ال بۇعان دەيىن وتكەن سەمينار, دوڭگەلەك ۇستەلدەر بارىسىندا ءبىلىم باعدارلامالارى مەن وقۋلىقتار, وقۋ-ادىستەمەلىك كەشەنگە قاتىستى ايتىلعان سىن, ۇسىنىس-پىكىرلەردى ءتيىستى ورىندارعا جەتكىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
القالى جيىندا قورقىت اتا اتىنداعى قمۋ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امان اباسيلوۆ «جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى تىلدىك ەمەس ماماندىقتاردىڭ قازاق توبىنداعى قازاق تىلىنە» قاتىستى زەرتتەۋىندە جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى قازاق توبىنداعى قازاق ءتىلىنىڭ جاي-كۇيى جانە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى مۇعالىمدەرىن دايارلاۋ ماسەلەسىن قاراستىردى.
عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ءتىلدىڭ دامۋى, جەتىلۋ كورىنىسى, فونەتيكالىق جۇيەسى, لەكسيكالىق بايلىعى گرامماتيكالىق قۇرىلىمىندا عانا ەمەس, قوعام ومىرىندەگى رولىنە, جۇكتەمەسىنە بايلانىستى. ءتىلدى قولدانۋ اياسىنىڭ كەڭدىگى سول تىلدە سويلەۋشىلەردىڭ سانىمەن انىقتالادى. وسىنداي الەۋمەتتىك لينگۆيستيكالىق اكسيوما نەگىزدەرىنە سۇيەنە وتىرىپ, ا.اباسيلوۆ ءتىل وزدىگىنەن ەمەس, سويلەۋشىلەر ارقىلى داميتىنىنا توقتالدى. عالىم اتاپ وتكەندەي, ءتىلدى دامىتۋدى رەتتەۋدىڭ ارناۋلى تەتىكتەرى بار. ونىڭ ءبىرى, قوعامدىق ءومىردىڭ وزەكتى سالاسى – ءبىلىم جۇيەسى. سوندىقتان جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاق ءتىلىنىڭ وقىتىلۋىنا باسىمدىق بەرۋ قاجەت. مۇنداعى باستى جايت – قازاق اۋديتورياسىنا نازار اۋدارۋ. ال مەملەكەتتىك ءتىلدى ءوز سالاسىنا جەتكىزەتىن دە, اكادەميالىق ءستيلى مەن عىلىمي تەرميندەرىن دامىتاتىن دا قازاق بولىمىندە وقىپ جاتقان ستۋدەنتتەر.
«ەندىگى كەزەكتە قازاق ءتىلىن وقىتۋدىڭ دۇرىس جولىن تاڭداماساق, ءپاننىڭ ماقساتىن ناقتىلاماساق, ءتىلدى مەڭگەرتۋدىڭ قۇقىقتىق تالاپتارىن بەلگىلەمەسەك, بۇتىندەي ءبىر ۇلتتىڭ, ءاربىر ادامنىڭ تانىمى مەن ءبىتىم-بولمىسىنىڭ قالىپتاسۋىنا نۇقسان كەلتىرەمىز. سول ءۇشىن قازاق ءتىلى, اسىرەسە مەكتەپتە وقىتىلاتىن نەگىزگى ءپان بولۋى كەرەك. ويتكەنى قازاق ءتىلى – قازاق ادەبي ءتىلىنىڭ نورمالارىن ساقتاپ, دۇرىس قولدانا بىلۋگە, ەركىن سويلەۋگە جانە ساۋاتتى جازۋعا ۇيرەتەتىن فۋنكتسيونالدىق ءپان. ونىڭ باستى ماقساتى – انا ءتىلىن قادىرلەيتىن, قوعامدىق ءمانىن تۇسىنەتىن تۇلعا قالىپتاستىرۋ. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى تاڭدا كەڭەستىك زاماننان مۇرا ەتىپ العانىمىزداي, جوعارى وقۋ ورىندارىندا قازاقتىلدى اۋديتوريادا – ورىس, ال ورىس تىلدىلەرگە قازاق ءتىلى ءپانى وقىتىلىپ, «قازاق ءتىلى توبىنداعىلار قازاق ءتىلىن مەكتەپتەن وقىپ كەلگەن, ولار ءتىلدى مەڭگەرگەن» دەگەن قاساڭ قاعيدانى بۇلجىتپاي ورىنداپ كەلەمىز», دەپ قىنجىلدى ول.
ال جوعارى وقۋ ورىندارىنداعى تىلگە قاتىسى جوق ماماندىقتاردىڭ قازاق توبىندا وقىپ جاتقان جاستار قازاق ءتىلىنىڭ وزىندىك جۇيەسىن, دەڭگەيىن, قازىرگى جاي-كۇيىن مىقتاپ مەڭگەرسە, بولاشاقتا ءتىلدى دامىتاتىن دا سولار بولادى. ولاردىڭ قاتارىنان ماماندىعى بويىنشا قازاقشا ءماتىن جازىپ, سول سالانىڭ تەرمينىن جاساپ, عىلىم تىلىنە اينالدىراتىندار شىعادى. سوندىقتان قازاق توبىندا قازاق ءتىلى ءپانىن مىندەتتى ءپان رەتىندە ەنگىزۋگە جانە دۇرىس وقىتىلۋىنا ءمان بەرۋ كەرەك. وكىنىشكە قاراي, قازىرگى كەزدە جوعارى وقۋ ورىندارىندا ورىس جانە قازاق توپتارىندا قازاق ءتىلىن وقىتۋدا بىرىزدىلىك جوق. بىرىندە رەسمي ءىس قاعازدارى, ەندى بىرىندە كاسىبي قازاق ءتىلى, تاعى بىرىندە ىسكەر قازاق ءتىلى, سول سياقتى اكادەميالىق جازىلىم دەگەن پاندەر بولىپ كەلەدى. مىنە, وسىنى بىرىزدەندىرىپ, جۇيەلەپ وقىتۋدى مىندەتتەۋ كەرەك.
وسى ماسەلەنى قۇپتاپ, پىكىرىن بىلدىرگەن مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى, ءتىلشى-عالىم بيجومارت قاپالبەك «قازاق ءتىلىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى, جالپى ءتىلدى دامىتۋشى كىمدەر؟» بايانداماسىندا ءتىل ستۋدەنتتەردىڭ سويلەۋى, جازۋى ارقىلى داميتىنىن جەتكىزدى. عالىمنىڭ ايتۋىنشا, ءتىلدى سويلەۋشى عانا دامىتا الادى. ال بارلىق سويلەۋشىنى ءتىلدى دامىتادى دەپ ايتۋ نەگىزسىز.
«مەملەكەتتىك ءتىلدى ءوز سالاسىندا دامىتىپ, اكادەميالىق ءستيلىن قالىپتاستىرىپ, عىلىمي تەرميندەرىن تۋدىراتىن دا قازاق بولىمىندەگى ستۋدەنتتەر. جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ ورىس توبىنداعى ستۋدەنتتەر قازاق ءتىلىن قانشا وقىعانىمەن, قازاق ءتىلىنىڭ قولدانۋشىسى بولىپ قالا بەرەدى. سوندىقتان نازاردى قازاق اۋديتورياسىنا سالىپ, اكادەميالىق ءبىلىمدى دە, كوممۋنيكاتيۆتىك وقىتۋدى دا قولعا الاتىن ۋاقىت كەلدى. وكىنىشكە قاراي, بۇل سالا كەنجە قالىپ كەلەدى. ەگەر پرەزيدەنت تاپسىرماسىن جۇزەگە اسىرعىمىز كەلسە, قازاق توبىنا قازاق ءتىلىن وقىتۋدى جەتىلدىرۋ قاجەت. ال ورىس ءتىلى شەت ءتىلى قاتارىندا تاڭداۋ ءپانى رەتىندە وقىتىلۋعا ءتيىس», دەيدى ب.قاپالبەك.
جيىن بارىسىندا «اكادەميالىق جازىلىم» ءپانىن وقىتۋداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى قوزعاعان ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ فيلولوگيا فاكۋلتەتى قازاق ءتىلى ءبىلىمى كافەدراسىنىڭ اعا وقىتۋشىسى سالتانات يمانقۇلوۆا, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پروفەسسورى انار سالقىنباي, اباي اتىنداعى قازۇپۋ قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى ەدىلباي وسپانوۆ جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ قازاق بولىمىندە اكادەميالىق جازىلىم ءپانىن وقىتۋدىڭ نەگىزگى ماسەلەلەرىن ءسوز ەتتى. ونىڭ بارىسىندا عالىمدار وسى سالاعا قاتىستى وقۋلىقتاردىڭ ازدىعىن, زەرتتەۋ ءىسىنىڭ كەنجەلەپ قالعانىن نازارعا الدى.
قازاق تىلىندە دامىتۋ جولى ەڭ قيىن سالا – مەديتسينا. «مەديتسينا عىلىمى قازاق تىلىندە دامۋى ءۇشىن تەرمينى دە تۇسىنىكتى بولۋى كەرەك. بۇگىنگى ساباق بەرىپ جۇرگەن وقىتۋشىلار ءۇشىن لاتىن, گرەك تىلىندە كەزدەسەتىن تەرميندەردىڭ بالاماسىن تابۋ قيىن. مەديتسينالىق ءماتىن ناۋقاسقا تۇسىنىكتى تىلدە جازىلۋى كەرەك, ال اۋدارماداعى قاتەلىكتەر مەن دۇرىس قۇرىلماعان سويلەمدەر تەرەڭ ويلانۋدى قاجەت ەتەدى. حالىقارالىق تەرميندەردى تىلگە بەيىمدەۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى», دەيدى س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ قازاق ءتىلى جانە كاسىبي قازاق ءتىلى كافەدراسىنىڭ دوتسەنتى تولەۋبەك زايسانباەۆ.
جيىندا كوتەرىلگەن ماسەلەلەردى ءالى دە زەردەلەي ءتۇسۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگى ءتىل ساياساتى كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەربول تىلەشەۆ ماسەلەگە وراي جان-جاقتى مامانداردى تارتا وتىرىپ, كەڭ كولەمدە جيىن وتكىزۋ قاجەتتىگىن ايتتى. وسى ورايدا عىلىمي ويلاۋ دەڭگەيىنىڭ ءتيىستى دارەجەدە ەمەستىگىن ايتىپ, عىلىم ءتىلى اۋدارما كالكاعا اينالىپ بارا جاتقانى, دايىن تەوريالاردى كوشىرىپ الۋ, عىلىمي تەپە-تەڭدىكتىڭ ساقتالماي وتىرعاندىعىنا قاتىستى پىكىرىن ورتاعا سالدى.
مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ءتىل جاناشىرى ورازگۇل اسانعازىنىڭ پىكىرىنشە, جيىندا كوتەرىلگەن ماسەلە بيلىككە جەتۋگە ءتيىس. ال وڭىرلەرگە جول تارتقان حالىق قالاۋلىلارى سايلاۋشىلارمەن كەزدەسكەن كەزدە مەملەكەتتىك ءتىلدى دامىتۋ ماسەلەسىنە باسا نازار اۋدارعانى ابزال.
ەلىمىزدە مەكتەپ وقۋلىقتارى مەملەكەت ەسەبىنەن جارىققا شىعىپ كەلەدى. الداعى ۋاقىتتا جوعارى وقۋ ورىندارى وقۋلىقتارىن باسىپ شىعارۋ شىعىنى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراستىرىلۋى كەرەك. جيىن بارىسىندا ۇلتتىق قۇرىلتاي مۇشەسى, تاۋەلسىز ءبىلىم ساراپشىسى, اكادەميك كارىمبەك قۇرماناليەۆ «پرەزيدەنت قازاق ءتىلى ماسەلەسىنە تەرەڭ ءۇڭىلىپ, ناقتى تاپسىرما بەردى. سونىڭ بارىنە ارقا سۇيەي وتىرىپ, جوعارى وقۋ ورىندارى ءۇشىن قازاق تىلىندە ساپالى وقۋلىقتار شىعارۋ ءىسىن قولعا الۋ قاجەت. ەلىمىزدەگى وقۋ ورىندارى بولگەن ازىن-اۋلاق قاراجات ستۋدەنتتەردى وقۋلىقتارمەن تولىق قامتاماسىز ەتۋگە جەتپەيدى. سونىمەن قاتار اكادەميالىق اتاق-دارەجەلەر الۋ ءۇشىن وقىتۋشىلاردىڭ از تارالىممەن شىعاراتىن وقۋ-ادىستەمەلىك قۇرالدارى باستى ماسەلەنى شەشپەيدى. ءبىر ورتالىقتان تاراتىلماعاننان كەيىن اركىم ءوز قارەكەتىنە قاراي وقۋلىق جازۋمەن اينالىسىپ كەتتى. قازاق ءتىلىنىڭ مارتەبەسىن كوتەرە الماي وتىرعانىمىزدىڭ ءبىر سەبەبى دە وسىندا. سوندىقتان جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وقۋلىق شىعارۋ ءۇردىسىن بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىپ, وقۋلىق جازاتىن توپ قۇرۋ كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى.
بۇل ماسەلەنى ۇلتتىق قۇرىلتاي وتىرىسىندا دا كوتەرىپ, ورتا ءبىلىم ۇيىمدارىنىڭ وقۋلىقتارىن رەسپۋبليكالىق قارجى تەتىكتەرى ارقىلى قامتۋ كەرەتىگىن ۇسىنعان اكادەميكتىڭ پىكىرىنشە, سوندا عانا كاسىبي وقۋلىق اۆتورلارىنىڭ ۇجىمى قالىپتاسىپ, بىلىكتى ساراپشىلاردى جۇمىسقا تارتۋعا مۇمكىندىك تۋادى. وسى ايتىلعان ۇسىنىستار شەشىمىن تاۋىپ, «حالىق ۇنىنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» تۇجىرىمداماسى اياسىندا ىسكە اسىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر.
«مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى جۇمىسقا قابىلداعاندا مەملەكەتتىك ءتىلدى تالاپ ەتە الماي كەلەمىز», دەپ قىنجىلدى الماتى قالاسى تىلدەردى دامىتۋ جانە ونوماستيكا ءبولىمىنىڭ باسشىسى باقىت قالىمبەت.
بۇگىندە الماتى قالاسى بويىنشا بىرىڭعاي كادر جۇيەسى جاساقتالعان. قىزمەتكەرلەر ءبىر عانا كونكۋرستىق كوميسسيا ارقىلى جۇمىسقا قابىلدانادى. مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردى جۇمىسقا قابىلداعان كەزدە ءتىلدى ءبىلۋ دەڭگەيىنە قاتىستى تالاپ قويىلمايدى. ياعني قاي تىلدە تاپسىرعىسى كەلەدى, ەرىك اركىمنىڭ وزىندە. تاپسىرۋشى ورىس ءتىلىن تاڭداعان بولسا, قابىلداۋشىلار دا سۇراقتى ورىس تىلىندە قويادى. الايدا تاپسىراتىنداردىڭ 99,9 پايىزى – قازاقتىلدى ازاماتتار. «ولاردىڭ ورىس ءتىلىن سونشالىقتى ساۋاتتى مەڭگەرىپ تۇرعانى شامالى. ءماتىن جازىپ, سويلەي دە المايتىن, سۇحبات تا بەرە المايتىندار كوپتەپ كەزدەسەدى. كەيىنگى وتىز جىلدا مەملەكەتتىك تىلدە امانداسا المايتىنداردى وقىتىپ, كوپتەگەن جوبانى ىسكە اسىرعانمەن, سول ورىننان جىلجي الماي كەلەمىز», دەپ اتاپ ءوتتى ب.قالىمبەت. مۇنىمەن قوسا قازاق تىلىندە ءماتىن جازىپ, قۇجات ازىرلەيتىن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر مۇلدەم از. ال ءىس قاعازدارى كوپ جاعدايدا ورىس تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارىلادى. ناتيجەسىندە, ىسكەرلىك, كاسىبي ءستيلى, ورفوگرافيالىق, گرامماتيكالىق زاڭدىلىقتارى, ءتىلدىڭ نورمالارى ساقتالماعان ءماتىن شىعادى.
قازاق ءتىلىن جوعارى وقۋ ورىندارىندا وقىتۋدىڭ تۇيتكىلدى ماسەلەلەرىن قوزعاعان عالىمدار ارنايى قارار قابىلدادى. ەندىگى كەزەكتە وسى باعىتتاعى جيىندار وڭىرلەردە جالعاسادى. ال قورىتىندى شەشىمدى جاۋاپتى مينيسترلىك رەسپۋبليكالىق وقۋ-ادىستەمەلىك كەڭەسپەن بىرىگىپ قابىلدايدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.
الماتى
