتى, شارۋاشىلىق ۇيىمداستىرۋ ىسىنە ارالاستى. دوسجان يشان مەدرەسەسى شاكىرتتەردىڭ اراسىنان جەر, ءدىن, ءتىل, شارۋاشىلىق ءىسىن جاقسى بىلگەن, تالاۋعا تۇسكەن ەلىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن كۇرەسكەندەر كوپ شىقتى. سول زاماندا تەمىر ۋەزىنەن ءىى مەملەكەتتىك دۋماعا الپىسباي قالمەن ۇلى دەپۋتاتتىققا ءوتتى. بىرنەشە ءتىل بىلگەن عالىم قۇدايبەرگەن جۇبانوۆتى وقىتقان ۇستازدار دا وسى دوسجان يشان مەدرەسەسىنىڭ تۇلەكتەرى ەدى. تۇيىندەپ ايتار بولساق, ەل تاريحىنداعى اقتاڭداقتاردىڭ ءبىرى – قازاق مەدرەسەلەرىندەگى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى, وقىتۋشىلىق ءداستۇرى, ادىستەمەسى تەرەڭ زەرتتەۋدى قاجەت ەتەدى. ءبىر انىعى, ءداستۇرلى قازاق ءبىلىمىنىڭ باستاۋىندا قازاق مەدرەسەلەرى تۇر.
اقتوبە وبلىسى
