ينۆەستيتسياعا يەك ارتقان ءوڭىر

5 جىلدا – 3,3 ترلن تەڭگە

2019–2023 جىلدار ارالىعىندا ۇلتتىق ەكونوميكاعا باعىتتالعان تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا 117 ملرد دوللارعا جەتكەن. ال پاۆلودار وبلىسى بىلتىر ورنىقتى دامىپ كەلە جاتقان وڭىرلەر قاتارىندا قالا بەرەتىنىن بايقاتىپ, كەيىنگى 5 جىلدا نەگىزگى كاپيتالعا شامامەن 3,3 ترلن تەڭگە ينۆەس­تيتسيا تارتتى.

وبلىس ەكونوميكاسىنىڭ ينۆەستيتسيا كولەمى 31%-عا ۇلعايدى (2019 جىلى – 494,6 ملرد تەڭگە, 2020 جىلى – 487,2 ملرد تەڭگە, 2021 جىلى – 571,9 ملرد تەڭگە, 2022 جىلى – 742,8 ملرد تەڭگە, 2023 جىلى – 964,8 ملرد تەڭگە). بيىل ءوڭىر شامامەن 1 ترلن تەڭگەگە جۋىق ينۆەستيتسيا تارتادى دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. قازىردىڭ وزىندە نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان سالىم كولەمى 247 ملرد تەڭگەگە تايادى. وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىندا وڭدەۋ سەكتورىنىڭ كولەمى بويىنشا ەلىمىزدەگى ۇزدىك تورتتىككە ەنىپ, جالپى قۇنى 3,1 ترلن تەڭگەنىڭ تاۋارى ءوندىرىلدى. بۇعان قوسا وبلىس كولىك سالاسىندا بىرنەشە جىل قاتارىنان كوشباسشى اتانىپ كەلەدى. ناقتىراق ايتقاندا, تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋگە, سونداي-اق حالىقتىڭ ساپالى ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيىن قولداۋعا باعىتتالعان بارلىق مىندەتتەمە ورىندالىپ جاتىر.

ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك, ينۆەستيتسيالاردىڭ ەسەلەنۋىنە ەلىمىزدىڭ 83 ەلمەن ۆيزاسىز رەجىم ورناتۋى ۇلكەن سەپ بولىپ وتىر. بۇل ەرەكشەلىك بيزنەستى جۇرگىزۋدى ايتارلىقتاي جەڭىلدەتىپ, ەش كەدەرگىسىز دامۋعا جانە وزگە كومپانيالارمەن تاجىريبە الماسۋعا ىقپال ەتتى. 2022 جىلى ەلىمىزدە جۇزەگە اسىپ جاتقان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردىڭ جالپىۇلتتىق پۋلى قۇرىلعانى بەلگىلى. قازىر پۋلدا 704 جوبا بار, ولاردىڭ جالپى قۇنى – 32,08 ترلن تەڭگە. بۇل جوبا­لار تولىق ىسكە قوسىلعاندا 122,5 مىڭ­نان استام جۇمىس ورنى قۇرىلادى. ال 136 جوبا (15,44 ترلن تەڭگەگە) شەتەلدىك ينۆەس­تورلاردىڭ قاتىسۋىمەن جۇزەگە اسپاق.
وندىرىستىك الەۋەت ارتا ءتۇستى

وڭىرلىك كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى ساعىنىش نۇركىمباەۆتىڭ ايتۋىنشا, وبلىستا ونەر­كاسىپ پەن اۋىل شارۋاشىلىعى بەل­سەن­دى دامىپ كەلەدى. ءوڭىر رەسپۋبليكادا ونەر­كاسىپ ءونىمىن ءوندىرۋ كولەمى بويىن­شا ءتورتىنشى (3,09 ترلن تەڭگە), وڭدەۋ ونەركاسىبى بويىنشا ءۇشىنشى ورىندا (1,9 ترلن تەڭگە), بۇل ەلدىڭ شيكىزاتتىق ەمەس ەكس­پورتى ۇلەسىنىڭ 11,5%-ىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر.

«ايماقتا ەلىمىزدەگى ەلەكتر ەنەرگيا­سى­نىڭ ۇشتەن ءبىرى, ءاليۋمينيدىڭ 100%-ى, كو­مىردىڭ 60%-ى, فەرروقورىتپانىڭ 56%-ى, وتىن تۇرلەرىنىڭ 32%-ى وندىرىلەدى. 2019 جىل­دان بەرى يندۋستريالاندىرۋ كارتاسى اياسىندا وڭىردە جالپى سوماسى 93,1 ملرد تەڭگەگە 20-دان اسا جوبا ىسكە اسىرىلدى. 690 تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. جوبا­لاردىڭ ىسكە اسىرىلۋى بۇرىن شىعا­رىل­ماعان, ونىڭ ىشىندە ەكسپورتقا باعدار­لانعان 70-كە جۋىق جاڭا ءونىم ءتۇرىن ءوندىرۋدى ۇيىمداستىرۋعا مۇمكىندىك بەردى», دەيدى.

تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتۋ ناتيجەسىن­دە ەكىباستۇزداعى «پرومماشكومپلەكت» جشس-نىڭ وندىرىستىك قۋاتى جىلىنا 210 مىڭنان 300 مىڭ دوڭگەلەككە دەيىن ۇلعايدى. كەڭەيتۋ قۇنى – 8,5 ملرد تەڭگە. كاسىپورىننىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىس­تىكتە بالاماسى جوق. كەشەننىڭ ەڭ جاڭا تەحنولوگيا­سى مەن جەتىلدىرىلگەن روبوتتاندىرىلعان تەحنولوگيالىق جاب­دىقتارى ەڭ جوعارى وندىرىستىك ناتي­جەگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىن­دىك بەرەدى. زاۋىت – قازىرگى ۋاقىتتا تەمىرجولعا ارنال­عان تۇتاس دوڭگەلەكتەر شىعاراتىن جالعىز وتاندىق كاسىپورىن.

بۇدان بولەك, پاۆلودار قالاسىندا مەتيل-ترەت-بۋتيل ەفيرى مەن پو­ليپرو­پيلەن وندىرەتىن «كومپانيا نەف­تەحيم LTD» جشس زاۋىتى بار. ول رەسپۋبليكادا العاشقى بولىپ يمپورتتى الماس­تىرۋ ءۇشىن ەپوكسيدتى قوسىلىس ءوندىرىسىن ىسكە قوستى. ءوندىرىس قۋاتى – جىلىنا 10 000 توننا ءونىم. ال «ستەكلومير» جشس 3 ملرد تەڭگەگە جاڭا تريپلەكس شىنى (قوسارلانا جەلىمدەلگەن اينەك ءتۇرى) تسەحىن اشتى. تاۋلىگىنە شامامەن

1 200–1 500 شارشى مەتر تريپلەكس شىنىسىن شىعاراتىن زاۋىتتىڭ قۋاتى ەلىمىزدە ەڭ جوعارى سانالادى. انىقتاما ءۇشىن ايتىپ وتەيىك, بۇل كومپانيانىڭ ەلدە بارلىعى 9, ال شەتەلدە 2 فيليالى بار. سونداي-اق كومپانيادا ەل نارىعىنداعى جالپى ۇلەستىڭ شامامەن 50%-ىن قامتيتىن 5 زاۋىت ورنالاسقان. ەڭ ءىرىسى – پاۆلودارداعى ءوندىرىس ورنى.

سوڭعىسى «قازمۇنايحيم» جشس 2,5 ملرد تەڭگەگە رەاگەنت, قوسپا جانە باسقا دا از تونناجدى حيميا ءوندىرىسىن ىسكە قوستى. كاسىپورىن جىلىنا 30 000 توننا ءونىم بەرەدى. «قازمۇنايحيم» تاتارستاننان كەلگەن «ميرريكو» كومپانيالار توبىمەن ىنتىماقتاسادى. رەسەيدىڭ مۇناي-حيميكتەرى بىزدەگى العاشقى جاڭا كاسىپورىننىڭ تەحنولوگيا­سى مەن ونىمدەرىنەن زور كەلەشەك بايقاپ وتىرعاندارىن ايتادى.

سالىق ءتۇسىمى كوبەيدى

كاسىپكەرلىكتى قولداۋدىڭ كەشەندى باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋدا («بيزنەستىڭ جول كارتاسى» جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» بىرىكتىرىلگەنى ءمالىم) وتاندىق ەكونوميكادا بىرقاتار تيىمدىلىكتى بايقاتتى. 2019–2023 جىلدار ارالىعىندا بيزنەستىڭ 142,1 مىڭ جوباسىنا ۇكىمەت سۋبسيديا ءبولىپ, كەپىلدىك بەردى. وسى ۋا­قىت ىشىن­دە 87 مىڭنان اسا جوبا يەسى 4,9 ترلن تەڭگە نەسيە قارىزىن السا, مەملەكەت كاسىپكەرلىك سۋبەكتىلەرى ءۇشىن جال­پى سوماسى 668 ملرد تەڭگە بولا­تىن كە­پىلدىك سوماسىن تولەگەن. 2018–2022 جىل­دار كەزەڭىندە قارجىلاي قول­داۋ­دىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق تيىمدى­لىگى ايقىن بايقالدى. اتاپ ايتقاندا, كاسىپ­كەرلەر بيۋد­­جەتكە 3,3 ترلن تەڭگە سالىق تولەپ, 54,1 ترلن تەڭگەنىڭ ءونىمىن شىعاردى. ەڭبەك نا­رى­­عىندا قوسىمشا 341,2 مىڭ جۇمىس ور­نى پايدا بولدى. شاعىن جانە ورتا بيز­نەس­تىڭ ىشكى جالپى ونىمدەگى ۇلەسى 5 جىل ىشىن­دە 28,4%-دان 36,5%-عا ۇلعايدى. ال كا­­سىپ­كەرلىكتەردە جۇمىس ىستەيتىن تۇر­عىن سا­نى شامامەن 30,3% ءوسىپ, 4,3 ملن ادامعا جەتتى.

«دامۋ» قورىنىڭ اقپاراتى بويىنشا «بيزنەستىڭ جول كارتاسى» (2010–2022) جانە «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» (2019–2022) باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋ كەزەڭىندە پاۆلودار وبلىسىنداعى سالىق تۇسىمدەرىنىڭ كولەمى 275,3 ملرد تەڭگەنى قۇراپ, 13,7 مىڭ جۇمىس ورنى قۇرىلعان.

42 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى ساقتالىپ قالدى. ءونىم شىعارۋ 4 ترلن 940,7 ملرد تەڭگەگە جەتتى. ءوڭىردىڭ ىشكى جالپى ونىمىندەگى شاعىن جانە ورتا بيزنەس ۇلەسى كەيىنگى 5 جىلدا 0,8%-عا ءوستى. دەي تۇرعانمەن, ورتا كاسىپكەرلىكتىڭ ۇلەسى 5 جىلدا 0,4% تومەندەگەن. ماماندار مۇنى پاندەميا كەزىندەگى كارانتين شارالارىنىڭ اسەرىمەن بايلانىستىرادى. وبلىستىڭ ءىجو-دەگى باقىلانبايتىن ەكونوميكانىڭ ۇلەسى 20,04% تۇرىندە ساقتالىپ وتىر. وسىعان قاراماستان كەيىنگى جىلدارى شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەكتىلەرىنىڭ سانى 20%-عا كوبەيىپ, بۇگىندە 55 537-گە جەتتى.

ينۆەستورعا قولايلى شارت

وتاندىق ەكونوميكاداعى سىرتتان كەلەتىن ينۆەستيتسيالىق احۋالدى ودان ءارى تالداي تۇسسەك, جىل سايىن شەتەلدىك ين­ۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن ەلىمىزدە كەمى 40 جوبا ىسكە قوسىلاتىنىن بايقاۋعا بولادى. 2019–2023 جىلدارى شەتەلدىكتەردىڭ اتسالىسۋىمەن جالپى سوماسى 11,5 ملرد دوللار بولاتىن 218 جوبا باستاۋ العان. ناتيجەسىندە, 27,7 مىڭ ادام ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تاپتى. باسىم سالالارداعى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالارعا سىرتتان قاراجات تارتۋ ماقساتىندا (60 ملن دوللاردان باستالاتىن جوبالارعا) ەلىمىزدە 2011 جىلدان بەرى ينۆەستيتسيالار تۋرالى كەلىسىم كۇشىنە ەندى. ال 2022 جىلدان بەرى جاڭا قۇرال – ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەر تۋرالى كەلىسىم پايدا بولدى. ول – وتاندىق سالىق زاڭناماسىنىڭ تۇراقتىلىعىنا 10 جىلعا كەپىلدىك بەرەتىن ينۆەستيتسيالىق مىندەتتەمەلەر تۋرالى كەلىسىم ءتۇرى. ونىڭ اياسىندا ينۆەستورلار ۇلتتىق ەكونوميكامىزعا كەمى 600 ملن دوللار ينۆەستيتسيا قۇيۋى كەرەك. ال كەلىسىم ءوز كەزەگىندە تاۋار وندىرۋشىلەرگە قارجىلىق اعىنداردى ۇزاقمەرزىمدى جوسپارلاۋعا جانە ينۆەستيتسيانىڭ قايتارىمىن بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. «پروكۋرورلىق سۇزگى» جۇيەسى دە جۇمىستىڭ ناتيجەلى بولۋىنا وڭ اسەرىن تيگىزىپ جاتىر.

پاۆلودار وبلىسى