ادال دوستىڭ القاۋى
تۋرا سول تۇستا استانامىز الاتاۋدىڭ باۋرايىنان ارقا توسىنە كوشىپ, ەلىمىز ابىر-سابىر بولىپ جاتقان ەدى. جاڭا وردانى جارنامالاعان ۇزدىكسىز ۇگىت-ناسيحاتتىڭ اسەرى مە, ايتەۋىر ۇلى كوشتىڭ ۇزىن احاۋى ەپتەپ ەلىكتىرە باستادى. ونىڭ ۇستىنە, مۇندا ءۇمىت وتىن ۇرلەيتىندەي ءۇپ ەتكەن جەل بايقالمايدى. بالا-شاعانى اسىراۋ كۇننەن-كۇنگە قيىنداپ بارادى. سودان «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» اقمولاداعى تىلشىلەر قوسىنىنىڭ تىزگىنىن ۇستاپ تۇرعان كۋرستاسىم مۇراتبەك توقتاعازينگە تەلەفون سوعايىن. ەسەندىك سۇرار-سۇراماستان ەڭىرەپ قويا بەرگەنىم ەستە: «بىردەڭە قىلماساڭ, قينالىپ بىتتىك. كومەگىڭ كەرەك. كەرگىمەي كەز كەلگەن قىزمەتكە كەلەمىن», دەدىم قانداي ۇسىنىستان دا باس ءتارتپايتىنىمدى بىلدىرىپ.
– جارايدى. ماعان ءسال-ءپال مۇرسات بەر. قازىردەن باستاپ قاراستىرامىن. بۇيىرسا, بىردەڭەسى بولار, – دەدى ول مەنىڭ كوڭىلىمدى دەمەپ.
اراعا اپتا سالىپ جاڭا استانادان جاعىمدى جاڭالىق جەتتى. ايتۋىنا قاراعاندا, قالالىق گازەت باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى بولاتىن سياقتىمىن. ەندى كەشىكپەي ەلورداعا جەتۋىم كەرەك ەكەن. سويتتىك. الا قابىمىزدى ارقالاپ, تەمىرجول ۆوكزالىنا تۇسكەنىمىزدە, بەلگىلى جۋرناليست سەيفوللا شايىنعازى ەكەۋى ارسالاڭداپ الدىمنان شىقتى. سولايشا ويلاماعان جەردەن استانالىق اتاندىق. وعان دا مىنە, شيرەك عاسىردان اسىپتى. اتاقتى شوتا رۋستاۆەلي ايتقانداي, «ۋاقىتتىڭ دا ايالداۋعا ۋاقىتى جوق».
ەلوردا ەپوپەياسىن جازىسىپ جاتقان ازاماتتار اراسىندا كەڭبايتاق قازاقستاننىڭ ءار ءوڭىرىنىڭ وكىلدەرى بار. ولاردىڭ ءبىرى مۇندا جوعارى بيلىكتىڭ شاقىرۋىمەن, ەكىنشىلەرى قىزمەت بابىمەن, ۇشىنشىلەرى تاعى ءبىر سەبەپتەرمەن ات باسىن بۇرعانى بەلگىلى. ال مەن اللا ءساتىن سالىپ, مۇراتبەكتەي ادال دوسىمنىڭ القاۋىمەن استانا تورىنەن تابىلعانىمدى ايتپاسام ازاماتتىق ارىما سىن.
بولار بالانىڭ بولمىسى
اتالارىمىز تاۋىپ ايتقان. «بولار بالا...» كىشكەنتايىنان-اق كىسىلىكتىڭ بەلگىسىن بەرەدى. تارعىل تاسى تۇنعان تاريح تارباعاتاي تاۋىنىڭ ەتەگىندە, تالاي اقىن تامسانا جىر ارناعان اياگوز وزەنىنىڭ جاعاسىندا تۋىپ-وسكەن ورەننىڭ ومىردەن وزگەشە ورنەك ىزدەمەۋى مۇمكىن ەمەس سەكىلدى كورىنەدى كەيدە. اۋىلىنداعى ارعى-بەرگى زامانداردىڭ شەجىرەسىن اعىل-تەگىل شەرتەتىن ابىز قاريالاردىڭ, ءوز اكەسى بالقىبەك پەن اناسى ءباتيمانىڭ ارەدىك ايتاتىن اسەرلى اڭگىمەلەرى قۇيما قۇلاق قارا بالانى قارشادايىنان ەستى سوزگە ءۇيىر ەتتى. ساناسىنا ساۋلە ءتۇسىرىپ, وي-ءورىسىن كەڭەيتتى. جاس جۇرەگىن تەبىرەنتىپ, تەلەگەي قيالىن تەربەدى.
جەتىنشى سىنىپتا وقىپ جۇرگەندە ويدان ولەڭ قۇراپ, ونىسىن قىسىلا-قىمتىرىلا كورشىنىڭ كورىكتى قىزى ايتجامالعا كورسەتسىن. سول-اق ەكەن, اناۋ جاتىپ كەپ جابىسسىن. «ويباي, مىناۋىڭ كەرەمەت ەكەن. ماعان بەرە تۇرشى, ۇيگە اپارىپ كوشىرىپ الايىن». بەرەيىن دەسە, «ىشتەن شىققان شۇبار جىلانىن» قيمايدى. بەرمەيىن دەسە, قىلىمسىعان قۋ قىزدىڭ كوڭىلىن قيمايدى. اقىرى قينالا-قينالا التىنعا ايىرباستاماس جازباسىن الدىرىپ تىندى.
اۋلادا اسىق اتقان الاڭسىز كۇندەردىڭ بىرىندە اۋىلداستارى اياق استىنان شۋ ەتە قالدى. رەسپۋبليكالىق «قازاقستان پيونەرى» گازەتىندە مۇراتبەكتىڭ «كۇن سۋرەتى» دەيتىن التى شۋماق ولەڭى باسىلىپتى. القالاعان الەۋمەت اتاعىن اسپانعا كوتەردى. اۋىلدىڭ باس اقىنى قىدىرمولدا اعاي ارقاسىنان قاعىپ, ءسات ساپار تىلەدى. مۇعالىمدەرى ماقتاپ, جەر-كوككە سىيعىزبادى. بۇل ونىڭ باسپاسوزدە جاريالانعان تۇڭعىش تۋىندىسى-تۇعىن. ايتپاقشى, بۇل قۋانىشتىڭ سەبەپكەرى الگى ايتجامال بولىپ شىقتى. قوياردا قويماي قولقالاپ العان كلاستاسىنىڭ ولەڭىن حاتپەن الماتىعا جولداپ جىبەرىپتى.
تالاپتىڭ تايىن ەرتتەپ مىنگەن توقتاعازين مۇنىمەن توقتاماي, ارىنداپ العا تارتتى. الدىمەن اياگوز اۋداندىق «العا», وبلىستىق «سەمەي تاڭى» گازەتتەرىن «بومبىلاي» باستادى. بارا-بارا قىسقا حابار-وشاردى قويىپ, كولەمدى دۇنيەلەرگە كوشتى. ءتىپتى كەڭسەسىنە ء«بىر شارۋامەن» كەلگەن جاس ءتىلشىنى قابىلداماي مەسەلىن قايتارعان سوۆحوز ديرەكتورىنا «جىنى» ۇستاپ سىن ماقالا جازدى. «اقپانداعى اق قوزىلار» اتتى رەپورتاجىنىڭ اياق جاعىندا شارۋاشىلىقتاعى كەيبىر شالاعايلىقتاردىڭ كەسىرىنەن كەلەڭسىزدىكتەرگە جول بەرىلگەنىن ناقتى مىسالدارمەن دالەلدەپ بەردى. قىزىق بولعاندا, ماقالاداعى كەمشىلىكتەر اۋپارتكوم بيۋروسىندا قارالىپ, كەڭشار باسشىسىنا ەسكەرتۋ جاسالعان.
باعى جانعان بالا ءتىلشى وسىلايشا ويقاستاپ, سيقىرلى قالام قۇدىرەتىنە قالاي اربالعانىن بىلمەي قالدى.
جۋرناليستيكاعا جەتەلەگەن جول ورىس تىلىنەن وقىستا ءتورت الىپ قالماعاندا ورتا مەكتەپتى التىن مەدالمەن بىتىرە جازداعان تارباعاتايدىڭ تاستۇلەگى كامەلەتتىك اتتەستات قولىنا تيىسىمەن الماتىعا تارتتى. جۇرەگى قالاعان قازمۋ-ءدىڭ جۋرفاگىنا قۇجات تاپسىردى. ءجۇز ماقالا جاپسىرىلعان بەس البومدى ەمتيحان كوميسسياسىنىڭ الدىنا تارس ەتكىزىپ تاستاي سالعاندا, تالايدى كورگەن تارلانبوز دەكان تەمىربەك قوجاكەەۆتىڭ ءوزى تاڭداي قاعىپ, تاڭدانىسىن جاسىرا المادى. ادەتتەگىدەي انتەك شالقايىپ وتىردى دا ازىلگە شاپتىرا ءبىر شانشىپ ءوتتى. ء«اي, توقتاعازين, ساعان وقۋدىڭ قاجەتى نە؟ مىنا بايلىعىڭدى مالدانىپ, بىردەن «لەنينشىل جاسقا» جۇمىسقا قابىلدانساڭ دا قارسى ەمەسپىز» دەمەسى بار ما, كەڭك-كەڭك ك ۇلىپ.
اۋىزشا, جازباشا ەمتيحانداردىڭ ەشقايسىسىنان سۇرىنبەدى. تەك تاريحتان تاپسىرعاندا تاسىراڭداعان اپايدىڭ ءۇش قويىپ جىبەرگىسى كەلگەنى بولماسا. وعان كونەتىن وعلان بۇل ما. ايعايعا اتتان قوسىپ ەمتيحان الۋ جونىندەگى اپەللياتسيالىق كوميسسيانىڭ توراعاسى پروفەسسور ۋاحيت شالەكەنوۆتىڭ الدىنا باردى. باياعى بالاساعۇن قالاسىن قازاق جەرىنەن تاۋىپ, قىرعىز عالىمدارىمەن ايتىسىپ-تارتىسىپ جۇرگەن بەلگىلى تاريحشىنىڭ بەتىنە تايسالماي قاراپ, «اگاراكي, ادىلەتتىڭ كوزى اعىپ كەتپەسە, بۇل پاننەن سۇرىنەتىن ءجونىم جوق. نانباساڭىز, كەز كەلگەن سۇراقتى قويىڭىز. دايىندالماستان جاۋاپ بەرۋگە ءازىرمىن» دەدى القىمىنا تىرەلگەن اشۋىن ازەر باسىپ. بوتا تىرسەك بوزبالانىڭ بويىنداعى بۇلقىنعان بۇلا كۇشكە ريزا بولدى ما, كىم ءبىلسىن, توراعا توتەنشە شەشىم قابىلداپ, البىرت ابيتۋريەنتتىڭ سىناق كىتاپشاسىنا كىدىرمەستەن بەس قويىپ بەردى.
ءبىرىنشى كۋرستا-اق بالاعىنىڭ ءبيتى بارىن بايقاتقان مۇراتبەك توقتاعازين باسقالارداي كوتكەنشەكتەمەي كوكبازار تۇبىندەگى كوپقاباتتى عيماراتتا ورنالاسقان بارلىق باسىلىممەن بايلانىس ورناتتى. ەكى كۇننىڭ بىرىندە ماقالاسى شىعادى. «لەنينشىل جاس», «جەتىسۋ», «سوتسياليستىك قازاقستانداعى» اتاعىنان ات ۇركەتىن اعالارىمىزدان تاپسىرما الىپ, ونى تاپ-تۇيناقتاي ورىندايدى. قالاماقىمەن قالتاسىن قامپيتىپ, كيىمنىڭ ءساندىسىن كيىپ, تاماقتىڭ ءدامدىسىن ىشەدى. رەداكتسيالارعا ءوزى عانا بارماي, جازۋعا بەيىمى بار قىز-جىگىتتەردى ەرتە كەتەدى. سويى بولەك سول ساڭلاقتاردىڭ ءبىرى, قازىرگى قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ حاس جۇيرىگى باۋىرجان ومار ۇلى وسى ەڭبەگىن ەسكەرىپ, وعان ءالى كۇنگە دەيىن راحمەتىن جاۋدىرۋمەن كەلەدى.
بەلەسكە كوتەرگەن بەلسەندىلىك
كەيىپكەرىمىزدىڭ قالام قۋاتى ءوز الدىنا, قوعامدىق بەلسەندى قارەكەتشىلدىگى دە جولىنداعىسىن جاپىرارداي جويقىن بولاتىن. ەتى ءتىرى ەلگەزەكتىگى ارقاسىندا فاكۋلتەت كومسومول كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەلىگىنە سايلاندى. قالامنان قولى قالت ەتكەندە, كلاسسيكتەردىڭ كىتابىن كەمىرەدى. كىتاپحانادا سارىلىپ ساباققا دايىندالادى. سونىڭ ارقاسىندا اينالاسىنان ات وزدىرىپ, گدر-دەگى حالىقارالىق ستۋدەنتتەر لاگەرىنە بارىپ قايتتى. اتالعان ەلدىڭ ءبىراز قالاسىن ارالاپ, جولساپار وچەركتەرىن جازدى. اسىرەسە, بەرليننىڭ ايگىلى ترەپتوۆ پاركىندەگى جەڭىمپاز كەڭەس اسكەرىنە ورناتىلعان ايدىك ەسكەرتكىش تۋرالى «ميلليوندار جۇرەگىندەگى مونۋمەنت» دەيتىن وي-تولعاۋى وقىرمان ايىزىن قاندىرعانىن اتاپ وتكەنىمىز ابزال. ويتكەنى جاھانعا جايىلعان مونۋمەنتتەگى كىشكەنتاي نەمىس قىزىن قۇشاقتاپ تۇرعان ءاپايتوس ازاتتىق جاۋىنگەرىنىڭ ايشىقتى بەينەسىن مايتالمان ءمۇسىنشى ەۆگەني ۆۋچەتيچ, اتباسارلىق ورىس يۆان ودارچەنكونىڭ ءتۇر-تۇلعاسىنا قاراپ سومداعانىن بىرەۋ بىلسە, بىرەۋ بىلمەيتىن.
ايتپاقشى, سول ساپارىنان دوسىمىز ءبىراز سۋرەت اكەلگەن. سولاردىڭ ىشىندەگى بىرەۋى ءبىزدى ەرىكسىز ەلەڭ ەتكىزدى. الدەبىر مۋزەيدىڭ ءفاشيزمدى ايىپتايتىن مۇيىسىندە تۇسىرىلسە كەرەك. سابازىڭ ساسپاستان ەكىنشى رەيحتىڭ ەرەكشە بەلگىسىندەي سۆاستيكا بەينەلەنگەن تۋدىڭ جانىندا تۇر جىميىپ. قايسىسىمىز ەكەنى ەسىمدە جوق, ايتەۋىر بىرەۋىمىزدىڭ ء«اي, اپەندە, اقىر باس جاققا بارىسقان ەكەنسىڭ, كارى نەمىس سولداتىمەن تۇسپەدىڭ بە؟» دەپ ازىلدەگەنىمىز بار.
بالقىبەك ۇلىنىڭ بۇدان باسقا دا قىزىقتارى بارشىلىق. بىراق ونىڭ ءبارىن جازۋدى گازەت بەتى كوتەرمەيدى.
اقمولا ءۇشىن ايقاس
ادامنىڭ ايتقانى بولا بەرمەيتىنى راس. اللانىڭ ارناۋى بىلەدى. ايتپەسە, ۋنيۆەرسيتەتتى تاۋىسقان سوڭ توقتاعازيننىڭ «سق»-نىڭ سىقيعان قىزمەتكەرى بولاتىنىنا ەشقايسىمىز كۇمان كەلتىرمەيتىنبىز. سوڭعى كۋرستا بوس ۋاقىتىنىڭ ءبارىن بالعابەك قىدىربەك ۇلى باسقاراتىن ۇلاعات ۇياسىندا وتكىزەتىن. شتاتتا بولماسا دا ەكى-ءۇش رەت ىسساپارعا شىقتى. كەيدە ءوز ەركىمەن تۇنگى كەزەكشىلىككە دە بارىپ قايتادى. ەندى ديپلوم الىپ, رەداكتسيانىڭ كيەلى تابالدىرىعىنان رەسمي تۇردە اتتاۋ عانا قالعان ەدى.
بىراق بۇل ستسەناري كۇتپەگەن جەردەن كۇرت بۇزىلدى. تسەلينوگراد وبلىستىق «كوممۋنيزم نۇرى» گازەتى رەداكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورىنباسارى جومارت ابدىحالىقوۆ قاسىنا ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى ءارى ەسكى دوسى اقسەلەۋ سەيدىمبەكوۆتى اۋديتوريامىزعا ەرتىپ كەلدى دە ارمانى اسقاق, مۇراتى بيىك مۇراتبەكتى العان بەتىنەن اينىتىپ, قالاي كوندىرگەنىن قايدام, مۇرنىن تەسكەن تايلاقتاي جەتەكتەپ تىڭ ولكەسىنە الىپ كەتتى.
تاعدىرىنىڭ تارتۋى بولار, قاسيەتتى قاراوتكەل توپىراعى بۇعان مايداي جاقتى. پالەندەي قينالماي پاتەرگە قول جەتكىزدى. كەشىكپەي مەكتەپتە بىرگە وقىعان سۇيگەن قىزى مادەنيەتپەن باس قوستى. التىن اسىقتاي ءۇش ۇلى دۇنيەگە كەلدى. شىعارماشىلىق قابىلەتى شىڭدالىپ, جۋرناليستىك شەبەرلىگى ارتتى. جالىنداعان جاس تالانتتى مويىنداعاندارى بولار, ارىپتەستەرى قىزۋ قولداپ, ونى قالالىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتتىعىنا ۇسىندى. بالامالى سايلاۋدا باسىمدىق تانىتتى. وبالى نەشىك, حالىق قالاۋلىسىنىڭ مانداتى جۇكتەگەن مىندەتتى ءمىنسىز اتقارۋعا تىرىستى.
قوعامدا جاريالىلىق جالاۋى جەلبىرەپ, دەموكراتيالىق وزگەرىستەر دەندەي باستاعان كەزدە «سق»-عا رەداكتور بولعان شەرحان مۇرتازا جانىنا جاڭاشىل جاستاردى جينادى. ءساتى ءتۇسىپ 24 جاستاعى مۇراتبەك توقتاعازين دە سونى وزگەرىستەر اكەلەر سول توپتان تابىلدى. «ەگەمەننىڭ» ەسىل جۇرتتاعى ەلشىسى اتانىپ, ءوڭىردىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قالامىمەن قاۋزادى.
تىنىم تاپپاي تىندىرعان ىرگەلى ىستەردىڭ ەڭ ءىرىسى قالانىڭ قازاقشا اتاۋىن قايتارۋ بولعانى داۋسىز. دەپۋتات رەتىندە ۇلت ۇپايىن تۇگەندەۋگە ايانباي اتسالىستى. ات توبەلىندەي عانا قارا كوز ازاماتتار وزدەرىنەن الدەقايدا كوپ وزگە ۇلت وكىلدەرىنە دەس بەرمەدى. ءويتىپ-ءبۇيتىپ ولاردى دەگەندەرىنە كوندىردى. مۇكەڭ اينالاسىنداعى ۇلتجاندى ازاماتتارمەن اقىلداسا كەلە, اسىعىس تۇردە رەسەيگە اتتاندى. وندا قىزىق قۋىپ, قىدىرىپ بارعان جوق, ارينە. گوركيدى اتتان اۋدارىپ تاستاپ بايىرعى نيجني نوۆگورود اتاۋىن قايتا يەلەنگەن شاھار اكىمدىگىنىڭ تاجىريبەسىن زەرتتەپ, ۇيرەنەتىن ۇردىستەردى تسەلينوگرادتىق ارىپتەستەرىنىڭ قاپەرىنە سالدى.
مۇراتبەك مۇنىمەن شەكتەلمەي, نەگىزگى قىزمەتىنىڭ نىعمەتتەرىن دە مولىنان پايدالاندى. شەرى مىنەزدى شەراعاڭ دا ءتىلشىسىنىڭ جازعاندارىنا شەكتەۋ قويماي, ەلدى ەلەڭدەتكەن اتىشۋلى «اقمولا ءۇشىن ايقاس» ايدارىمەن سەريالىق ماقالالاردى ۇزبەي جاريالاپ, جوعارى جاقتىڭ نازارىن اۋداردى. ۇزىن ءسوزدىڭ قىسقاسى, ويداعى ماقسات ورىندالىپ, تاريحي ادىلەتتىلىك ورناپ, اقمولا اتاۋى قايتا ورالدى.
وسى ورايدا ايتا كەتكەن ابزال, اقمولاعا بايلانىستى ءبىزدىڭ كۋرس ماقتان ەتەتىن ەكى نارسە بار. ويتكەنى اقمولاعا استانانى كوشىرۋ تۋرالى يدەيانى العاش «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە كوتەرگەن دوسىمحان قاپاسوۆ تا, تسەلينوگرادتىڭ الاستالىپ, اقمولانىڭ سالتانات قۇرۋىنا قوماقتى ۇلەس قوسقان مۇراتبەك توقتاعازين دە بىزبەن بىرگە وقىعان. ەڭ عاجابى ەكەۋى دە اياگوز اۋدانىنىڭ تۋماسى.
قۇرمەتكە لايىق قالامگەر
قالامگەر, قايراتكەر مۇراتبەك توقتاعازين ىلگەرىدە ءوزى رەداكتسيالارعا ىلەستىرىپ اپارعان كۋرستاسى, بۇگىندە اكادەميك باۋىرجان ومار ۇلىنىڭ عىلىمي جەتەكشىلىگىمەن ء«ازىلحان نۇرشايىقوۆ شىعارماشىلىعىنداعى دەرەكتىك نەگىز جانە كوركەمدىك سيپات» تاقىرىبىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى. قازىرگى تاڭدا ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە بولاشاق جۋرناليستەرگە ءدارىس وقيتىن ۇستاز. ايگىلى ازاعاڭدى اسپەتتەگەن عالىم رەتىندە ءبىرسىپىرا شارۋانىڭ باسىن قايىرعانى بارشاعا ايان. ءبىز ونىڭ ءبارىن بايانداۋدى ارتىق سانادىق. بۇل جونىندەگى اڭگىمەنى باسقا ارىپتەستەرىمىزدىڭ ەكىنشىسىنە قالدىرىپ, ءوزىمىز بىلەتىن قىرلارى توڭىرەگىندە عانا تولعاعاندى ءجون كوردىك.
جۋىردا ۇزاق جىلعى جەمىستى جۋرناليستىك جۇمىستارى ءۇشىن «قۇرمەت» وردەنىمەن ماراپاتتالعان مۇراتبەكتىڭ تارباعاتايدىڭ قاتال تابيعاتىنا توتەپ بەرەتىندەي ورشىلدىكپەن ءوسىپ-ونگەن تاسجارعانداي الداعى ماقساتىنا جەتۋ جولىنداعى ءتۇرلى قيىندىقتان تايسالماي, الدا دا تالاي اسۋلاردان اساتىنىنا سەنىمىمىز مول.
