بۇل – قۇتتىبەك بەلسەندى ىزدەنىسىمەن ەرەكشەلەنىپ, قازاق بەينەلەۋ ونەرىنە تىڭ يننوۆاتسيا الىپ كەلگەن شىعارماشىل تۇلعا. قۇتتىبەك جاقىپقا ءتان جاڭا ءادىستىڭ ءبىرى – «ەكى جاقتى تەرى» تەحنولوگياسى. ول – قۇتتىبەك جاساعان يننوۆاتسيا اتاۋى. تەرىنىڭ تۇكتى جاعىنا تۇكتەردى قىرۋ مەن ويۋ ارقىلى كومپوزيتسيا جاساپ, ال تۇكسىز جاعىنا مايلى بوياۋمەن ساندىك بەينەلەۋ ادىسىمەن كەسكىندەمە سالۋدى ەلىمىزدە تۇڭعىش قولدانعان وسى قۇتتىبەك. تەرى پاننولارىنداعى پىشىندەردىڭ كونسترۋكتسياسى, تۇستىك شەشىمدەر, فون مەن فيگۋرا قاتىناستارى, بەينەلەۋ ۇدەرىسىندەگى بەزەندىرۋ ەلەمەنتتەرىنىڭ تارتىمدىلىعى, فورمالاردىڭ مايدا بولشەكتەرىنىڭ جويىلىپ, ىقشامدالىپ بەرىلۋى, كورىنىستەردىڭ ورنەكتەرمەن سيپاتتالۋى – سۋرەتشىنىڭ قولدانبالى-ساندىك بەينەلەۋ ءستيلىنىڭ شەڭبەرىنە كىرەتىن باسىم باعىتتارى.
ونىڭ شىعارماشىلىعىندا تەحنولوگيا تابۋعا ۇمتىلىس, كوركەم وبراز سومداۋ, ماتەريال فاكتۋراسىن كومپوزيتسيا ۇتىمدىلىعىمەن بىرىكتىرۋ, تەرى تۇستەرىنىڭ قاسيەتتەرىن كومپوزيتسيا قۇرامىمەن ۇشتاستىرۋ شەبەرلىگىمەن ايقىندالادى. قۇتتىبەك ەلىمىزگە و باسىندا گوبەلەن شىعارماشىلىعىمەن تانىمال بولعانىمەن, ونىڭ كوركەم وڭدەۋ ارقىلى تەرىنى ستانوكتىق كارتينا دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرۋ ەڭبەگىن كوپشىلىك قاۋىم قازىرگى كەزدەگى بەينەلەۋدەگى جاڭاشىلدىق رەتىندە بىلە بەرمەيدى. قۇتتىبەكتىڭ سوڭعى كەزدەگى شىعارماشىلىعىنا ءتان جاڭاشىلدىق – مالدىڭ تەرىسىن ونەر ماتەريالى رەتىندە, بەينەلەۋ مۇمكىندىگى رەتىندە تانۋى. شەبەردىڭ ءجيى قولداناتىن ماتەريالى – قارا مالدىڭ تۇتاس تەرىسى. مۇندا تەرى تۇكتەرىنىڭ وسىمدىلىگى, ۇزىندىعى مەن قىسقالىعى ءداستۇرلى كومپوزيتسيانى قۇرايتىن سىزىقتار مەن فورمالاردىڭ ءرولىن اتقارۋىمەن ەرەكشەلەنەدى. كومپوزيتسياسى ساندىك ونەرگە ءتان بولمىسىنان, سيممەتريالىق قۇرىلىمعا جاقىندىعىنان بايقالادى.
قۇتتىبەك كومپوزيتسيا پىشىندەرىن شىعارما يدەياسىنا ساي ۇيىستىرا بىلەدى. ءجۇننىڭ تابيعي ءتۇسى مەن سىزىقتارىنىڭ باعىتتارى مەن جىڭىشكە, جۋاندىعى تابيعاتتاعى فورمالارمەن سايكەس كەلۋىن ۇتىمدى پايدالاناتىن جوعارى دەڭگەيلى شەبەر. ونىڭ ءوز تۋىندىسىنداعى ەڭ كوپ قولداناتىن ارەكەتى – ساندىك بەزەندىرۋ ءادىسى. شىعارمالارىندا زات پەن قۇبىلىستاردى جيناقتاۋ, فورما بولشەكتەرىن تەڭەۋ, ويدى پىشىندەرمەن سيمۆولداۋ, ورنەكتەردى ستيلدەۋ ادىستەرى كەڭ كولەمدە كورىنىس تابادى. شەبەردىڭ قولىنان شىققان دۇنيەلەرگە ءتان كىشى ستسەنالار: دالا تابيعاتى, ەل تاريحى, ادامنىڭ جان دۇنيەسى, بولاشاق پەن سالت-ءداستۇر. قۇتتىبەك كوركەمدىك بەينەلەۋ داستۇرىندە ۆيزۋالدىق ونەر تەحنولوگياسىن كورەرمەننىڭ زاماناۋي تالعامىمەن ۇشتاستىرادى. ول شىعارماشىلىعىندا تەرىنى كوركەم وڭدەۋ ونەرىن تىڭ تاسىلدەرمەن دامىتىپ, جاڭا كومپوزيتسيالىق كولوريتتىك شەشىمدەرمەن ۇنەمى تولىقتىرىپ وتىرادى. قۇتتىبەك جاقىپتىڭ باستى باعىتى – تۋىندى يدەياسىن اشۋ بارىسىندا تەرى ماتەريالىنىڭ تابيعي فاكتۋراسىن بارىنشا ۇتىمدى پايدالانۋ. شەبەردىڭ تاقىرىپ تاڭداۋداعى ۇستانىمدارى بابالار ءداستۇرى, دالا تاريحى, تابيعات قۇبىلىستارى, ادامنىڭ جان دۇنيەسى, بەينەلەۋدىڭ اقپاراتتىق قىزمەتتىك سيپاتىمەن ۇشتاسىپ جاتادى. ال ەڭ ماڭىزدى نانىمى – كورەرمەنگە ءوزىنىڭ جاساعان كوركەم بەينەلەرى ارقىلى جاڭا زاماناۋي تانىمدىق اقپارات جەتكىزۋ, كوركەمدىك بەينەلەر ارقىلى تاربيەلىك ىقپال ەتۋ, ءاربىر ۇلتتىق قۇندىلىق رەتىندە ۇسىنىلاتىن وبرازدىڭ ءمانىن فون مەن فيگۋرا ارقىلى كۇشەيتۋ, يدەيالىق وي سالماعىن تۇستەر ۇيلەسىمدىلىگى اياسىندا ارتتىرۋ.
قۇتتىبەك جاقىپ تەرىنى كوركەم وڭدەپ, «ستانوكتىق پاننو» جاساۋ تەحنولوگياسىن كورسەتەتىن ەكى ولشەمدى شىعارماشىلىق كرەدوسى رەتىندە قولدانادى. ءبىرىنشى ولشەم – ەكى جاقتاما تەرى. ول – ەكى جاعىنا دا سۋرەت سالىنعان تەرى. بۇل – سۋرەتشىنىڭ تەرىنى كوركەم وڭدەۋ تەحنولوگياسىنداعى دارا ەرەكشەلىگى. سۋرەتشى شىعارماشىلىعىنداعى ەكىنشى ولشەم – تەرىنىڭ فاكتۋراسىن كوركەمدىك ەلەمەنت رەتىندە قولدانۋ. فاكتۋرا – تەرىنىڭ بەتىنىڭ تەگىستىگى, تۇگى, تۇگىنىڭ ءوسىمى مەن ولاردىڭ سىزىقتار فۋنكتسياسىنداعى بەينەلەۋشىلىك مۇمكىندىكتەرى. تەرىنىڭ قاسيەتى وڭدەلۋ ناتيجەسىندە كورىنەدى. قۇتتىبەك تەرىنىڭ تابيعي قاسيەتتەرىن كومپوزيتسيا قۇراستىرۋ ۇدەرىسىندە بەزەندىرۋ فورماسى رەتىندە ۇتىمدى پايدالانادى. شەبەرلىگىنىڭ تاعى ءبىر قىرى, تەرى بەتىندەگى ءاربىر سىزىقتى, ءپىشىندى, بوياۋ ءتۇسىن شىعارما كومپوزيتسياسىنا ساي كوركەمدىك ەلەمەنتتەر سيپاتىندا شىعارما يدەياسىنا باعىندىرا بىلەدى. تەرى بەتىندەگى تابيعي جاراتىلىس بەينەلەرىنە, پىشىندەر سيپاتىنا وراي سۋرەتشىنىڭ كومپوزيتسيا قۇرۋى ونىڭ قيالىنىڭ ۇشقىرلىعىن كورسەتۋمەن قاتار زاماناۋي بەينەلەۋ تەحنولوگياسى بولىپ تانىلادى.
كاسىبي شەبەردىڭ سوڭعى كەزدەگى شىعارمالارىنىڭ بارلىعى دەرلىك تەرىدەن جاسالعان تۋىندىلار جۇيەسىن قۇرايدى. ولاردىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى ولشەم, فورما جانە مازمۇن بىرلىكتەرىمەن سيپاتتالادى. جۇمىستارى پلاستيكالىق-گرافيكالىق جوعارى دەڭگەيدەگى شەبەرلىككە نەگىزدەلىپ, اۆتوردىڭ ىشكى ويىن اشۋعا, سەزىمىن وياتۋعا, ەموتسيالىق كۇي كەشۋگە, اسەمدىك تالعامىنا باعىتتالعان ۇلكەن ورنەكتانۋدىڭ جوعارى دەڭگەيىن كورسەتەدى. كارتيناداعى ورنەكتانۋشىلىق, بارلىق كومپوزيتسيانىڭ ساندىك نەگىزگە باعىتتالۋى, جۇمىستىڭ پلاستيكالىق كونتسەپتسياسى, ەستەتيكالىق-كوركەمدىك قۇندىلىقتاردىڭ ءبىر ارناعا توعىسۋى قۇتتىبەك جاقىپ شىعارمالارىنىڭ كوركەمدىك مازمۇنى بولىپ انىقتالادى.
«تۇرىك قاعاناتى» توپتاماسى – تۇنىپ تۇرعان تاريح. وسى تريپتيحكە كىرەتىن «وتباسى» تۋىندىسىن جاساۋعا تۇتاستاي الىنعان ۇلكەن ولشەمدى تەرى ماتەريالى قولدانىلعان. كومپوزيتسيالىق ورتالىقتا ورنالاسقان ءۇش فيگۋرا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن بىلدىرەتىن نەگىزگى كومپوزيتسيالىق ەلەمەنتتى قۇرايدى. ولار – اتا, اكە, بالا, اجە, ەنە, كەلىن كورىنىستەرىنىڭ سيمۆولدىق بەلگىلەرى. جەر قايىسقان اتتىلى اسكەر, قوبىزشى-ابىز, قايىرىمدى اڭشى, مەرگەن, ساداقشى, قىران بۇركىت, اق جالاۋلى ادام بەينەلەرى وتباسى مەن ەلدىڭ بەرەكە-بىرلىگىن كورسەتەدى. شىعارما كولوريتى جىلى ءبىر سيپاتتى تۇستەردى توپتاستىرعان. تەرى تۇگى مەن ءتۇسىنىڭ كومپوزيتسيالىق فورمالارى يدەيالىق ويدى ايتۋدا سۋرەتشىنىڭ ۇتىمدى ۇيلەستىرۋ شەبەرلىگىمەن ينتەگراتسيالىق بىرلىكتى قامتاماسىز ەتەدى. بۇل كارتينانىڭ جوعارعى بولىگىندەگى ادامنىڭ بەت-بەينەسىمەن جانە فون مەن فيگۋرانىڭ بىرلىكتە كورىنىس تابۋىمەن دالەلدەنە تۇسەدى.
وسى تريپتيحتەگى «تابىنۋ» اتتى شىعارماسى تۇستىك شەشىمى قوڭىر قىزىل, قارا, اقسارى تۇستەردەن قۇرالعان. تۋىندىداعى كورىنىستەردىڭ فونىنداعى قارا ءتۇستى جازىقتىقتار كورىنىسى تۇنگى اسپاندى مەڭزەيدى. اي كورىنىسى, شەڭبەر, بۇركىت, شاڭىراق, بەينەلەرى, ادامداردىڭ جەكە دارا قوزعالىستاعى كورىنىستەرى تاڭىرگە تابىنۋدى سيمۆولدىق كورىنىستەرىمەن بىلدىرەدى. تۋىندى كومپوزيتسياسى ويۋ-ورنەكتەر تۇرىندەگى ساندىك بەزەندىرۋگە, ورنەكتانۋعا نەگىزدەلگەن. ورنەكتەر كورىنىسى جۋساننىڭ ءيسىن سەزدىرىپ, سامال جەلمەن تەربەتىلگەن دالا گۇلدەرىن ەلەستەتەدى. تۋىندىدا ساندىك بەزەندىرۋ ءادىسى ۇتىمدى قولدانىلعان. نەگىزگى كورىنىستەردى اسپان مەن جەر, تابيعات قۇبىلىستارى مەن ادام, اق پەن قارا, كۇن مەن ءتۇن قۇرايدى. بۇل كارتينا مازمۇنىن اشۋ جولىنداعى كوركەمدىك بىرلىكتى, تۇتاستىقتى كۇشەيتە تۇسكەن. شىعارمادان سيمۆوليزم كورىنىستەرى كەڭىنەن بايقالادى. ولار – بابالار وتكەن باياعى, قولعا ۇستاعان تاياعى, ۇلى دالانى دۇبىرلەتكەن تۇلپارلاردىڭ تۇياعى.
فورمالار كورىنىستەرىن بەينەلەۋدە سۋرەتشى ويۋ-ورنەكتەۋ, بەزەندىرۋ ادىستەرىن كەڭىنەن قولدانعان. تۋىندىداعى قولدانعان پىشىندەر توپتاماسى ديناميكا ۇستانىمىنا قۇرىلعان. شىعارما كومپوزيتسياسىنداعى سىزىقتاردىڭ قوزعالىستىق باعىتى, كورىنىس سيپاتى ءبىرىن-ءبىرى قايتالامايدى. ولاردىڭ ارقايسىسى دارا سومدالعان. سىزىقتاردىڭ سيپاتى كۇردەلى كورىنىستەر قۇپياسى مەن شىعارماشىلىق ويدى اشۋعا باعىتتالعان. كارتينانىڭ بەينەلەۋ ادىستەرىنەن كەسكىندەمەلىك رەاليستىك بەينەلەۋگە قاراعاندا ساندىك بەينەلەۋدى ماقسات تۇتقاندىعى ونەردەگى جاڭاشىلدىقتى كورسەتەدى. سۋرەتشى كەشەگى بابالار كوشى قونعان جەر, اتالار اماناتى بولعان جەر بۇگىن دە سول كۇيىندە ساقتالعان, كونەرمەگەن, ومىرشەڭ قالپىن ساقتاعان جانە ساقتالا بەرەدى دەگەن ويدى بىلدىرەدى. كومپوزيتسيانىڭ بارلىق ەلەمەنتىن شىعارما يدەياسىنا باعىندىرۋ زاڭدىلىعىن سۋرەتشىنىڭ ۇتىمدى قولدانۋى ارقىلى كوك اسپان مەن قارا جەردىڭ كوركەمدىك سيپاتتى قابىلداۋ ۇدەرىسىندە ەرەكشە كوز تارتىپ, كورەرمەنگە تارتىمدى ەموتسيالىق اسەر بەرەدى.
تەرىنى كوركەم وڭدەۋ مەن ونى كومپوزيتسيالىق شىعارماشىلىققا, وبرازدىق دەڭگەيگە دەيىن كوتەرۋ ناتيجەسى ادىلەتتى قازاقستان يدەياسىنىڭ ەلىمىزدىڭ بەينەلەۋ ونەرىندەگى جاڭا باستالىپ كەلە جاتقان كوركەمدىك ءىس-ارەكەت باعىتىن كورسەتەدى. تەرىنى كوركەم وڭدەۋ مەن ونى ستيليزاتسيالىق-وبرازدىق دەڭگەيگە كوتەرۋ – قۇتتىبەك جاقىپقا ءتان جاڭاشىلدىق جول. ونىڭ مونۋمەنتتىك ەپوپەيالىق سيپاتتاعى شىعارمالارى سۋرەتشىنىڭ وزىندىك ءستيلىنىڭ ءبىر قىرىن كورسەتەدى. تۋىندىلارىنداعى سىزىقتار قوزعالىسى قانشالىقتى كوپ بولعانىمەن ءبىرىن-ءبىرى قايتالاماۋى سۋرەتشىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى شەبەرلىگىن تاعى دا اڭعارتادى. اق پەن قارا, اق پەن سارى تۇستەردىڭ بىرلىگى بىرنەشە رەت بەرىلسە دە, فورمالاردىڭ ءبىر-بىرىمەن قايتالانۋىنا جول بەرىلمەگەن. فون مەن ءپىشىن ءبىرىن-ءبىرى ۇنەمى اۋىستىرىپ, قوزعالىس سيپاتىن كۇشەيتىپ وتىرادى. بىردە فون قارا, فيگۋرا اق ءتۇستى بولسا, ەكىنشى كورىنىستە كەرىسىنشە بەرىلگەن. تۋىندىداعى سىزىقتار مەن بوياۋلاردىڭ بۋىرقانعان كورىنىستەرى داۋىلپاز دالا مەن ارداقتى انا تۋرالى ويدى بەينەلىك سيمۆولدىق تىلمەن جەتكىزگەن. ونىڭ تۋىندىلارىنىڭ نەگىزگى يدەياسى – ۇلتتىق سالت داستۇرلەر, ءومىر وتكەلدەرى, قاراما-قارسىلىقتىڭ بىرلىگى مەن كۇرەسىن سۋرەتتەۋ. ونىڭ جۇمىستارىنداعى كومپوزيتسيا قاتاڭ تۇردەگى ساندىك ونەر كومپوزيتسياسىنا ءتان سيممەتريا زاڭدىلىعىنا باعىندىرىلعان. ونە بويىنا سوزىلىڭقى فورمالى ابستراكتىلىق ءپىشىن ادامنىڭ باسىن, كەۋدەسى مەن قولدارىنىڭ ساۋساقتارىن ەلەستەتەدى. شىعارمالارىندا ادامنىڭ بارلىق ەنەرگياسىن سارقا پايدالانۋىن سيمۆولداپ كورسەتەدى. وسى ءپىشىندى جاعالاي ورنالاسقان جاۋىنگەرلەردىڭ جەكپە-جەگى, ارىستانداردىڭ ءبىر-بىرىنە ايبات شەگۋى, ساداق تارتقان مەرگەن, نايزا ۇستاعان جاۋىنگەرلەر شايقاسى بابالار ءومىر سۇرگەن تاريحي كەزەڭدەر جيىنتىعىن ەسكە تۇسىرەدى. جارىق پەن كولەڭكە كورىنىستەرى كەزەكتەسە كەلە, كۇن مەن ءتۇننىڭ, جاقسىلىق پەن جاماندىقتىڭ كەزەكتەسۋىن بىلدىرەدى. نايزالى بابا, قامقور انا, قاسيەتتى دالا, جاز بەن قىس – كارتينانىڭ باستى سيمۆولدارى. قۇتتىبەك جاقىپتىڭ تەرىنى كوركەمدىك وڭدەۋ تەحنولوگياسىن دامىتۋ, شىعارما يدەياسى, كومپوزيتسياسى, كولوريتى مەن ورىنداۋ شەبەرلىگى سۋرەتشىنىڭ ۇنەمى جاڭاشىلدىقتى ىزدەۋگە ىڭكار ەكەنىن بىلدىرەدى.
ەلىمىزدە مال تەرىسىن ۇقساتا الماي جاتقان كەزەڭدە تەرىنى كوركەمدەپ وڭدەپ, زاماناۋي بەينەلەۋ تۋىندىسى دەڭگەيىنە كوتەرۋ – ەرەكشە نازار اۋداراتىن ءىس-ارەكەت. ول تەرىنى كوركەم وڭدەۋ ارقىلى يدەيالىق وي ايتا بىلەدى, شىعارماشىلىق دارالىق سيپاتى بار كومپوزيتسيا قۇراستىرۋدا شەبەرلىك تانىتادى, تابيعي تەرى مەن ءجۇن ماتەريالدارىنىڭ فاكتۋرالىق قاسيەتتەرىن ۇتىمدى قولدانۋ ارقىلى تۇستىك شەشىم جاسايدى, تەرىنى شىعارما يدەياسىنا ساي بوياۋ تەحنيكاسىن تاڭداي بىلەدى. قۇتتىبەك وسىلايشا تەرىدەن پاننو كومپوزيتسياسىن جاساۋ ارقىلى وتكەن ءداۋىر تىنىسىن بىلدىرەتىن اۋقىمدى يدەيالىق ويدى كورەرمەنگە جەتكىزەدى. ونى بەلگىلى ءبىر ءداۋىر تىنىسىن وبراز دەڭگەيىنە دەيىن كوتەرە بىلگەن, كاسىبي قابىلەت-قارىمى كەڭ سۋرەتكەر دەپ تانيمىز. ونىڭ شىعارمالارى كوركەمدىك تۇرعىدا ءتۇسىندىرۋدى قاجەت ەتپەيتىن تۋىندى. الەم حالىقتارى تۇسىنەتىن ءبىر ءتىل بار, ول – قۇتتىبەك شىعارمالارىنىڭ ءتىلى. ونىڭ شىعارمالارى – جاستارعا ءتالىم مەن تاربيە بەرۋ قۇرالى. سوندىقتان دا ونىڭ جۇمىستارى مەملەكەتتىك سىيلىققا ابدەن لايىق. مۇنىڭ ءوزى قازاق بەينەلەۋ ونەرىندەگى يننوۆاتسيالىق رەفورماتورلىق جولدى تاڭداپ العان سۋرەتشىگە بەرىلەر جوعارى باعا بولار ەدى دەپ سانايمىن.
قۋاندىق ەرالين,
پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور
