– قازىرگى كەزەڭ يننوۆاتسيا مەن تەحنولوگيانىڭ دامىعان زامانى عانا ەمەس, كوپتەگەن مادەنيەت توعىسقان, جاھاندانعان, اقپارات كەمەرىنەن اسىپ تاسقىنداعان زامان. بۇل ۇدەرىس ءتول مادەنيەتىمىزدىڭ ترانسفورماتسياعا تۇسۋىنە, وزگەرۋىنە دە جىلدام اسەر ەتىپ وتىرعانى بەلگىلى. بىزدە «شاڭىراق» تا وزگەرىسكە ۇشىراعان قۇندىلىق. بۇلاي دەيتىنىم قازاق جەرىندە ءداستۇرلى ۇيشىلىك كاسىپ جويىلۋ الدىندا تۇر. بۇرىنعىداي كيىز ءۇي ءۇشىن اعاش شاۋىپ, كولەڭكەدە كەپتىرىپ, مورعا اعاش قىزدىرىپ, شاڭىراق توعىنى كەسىندىسىن سۋ سەۋىپ كيىزگە وراپ, قوزعا كومىپ, تەزگە سالىپ ءيىپ وتىرعان «اعاششى دۇكەنىن» (كيىز ءۇي شەبەرحاناسى) تابۋ قيىن. ۇيشىلەر بۇگىنگى قازاق قولونەرشىلەرىنىڭ اراسىندا بار بولعانىمەن, ءبىر كيىز ءۇي جاساۋعا كەمى 300 تال شىبىق كەسۋ قاجەت. قازىرگى ەكوجۇيەدە تال-اعاشتىڭ قورعالۋىمەن بايلانىستى كەدەرگىلەر بار. ءارى بىزدەگى ۋربانيزاتسيانىڭ, بيزنەستىڭ قارقىندى دامۋى, اۋىلدىق جەرگە يننوۆاتسيانىڭ دەندەپ ەنۋى كيىز ءۇيدىڭ ءداستۇرلى تۇرمىستىق قولدانىسىن مۇلدە ىعىستىرىپ, تەمىر بەتون ۇيلەر قولدانىسقا ەنە باستادى.
– ۇيشىلىكپەن اينالىساتىن شەبەرلەر كوپ كەزدەسە بەرمەيتىن ءتارىزدى...
– ارينە, سولاي. ەرتەدە كيىز ءۇي جاساۋدىڭ حاس شەبەرىن «شىلىڭگىر» دەپ اتاعان. ءداستۇرلى ءۇيشىنى, ءۇيشى دۇكەنىن, شىلىڭگىردى دە قاراقالپاقستانداعى شىمباي قازاقتارىنان نەمەسە موڭعوليانىڭ باتىسىنداعى باي-ولكە, قوبدا قازاقتارى اراسىنان تابامىز. موڭعوليادا كيىز ءۇي شەبەرى قانشا ءتۇپ اعاش كەسسە, سونشا ءتۇپ اعاش ەگىپ بەرەدى ەكەن. ەگەر اعاش ەگىپ بەرە الماسا, كەسكەن اعاشىنىڭ قۇنىن تولەيدى. ماڭعىستاۋ, قىزىلقۇم قازاقتارىنىڭ اراسىندا قازاق ءۇيدىڭ كيىز جابدىعىن جاسايتىن قولونەر شەبەرلەرى بار. قازاق حالقىندا «شاڭىراقتىڭ قاسيەتتىلىگى» زاۋىتتان شىققان تەمىر ءۇي ەمەس, ءداستۇرلى باسپانامەن بايلانىستى. سوندىقتان بيىل باستالعان «شاڭىراق كۇنى» باستاماسىن قولداپ, اعاش كەرەگەلى كيىز ءۇي سوعاتىن شەبەرحانا جۇمىسىن جانداندىرۋ قاجەت. ال اعاش كەسۋگە بەلگىلى ءبىر ليميت بەرىلۋگە ءتيىس.
– قازاقتا شاڭىراققا دەگەن قۇرمەت كوشپەلى ومىردە وزگەشە بولعانى بەلگىلى. كوشتە شاڭىراق ارتاتىن اتان تۇيەنىڭ ءوزى بولەك ەدى. ياعني ساكرالدى اتريبۋتتاردىڭ ءبىرى-تۇعىن. قازىر بۇل ۇمىت بولىپ بارا جاتقان جوق پا؟
– قازاق جەرىندە شاڭىراقپەن بىرگە جويىلىپ كەتكەن داستۇرلەر دە بار. ەرتەدە كوشتە شاڭىراقتى ەڭ جۋاس تۇيەگە ارتقان, جولدا تۇيە ۇركىپ, شاڭىراق شاقپاس ءۇشىن. ونى «شاڭىراق تۇيە» دەپ اتاعان. «شاڭىراق تۇيە» ۇعىمى كوشپەلىلىكتى ءىشىنارا ساقتاپ قالعان التاي قازاقتارى اراسىندا كەزدەسەدى. قارا شاڭىراققا يە بولاتىن ەر ازامات قالماسا, سول ءۇيدىڭ شاڭىراعىن قايتىس بولعان اتا-باباسىنىڭ زيراتىنا اپارىپ قويعان, بۇل عۇرىپ قازىر جويىلدى.
شاڭىراقتىڭ كيەسى كيىز ءۇيدىڭ ەڭ جوعارعى بولىگى رەتىندە عانا ەمەس, ونىڭ قاسيەتتىلىگى حالىق تىلىندە ء«ۇي», «باسپانا», «وتباسى», ء«ۇي-ءىشى» ۇعىمدارىن بىلدىرۋىمەن دە بايلانىستى. ءبىز ەجەلدەن اتا-اجەمىز, اكە-شەشەمىز تۇرعان ءۇيدى كيىز ءۇي بولسىن, جەر ءۇي بولسىن, «قارا شاڭىراق», «ۇلكەن شاڭىراق» دەيمىز. «قارا شاڭىراق» قاسيەتتى شاڭىراق دەگەن ۇعىمدى بەرەدى. «شاڭىراققا قارا» دەپ تىيىم ايتۋ دا قونعان ۇيىڭە قۇرمەتپەن قارا دەگەننىڭ بەلگىسى. قىستىڭ كۇنى كيىز ءۇيدى جيناپ قويعاندا شاڭىراقتى قىستىق باسپانانىڭ توبەسىنە شىعارىپ قوياتىن بولعان. قازىر دە اۋىلدىق جەردە كيىز ءۇي شاڭىراعى ءۇي توبەسىندە تۇرعانىن كورەمىز. زامان وزگەردى دەسەك تە, ءار ءوڭىردىڭ ساقتاپ جەتكىزگەن عۇرپى بار. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ قارماقشى اۋدانى, ت.كومەكباەۆ اۋىلى, تۇرماعامبەت ىزتىلەۋوۆ اۋىلى, وزبەكستانمەن شەكارادا, وڭتۇستىك قىزىلقۇمدا وتىرعان كەكىرەلى, شوپانقازعان اۋىلدارىنداعى قازاقتار كەلىن ءتۇسىرۋ تويىن جاز ايىنا ورايلاستىرىپ, كەلىندى كيىز تۋىرلىقتى «وتاۋ ۇيگە» تۇسىرەدى.
سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك قىزىلقۇم قازاقتارى اراسىندا «شاڭىراق ساندەۋ» ءوزارا باسەكە. ءار ءۇيدىڭ شاڭىراق ساندەۋى ءوز الدىنا ءبىر عاجاپ. شاڭىراقتىڭ قۇرىلىمىنا بايلانىستى ءداستۇرلى اتاۋلاردى قازىرگى جاستارعا ناسيحاتتاۋ ماڭىزدى. شاڭىراقتىڭ شەڭبەرى – توعىن, كۇمبەزدەپ كوتەرىلىپ يىلگەن اعاشى – كۇلدىرەۋىش, ۋىق قاداۋ ءۇشىن ويىلعان تەسىكتەرى – كوز نەمەسە قالامدىق. شاڭىراقتىڭ كوزىن نەمەسە قالامدىعىن وياتىن قۇرالدى قالامتەمىر, كوزەۋتەمىر دەپ اتاعان. شاڭىراقتىڭ قالامدىعىن كۇيدىرۋ ارقىلى دا تەسەدى. ول ءادىس اعاشتى جارىپ الماۋ ءۇشىن قولدانىلعان.
– ورىندى ءسوز. شاڭىراقتىڭ كۇلدىرەۋىشتەرىن بەكىتە ءتۇسۋ ءۇشىن كەسە كولدەنەڭ بايلاناتىن كەسىندى اعاشتاردى «بوگەلەك» دەپ اتايدى. قازاقتىڭ «بوگەلەگى قۋراعان» دەپ جازعىرۋى كونە وي ورام بولىپ قالدى, تىلدىك قولدانىستان شىقتى. ەرتەدە شاڭىراققا ءتىزىپ كارى جىلىك ىلگەن. كارى جىلىك ءىلۋ قازىر ساقتالعانىمەن, ورنى شاڭىراقتان بوساعاعا قاراي اۋىستى. كارى جىلىكتى شاڭىراققا ءىلۋ جايىندا اڭىز-اڭگىمەنى شوقان ءۋاليحانوۆ جازعان.
وتاۋ ۇيگە جاستار مەن جەڭگەلەر جينالعان سوڭ «مويىنتاستار» ءراسىمى جاسالعان. كۇيەۋ جىگىت پەن قالىڭدىق قوي ەتىنەن ءدام تاتقان سوڭ, جەڭگەلەردىڭ ءبىرى قويدىڭ مۇجىلگەن مويىن ومىرتقاسىن اق ماتاعا وراپ, كۇيەۋ جىگىتكە بەرەدى. كۇيەۋ جىگىت تومەن قاراپ وتىرىپ, بۇل سۇيەكتى كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىنان سىرتقا لاقتىرۋعا ءتيىس, بۇل – ءۇيدىڭ ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشسىن, وتى سونبەسىن دەگەن ىرىم. شاڭىراقپەن بايلانىستى بۇل ىرىمدار مەن سالت جويىلىپ كەتتى.
– ءوزىڭىز ەل-ەلدى ارالاپ, ەسكى شەبەرلەرمەن ءجيى سويلەسەسىز. جالپى, شاڭىراق جاساۋعا قانداي اعاشتار پايدالانىلاتىنى تۋرالى ايتا كەتسەڭىز.
– كيىز ءۇيدىڭ كەرەگەسى مەن ۋىعىن يىلگىش كەلەتىن قايىڭنان جاساسا, شاڭىراعىن جاساۋعا ءدىڭى قاتتى قاراعاش, جيدە, ۇيەڭكى, توراڭعى شاپقان. وسىلاردىڭ ىشىندە ەڭ سيرەك كەزدەسەتىنى, از ساقتالعانى «توراڭعى شاڭىراق». سيرەك كەزدەسۋى توراڭعى دىڭىنەن شاڭىراقتى ونداي اعاش وسەتىن جەردىڭ بارىندە جاساي بەرمەيدى. توراڭعىدان شاڭىراق جاساۋدى باقاناس, بالقاش, جاركەنت اعاششىلارى كاسىپ ەتپەگەن. سەبەبى بۇل وڭىردە اعاشتىڭ باسقا دا ءتۇرى كوپ. ال سىردىڭ وڭ جاق بەتىندە سولتۇستىك قىزىلقۇم ۇستىندەگى قازاقتاردىڭ ۇيشىلەرى كيىز ءۇي شاڭىراعىن توراڭعى دىڭىنەن جاساعان. ويتكەنى وندا اعاش تۇرلەرى تاپشى.
قازىرگى تاڭدا ساقتالعان توراڭعى شاڭىراقتار سيرەك كەزدەسەدى, ويتكەنى سوڭعى توراڭعى شاڭىراقتار حح عاسىردىڭ 50–60-جىلدارى عانا يىلگەن. توراڭعى شاڭىراقتىڭ سيرەك كەزدەسۋىنىڭ تاعى ءبىر سەبەبى – توراڭعى دىڭىنەن قانداي دا ءبىر بۇيىم جاساۋ ءۇشىن ونى وڭدەۋ وتە كۇردەلى. اعاششىلار توراڭعىنى قىستا اقپان ايىندا شاپقان. ونى شاباردا بالعامەن ۇرىپ كورەدى. ەگەر دىبىسى تىڭقىلداپ شىقسا, ءدىڭى تىعىز, قاتتى دەگەن ءسوز. ال كۇڭگىرلەگەن دىبىس شىقسا, وندا ول توراڭعىنىڭ ءىشى قۋىس, ونى ايران پىسەتىن, ماي شايقايتىن كۇبى, ەت تارتاتىن اعاش استاۋ جاساۋعا كەسكەن. شاڭىراققا تىڭقىلداعان, سۇرەگى تىعىز شابىلعان توراڭعى ءدىڭىنىڭ قابىعىن ارشىپ الىپ, جەر سۋىق كەزىندە قۇمدى جەرگە كەمى 6 ايعا كومىپ تاستاپ قۇمعا پىسىرگەن. قابىعى ارشىلىپ تاستالعان توراڭعى ودان سايىن بەرىك بولىپ, ءدىڭى قاتايادى. ءارى قابىعىن ارشىپ تاستاۋ ارقىلى قۇرت-قۇمىرسقادان قورعايدى.
سىر بويىندا ءۇش اي جازدا اپتاپ ىستىق بولىپ, قۇم ابدەن قىزادى. قۇمعا پىسكەن توراڭعىنى تامىز ايىندا الىپ, ويۋمىشتاپ, مورعا قىزدىرىپ, تەزگە ءيىپ, بەس بولىك ءدىڭدى ءبىر-بىرىنە كىرىكتىرىپ, قۇرساۋلاپ, شاڭىراقتىڭ دوڭگەلەك توعىنىن شىعارادى. بۇل شاڭىراقتىڭ كۇلدىرەۋىشتەرى دە توراڭعى شىبىعىنان جاسالادى. توراڭعىدان كەرەگە, ۋىق, سىقىرلاۋىق جاسالمايدى. شاڭىراقتىڭ توراڭعىدان جاسالۋى ونىڭ حالىقتىق بىلىمدە «ادام-اعاش» رەتىندە تانىلۋىمەن بايلانىستى ەدى. ەڭسەلى, قارت ادامعا, اۋلەتتىڭ ۇلكەنىنە «توراڭعىداي», «توراڭعىداي مىقتى عوي» دەۋىنىڭ استارىندا سول اۋلەتتىڭ بەرىك دىڭىنە تەڭەۋ تۇر. قازىر توراڭعى قىزىل كىتاپقا ەنگەن, ەرەكشە قورعالاتىن اعاش, سول سەبەپتى دە شاڭىراق جاسالمايدى. ونىڭ ۇستىنە, توراڭعىنى قۇمعا تابيعي جولمەن ءپىسىرىپ وڭدەي الاتىن اعاششىلار دا سيرەپ كەتتى.
– تاعىلىمدى اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
باقىتبەك قادىر,
«Egemen Qazaqstan»
