ەكى اپتا بۇرىن ۇلىبريتانيانىڭ لانكاستەر ۋنيۆەرسيتەتىندە قىتايدىڭ ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» باستاماسىنا ارنالعان جىل سايىنعى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتتى. وسى ۋنيۆەرسيتەتتەگى كونفۋتسي ينستيتۋتى ۇيىمداستىرعان عىلىمي جيىنعا 20-عا جۋىق ەلدەن عالىمدار كەلدى. ەكى كۇن بويى ءىرى باستامانىڭ مۇمكىندىكتەرى مەن سىن-قاتەرلەرىن تالقىلاعان ساراپشى, عالىمداردىڭ باياندامالارى «قازاقستان, استانا» سوزىمەن باستالعان ەدى. ءتىپتى وڭتۇستىك افريكا رەسپۋبليكاسىنان كەلگەن عالىم, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ افريكا ءۇشىن ەكونوميكالىق كوميسسياسىنىڭ قىزمەتكەرى نەنسي گيتايگا: ء«بىر بەلدەۋ, ءبىر جول» جوباسى قازاقستاننىڭ ەلورداسى استانا قالاسىندا العاش رەت جاريالانعانى بەلگىلى. استانا – اتالعان ەلدىڭ باس قالاسى, جاس قالا, تابيعاتى, كوركى كەلىسكەن قالا. جاڭا زاماناۋي عيماراتتار كوزگە ەرەكشە اسەر بەرەدى. وسىنداي ادەمى جەردەن مەگا جوبانىڭ تاريحى باستالدى. بۇل دا باستامانىڭ جۇزەگە اسۋىنا وڭ اسەر ەتەتىنى ءسوزسىز. ارينە, سي تسزينپين دە مۇنى قازاقستاننىڭ كورىكتى قالاسىندا كەزدەيسوق جاريالاعان جوق دەپ ەسەپتەيمىن», دەپ استانا تۋرالى وڭ پىكىرىن ءبىلدىردى.
استانا – وسىنداي الەمدىك دەڭگەيدەگى جوبالار جاريالانىپ, بولاشاعى تالقىلانعان جەر. كۇنى كەشە شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتىندە قازاقستان ءوزىنىڭ توراعالىعىنا ساي قىزمەت كورسەتىپ, ون التى ەلدىڭ باسشىسىن قارسى الدى.
ۇيىمنىڭ XXIII ءسامميتى بىلتىر 4 شىلدەدە ءۇندىستاندا ءوتتى. ونلاين فورماتتا ۇيىمداستىرىلعان جيىندا بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەنى تالقىلاۋ كەيىنگە قالدىرىلدى. سوندىقتان ۇيىمعا مۇشە ەلدەردىڭ باسشىلارىمەن قاتار مۇددەلى ەلدەردىڭ دە كوشباسشىلارى استاناعا اسىققانى راس. ماسەلەن, نيۋ-دەليدەگى سامميتتە ۇيىمنىڭ 2030 جىلعا ارنالعان ەكونوميكالىق دامۋ تۋرالى ستراتەگيالىق قۇجاتى ءبىراۋىزدان ماقۇلدانباي, قول قويىلمادى. بۇل ءىس استانا ءسامميتى كەزىندە جۇزەگە استى. سونىمەن قاتار وسىدان ءۇش جىل بۇرىن بەلارۋس رەسپۋبليكاسى شىۇ-عا قوسىلۋعا نيەت ءبىلدىرىپ, ءوتىنىش بەرگەن ەدى. بۇل باستاما دا بيىلعى استانا سامميتىندە مارەسىنە جەتىپ, اتالعان ەل ۇيىمعا مۇشە بولدى.
شىۇ 2001 جىلى قۇرىلدى. بۇگىنگە دەيىن قازاقستان ۇيىمعا ءتورت رەت (2004, 2010, 2016, 2023) توراعالىق ەتتى. استاناداعى سامميتكە ازەربايجان, تۇرىكمەنستان, تۇركيا سەكىلدى شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنا مۇشە ەمەس ەلدەر دە قاتىستى. بۇل جەردە قازاقستان ۇيىمعا توراعالىق ەتۋدەگى مىندەتىن اتقارا وتىرىپ, قىتاي, رەسەي, تۇركيا مەملەكەتتەرى مەن بۇۇ-عا كەلىسسوز جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەردى. ويتكەنى تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعاننىڭ, بۇۇ حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريشتىڭ ماسكەۋگە بارماسى بەلگىلى. وسى سەبەپتى استانا بىتىمگەرشىلىك ميسسيانىڭ الاڭى بولىپ وتىر.
«2023 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ شىۇ-عا توراعالىق ەتۋ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنا وتكەن كەزدە قازاقستاندىق تاراپ ءتۇرلى سالادا 140-تان استام ءىس-شارا ۇيىمداستىردى. قازاقستاندىق ارىپتەستەر وسى ميسسيا بارىسىندا 2024 جىلى جاريالانعان «ەكولوگيا جىلى» اياسىندا ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق, كولىكتىك, مادەني-گۋمانيتارلىق تاقىرىپتارعا, سونداي-اق ەكولوگيالىق اسپەكتىلەرگە ەرەكشە نازار اۋداردى», دەگەن شىۇ باس حاتشىسى چجان مين قازاقستاننىڭ ۇيىمعا توراعالىق ەتۋ كەزەڭىن جوعارى باعالادى.
باس حاتشىنىڭ مالىمەتىندەگى 140-تان استام ءىس-شارانىڭ بارلىعى دەرلىك ەلوردامىزدا وتكەنى بەلگىلى. استانا, سونداي-اق كورشىلەس مەملەكەتتەر رەسەي مەن قىتايدان بولەك باتىس ەلدەرىمەن دە, بيىل اقش-پەن دە جاقسى قارىم-قاتىناس قۇرىپ, بيىل اقش مەملەكەتتىك حاتشىسى ەنتوني بلينكەن, ۇلىبريتانيا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى دەۆيد كەمەروندى قارسى الدى.
ەسكە سالساق, ەلدىڭ جاڭا استاناسىنىڭ حالىقارالىق تۇساۋكەسەرى 1998 جىلى 10 ماۋسىمدا ءوتتى. ال ءبىر جىلدان سوڭ, 1999 جىلى استانا قالاسى يۋنەسكو-نىڭ شەشىمىمەن «بەيبىتشىلىك قالاسى» دەگەن اتقا يە بولدى. بۇل مارتەبە وسى قىسقا مەرزىمدە استانا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق, ەتنيكاارالىق قاتىناستار سالاسىندا ماڭىزدى جەتىستىكتەرگە جەتكەنىن دالەلدەيدى.
2011 جىلى سيرياداعى وپپوزيتسيا مەن ۇكىمەت اراسىنداعى قاقتىعىس ازاماتتىق سوعىسقا ۇلاسىپ, حالقى بوسقىنعا اينالدى. ەلدىڭ بەيبىت ءومىرىن ساقتاپ قالۋعا الەم ەلدەرى اتسالىسۋعا تىرىستى. ءسويتىپ, 2015 جىلدىڭ قازان ايىندا ۆەنا كەلىسسوزدەرى باستالدى, كەيىن 2016 جىلدىڭ قاڭتارىندا بۇۇ باستاماسىمەن سيريا بويىنشا جەنەۆا بەيبىت كەلىسسوزدەرى ءوتتى. بۇل جيىندار ساياسي احۋالدى باسەڭدەتتى, بوسقىنداردىڭ ماسەلەسىن ءبىرشاما رەتكە كەلتىردى. بىراق قاقتىعىستى تولىقتاي توقتاتۋعا مۇمكىندىك بولمادى. وسى كەزدە استانا سيرياداعى جاعدايدى رەتتەۋ ءۇشىن كەلىسسوزدەر الاڭى بولۋعا دايىن ەكەنىن مالىمدەپ, 2017 جىلى استانا پروتسەسى دەگەن اتپەن الەمدەگى بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا تاعى ءبىر قادام جاسادى. وسىلايشا, 2017 جىلدىڭ 23-24 قاڭتارىندا استانادا العاشقى وتىرىس ءوتتى. وسى جىلدان باستاپ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن كەپىلگەر ەلدەر – يران, رەسەي جانە تۇركيانىڭ مامىلەگەرلىگىمەن, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قولداۋىمەن سيريا جونىندەگى حالىقارالىق كەزدەسۋدىڭ 20 راۋندى ۇيىمداستىرىلىپ, ونىڭ 18-ءى استانادا وتكىزىلدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, قازاقستاندا وتكەن سيريا جونىندەگى استانا فورماتى اياسىنداعى كەلىسسوزدەردىڭ دەەسكالاتسيا ايماقتارىن قۇرۋ, جانجالداسۋشى تاراپتار اراسىنداعى قانتوگىستى توقتاتۋ, ادام شىعىندارىن ازايتۋ سەكىلدى جوسپارلانعان مىندەتتەر بۇگىنگى كۇنى تولىقتاي ىسكە اسقان. استانا پروتسەسى كەزىندەگى التى جىلدىڭ ىشىندە سيريا توڭىرەگىندەگى احۋال تۇبەگەيلى وزگەرگەن. ونىڭ ءبىر دالەلى رەتىندە اراب مەملەكەتتەرىنىڭ داماسكىمەن ديپلوماتيالىق بايلانىستارىن جانداندىرۋعا ۇمتىلىسى مەن سيريانىڭ اراب مەملەكەتتەرى ليگاسىنا ورالۋىن ايتۋعا بولادى.
«The Guardian» گازەتىنىڭ ديپلوماتيالىق ماسەلەلەر جونىندەگى رەداكتورى پاتريك ۆينتۋردىڭ پىكىرىنشە, جەنەۆادا وتكەن كەلىسسوزدەرگە قاراعاندا, استانا الاڭىندا وتكەن كەلىسسوزدەر ءبىرشاما ناتيجەلى بولعان.
«استانا پروتسەسىنە سيريادان تىس تۇراتىن, ءتىپتى سيرياعا بارىپ كورمەگەن ساياسي كوشباسشىلاردان گورى قاقتىعىستى باستاعان توپ وكىلدەرىنىڭ تىكەلەي قاتىسۋى مامىلەگە كەلۋگە سەبەپ بولدى. سيريا ۇكىمەتى مەن سودىرلار اراسىندا كەلىسسوزدەر اسا ماڭىزدى. بۇل جەردە ەليتالىق ساياساتكەرلەر تەك قانا اۋىزشا بەيبىتشىلىككە شاقىرۋى مۇمكىن, ال قاقتىعىس الاڭى – مۇلدەم بولەك الەم. ماسكەۋ «يسلام مەملەكەتى» مەن JFS-ءتى قوسپاعاندا, بارلىق وپپوزيتسيالىق جاۋىنگەرلىك توپتاردى استاناداعى كەلىسسوزدەرگە شاقىردى. بىرقاتار سودىرلىق توپتىڭ مۇشەلەرى كەلمەدى, ولار جەنەۆا كەلىسسوزدەرىنە قاتىسۋدان دا باس تارتقان ەدى. ماسكەۋ استاناداعى كەلىسسوزدەردىڭ ديپلوماتيالىق فونى جەنەۆاداعى ءساتسىز كەلىسسوزدەرگە قاراعاندا اناعۇرلىم قولايلى دەپ سانايدى, ويتكەنى ءىشىنارا وپپوزيتسيا السىرەدى», دەپ اتاپ كورسەتتى ساراپشى.
ال وتكەن جىلى استانا پروتسەسىنىڭ سوڭعى راۋندىنا قاتىسقان ديپلومات, يران سىرتقى ىستەر ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى الي اسكار حادجي جۋرناليستەرگە بەرگەن سۇحباتىندا استانا پروتسەسى اۋقىمدى جۇمىس اتقارعانىن ايتقان ەدى.
«سيريا مەن تۇركيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى قالىپقا كەلتىرۋ ماقساتىندا سيريا, تۇركيا, يران, رەسەي سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ ورىنباسارلارى دەڭگەيىندە ەكىنشى كەزدەسۋ وتكىزدىك. قازىرگى تاڭدا سيرياداعى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك بۇرىنعىعا قاراعاندا جاقسارعان. سىرتقى ساياساتتا ەلەۋلى وزگەرىستەر ورىن الدى. اتالعان مەملەكەت كوپتەگەن اراب ەلدەرىمەن ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناستارىن قالپىنا كەلتىردى, اراب ليگاسىنا قايتا ورالدى. وسى ۋاقىت ىشىندە سيريا مەن تۇركيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن اسكەري, قاۋىپسىزدىك جانە سىرتقى ىستەر مينيسترلەرى دەڭگەيىندە ءارتۇرلى دەڭگەيدە كوپتەگەن كەزدەسۋ ءوتتى. سىرتقى ىستەر مينيسترلەرىنىڭ سيريا مەن تۇركيا اراسىنداعى ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى قالىپقا كەلتىرۋگە ارنالعان جول كارتاسىنىڭ جوباسىن ازىرلەۋگە ۋاعدالاسۋىن ەسكەرىپ, بۇل كەزدەسۋ وتە ءساتتى ءوتتى دەپ ەسەپتەيمىز. ءبىز ديالوگتى قامتاماسىز ەتتىك, پىكىر الماستىق. ءارتۇرلى يدەيالارمەن تانىستىق جانە سيريا مەن تۇركيا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردى قالىپقا كەلتىرۋ ءۇشىن جول كارتاسىن ازىرلەۋ ۇدەرىسى باستالدى. بۇل جۇمىس جالعاسا بەرەدى», دەدى ا.حادجي.
وسىلايشا, استانا سيريا باعىتىنداعى ميسسياسىن ابىرويمەن اياقتادى.
قازىر الەمدە ءدىن ماسەلەسى دە ءورشىپ تۇر. ءتۇرلى اعىمداعى توپتار ءوز ء«دىنىن» دارىپتەپ, ادامداردى اداستىرىپ, بەيبىت ءومىردىڭ شىرقىن بۇزىپ كەلەدى. وسى ورايدا قازاقستان بۇل ماسەلەدەن دە تىس قالماي, 2003 جىلدان باستاپ استانا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ سەزىن ۇيىمداستىرۋدى قولعا الىپ, باستاماشى بولدى.
2003, 2006, 2009, 2012, 2015, 2018, 2022 جىلدارى استانا قالاسىندا الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ جەتى سەزى ءوتتى. القالى جيىنعا يسلام, حريستيان, يۋدايزم, بۋدديزم, سينتويزم, داوسيزم, باسقا دا ءداستۇرلى دىندەردىڭ باسشىلارى مەن كورنەكتى وكىلدەرى قاتىستى. سەزدىڭ ديالوگ الاڭدارىندا ءدىني قاۋىمداستىقتار ەركىن اڭگىمە قۇردى, ناتيجەسىندە بىرلەسكەن دەكلاراتسيالار, قالىڭ بۇقارا پەن اتقارۋشى ۇكىمەتتەرگە ارنالعان ۇندەۋلەر قابىلداندى.
ال 2011 جىلى استانادا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ (ەقىۇ) كەزەكتى ءسامميتى ۇيىمداستىرىلدى. بۇل ءىس-شاراعا ەۋروپا ەلدەرىنىڭ باسشىلارى, حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وكىلدەرى, الەمدىك باق ۇيىمدارى قاتىستى.
ەلوردا 2000 جىلدان بەرى دۇنيەجۇزىندەگى استانالار مەن ءىرى قالالاردىڭ حالىقارالىق قاۋىمداستىعىنا مۇشە. ءسويتىپ, وزگە الدىڭعى قاتارلى قالالارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ, ەكىجاقتى مادەني-ەكونوميكالىق قاتىناستى وركەندەتۋگە ۇلەس قوسىپ وتىر. 2007 جىلدان باستاپ استانا ەكونوميكالىق فورۋمىن دا ءداستۇرلى تۇردە ۇيىمداستىرىپ, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتتارىن, الەمنىڭ ەڭ تانىمال ەكونوميستەرى مەن ساياساتكەرلەرىنىڭ باسىن قوسىپ, جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ماسەلەلەرىن تالقىلاۋعا اتسالىسىپ كەلەدى. وسى جىلدار ارالىعىندا بىرقاتار ەكونوميكالىق ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان ماڭىزدى قارارلار قابىلدادى.
سونىمەن قاتار استانا قالاسىندا 2017 جىلى ەكسپو حالىقارالىق كورمەسى ءوتىپ, ەلوردا ەكى ميلليوننان استام مەيماندى قوناق ەتتى. كورمەگە 115 مەملەكەت پەن 22 حالىقارالىق ۇيىم قاتىستى.
الەمدىك دەڭگەيدەگى وسىنداي كەلەلى, بەدەلدى, ىقپالدى جيىنداردىڭ الاڭىنا اينالعان استانا الداعى ۋاقىتتا دا مەملەكەتارالىق مۇددەلەردى توعىستىرعان, بارشا ەلدەر مەن ۇلتتاردى بەيبىتشىلىككە, ىنتىماققا ۇندەيتىن, ورتاق كەلىسىمگە, ەكىجاقتى پايدالى شەشىمدەرگە باستايتىن ايدىندى, ابات قالا بولىپ بەرمەك. بەيبىت ءومىر, قارقىندى قۇرىلىس پەن ۇزدىكسىز دامۋدىڭ جارقىن كورىنىسى بولىپ, جاساپ, جايناي بەر, ەلوردا!
