بىلتىر ەكولوگيالىق زاڭنامانى ساقتاماعاندار ءۇشىن 162 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. ولارعا شاعىن ايىپپۇل سالىنىپ, قۇزىرلى ورگاندار بوساتىپ جىبەرگەن. ەكوبەلسەندىلەر بۇل ءىستى قاتاڭداتپاي, تابيعاتتى قورعاپ قالا المايمىز دەپ وتىر. كەزىندە بىجى وزەنى سارقىراپ اعىپ جاتاتىن. اعىنى قاتتى بولسا دا اۋىل بالالارى بالىق اۋلاپ, شومىلىپ قايتاتىن ەدى. قازىر ارناسى قۇرعاپ قالعان, ءتىپتى كەيبىر ءىزىن تابا المايسىز. ال ايگىلى قاراتال وزەنىنىڭ ارعى بەتىنە ءوتۋ ءۇشىن جەتىسۋلىقتار پاروم كۇتەتىن. بۇگىندە جاياۋ ادام كەشىپ وتەدى. بۇرىن توقىشەكتەي تولىپ اعاتىن وزەندەر, قازىر اشىشەكتەي بۇراتىلىپ قالدى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, جەتىسۋداعى شاعىن جانە ۇلكەن وزەندەردىڭ 60 پايىزى جوعالعان.
جەتىسۋدىڭ اۋماعىنان وتەتىن وزەن-كولدەردىڭ باستاۋى كورشى قىتايدان كەلەتىندىكتەن جىلدان-جىلعا سۋ مولشەرى ازايىپ بارادى. ەكونوميكاسى سان سالالى, دەموگرافياسى الەمدى تولعانتقان دەرجاۆا ترانسشەكارالىق وزەن-كولدەرگە ءوزى يەلىك ەتىپ وتىر. سونىڭ كەسىرىنەن قۇرعاپ قالعان وزەن اڭعارلارى قوقىس توگەتىن زاڭسىز پوليگونعا اينالا باستادى.
وبلىستىق پروكۋراتۋرا ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمدەۋىنشە, وڭىردە راديوبەلسەندى قالدىقتاردى تەرەڭگە كومۋ مەن جويۋعا قاتىستى ماسەلەلەر جىل سايىن ايتىلعانىمەن, ءالى كۇنگە شەشىمىن تاپپاي كەلەدى. مىسالى, پانفيلوۆ اۋدانىنا قاراستى «جاركەنت – اراسان» شيپاجايىنىڭ ىرگەسىندەگى تاۋ بەتكەيلەرىندە ەسكى ۋران كەنىشىنەن شىققان ۇيىندىلەر مەن ۇڭعىمالار راديوبەلسەندى ەلەمەنتتەرگە تولى. ءبىر ءوزى وبلىستىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىنە ۇلكەن زالالىن تيگىزىپ جاتىر.
ەكوبەلسەندى قاجەت انداس وزەن-كولدەردىڭ تارتىلۋىنىڭ سەبەبى ارىدە جاتقانىن ايتادى. «كەڭەس وداعى جاقىن ماڭعا ۇشاتىن يادرولىق راكەتالاردىڭ قازاقستانداعى شالعاي ەلدى مەكەندەرگە جارۋ تۋرالى قاۋلى شىعارادى. بۇل ۇدەرىس ەكى جىل قاتارىنان جالعاسادى. سول قۇجاتتاعى ەلسىز جەر قازىرگى كوكسۋ اۋدانىنداعى «تىرناق» دەپ اتالاتىن جايلاۋ بولعان. وعان قوسا العاباس ەلدى مەكەنىنىڭ ماڭىندا پايدالانعان. ەڭ وكىنىشتىسى, سول يادرولىق سىناق الاڭىنا اينالعان مەكەندەرگە زارارسىزداندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلمەگەن. ونىڭ زاردابىن تابيعات پەن جەرگىلىكتى تۇرعىندار تارتىپ جاتىر», دەيدى ق.انداس.
وسى تۇستا مىنا ءبىر وقيعا ەسكە تۇسەدى. توقسانىنشى جىلدارى تالدىقورعانداعى قورعاسىندى-اككۋمۋلياتور زاۋىتى اۋانى لاستاپ جاتقانىن جازىپ, وبلىستىق اۋرۋحانانىڭ دارىگەرى عاليا ءارىنوۆا سوتقا جۇگىنەدى. ارىز بويىنشا تەكسەرىس جۇرگىزگەن وبلىستىق سەس-ءتىڭ قىمەتكەرلەرى زاۋىتتىڭ قۇيۋ ۋچاسكەسىندەگى اۋاداعى قورعاسىننىڭ قالىپتى مولشەردەن 150-200, قايتا قۇيۋ ۋچاسكەسىندە 250-300, كەسۋ ۋچاسكەسىندە 250-300 ەسە ارتىق ەكەندىگىن انىقتاعان. سوندا جىلىنا تالدىقورعاندىق ءاربىر ادام 700 گرامعا جۋىق قورعاسىن جۇتادى ەكەن. سودان كەيىن بارىپ كاسىپورىن قورعاسىن ۇنتاقتارىن اۋاعا وتكىزبەيتىن ارنايى قوندىرعى ورناتادى. بۇگىندە بۇل باعىتتا وڭىردە بىرنەشە كاسىپورىن بار. ونىڭ سىرتىندا قايتا وڭدەۋ تسەحتارى جۇمىس ىستەيدى. ولاردان شىققان قاتتى قالدىقتار زاۋىت ماڭىندا ءۇيىلىپ جاتىر, كەيبىرى وزەن-كولدەرگە توگىلەدى.
سوزىمىزگە دالەل بولسىن, بىلتىر قاراتال اۋدانىنداعى مەديتسينالىق قالدىقتار باستوبە اۋىلدىق وكرۋگىندەگى قاتتى تۇرمىستىق قالدىقتاردى ساقتاۋ پوليگونى ماڭىنا تاستالعان. بۇدان جەتىسۋ وبلىسىنىڭ عانا ەمەس, بۇرىنعى الماتى وبلىسىنىڭ دا دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىنىڭ مەديتسينالىق قالدىقتارى توگىلگەن ەكەن. مۇنى اۋداندىق پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى انىقتاعان.
وڭىرلىك ەكولوگيا دەپارتامەنتىنىڭ بايانداۋىنشا, اتالعان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن سۋ قورعاۋ ايماقتارى مەن بەلدەۋلەردى قاداعالاۋ, جاسىل جەلەكتەردى وتىرعىزۋ جانە ەلدى مەكەندەردى گازداندىرۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. بىلتىر اتموسفەرالىق اۋاعا شەكتى رۇقسات ەتىلگەن شىعارىندىلار ناقتى كولەمى 13,5 مىڭ توننانى, توگىندىلەردىڭ ناقتى سانى 7,3 مىڭ توننانى, ال قالدىقتاردى ورنالاستىرۋدىڭ ناقتى سانى 107,2 مىڭ توننا بولعان.
وبلىس بويىنشا لاستاۋشى زاتتاردىڭ 45 پايىزى كوممۋنالدىق قىزمەت كاسىپورىندارىنا, 20 پايىزى تاۋ-كەن ونەركاسىبى كاسىپورىندارىنا, 20 پايىزى قۇرىلىس نىساندارىنا, 15 پايىزى قالعان كاسىپورىندارعا تيەسىلى. وتكەن جىلى ەكولوگيالىق زاڭنامانىڭ ساقتالۋى بويىنشا 4 تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن. تەكسەرۋ جانە اەك ماتەريالداردى قاراۋ ناتيجەلەرىندە 162 ەكولوگيالىق زاڭناماسىن بۇزۋ انىقتالعان. زاڭ بۇزۋدى جويۋ تۋرالى 7 نۇسقاما بەرىلىپ, تولىعىمەن ورىندالعان. جالپى سوماسى 2 282 773 241 مىڭ تەڭگە بولاتىن 147 اكىمشىلىك ايىپپۇل سالىنعان. ودان بولەك «قازاقستان عارىش ساپارى» اق-نىڭ جەردى قاشىقتىقتان زوندتاۋ جۇيەسى – گەوپورتال ارقىلى 149 قالدىقتاردى ستيحيالىق ورنالاستىرۋ ورىندارى تابىلعان. سوعان ساي 145 كووردينات جويىلىپتى.
دەپارتامەنت تاراپىنان پروكۋراتۋرا ورگاندارىنىڭ ۇسىنىسى جانە پوليتسيا باسقارمالارىنىڭ اەك ماتەريالدارى نەگىزىندە اكىمشىلىك شارالار قابىلداعان. اتاپ ايتقاندا, اقبتك 324-بابى جانە 344-بابى بويىنشا 38 لاۋازىمدى تۇلعاعا 5 106 000 تەڭگە ايىپپۇل سالعان.
«ەلىمىزدە تۇرمىس قالدىقتارىن وندەيتىن تەحنولوگيا جوقتىڭ قاسى. سونىڭ كەسىرىنەن وزەن-كولدەرگە مەديتسينالىق جانە ءۇي قالدىقتارىن توگەدى. ول – ءبىر. ەكىنشىدەن, جەتىسۋ – اگرارلى ءوڭىر بولعاندىقتان سۋدى اۋىلشارۋاشىلىق سالاسىنا دا قولدانادى. ال قازاق سۋدىڭ دا سۇراۋى بار دەمەي مە, وزەن-كولدەردى بەي-بەرەكەت پايدالانۋدىڭ سالدارىنان قۇرعاپ بارادى. ەگىن شارۋاسىنا جاڭبىرلاتىپ, تامشىلاتىپ سۋارۋ تەحنولوگياسىن تولىق پايدالانۋ قاجەت. بالقاش كولىنە قۇيار وزەندەر سيرەپ بارادى», دەيدى گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور نۇرجان كەرىمباي.
ونىڭ ايتۋىنشا, تاۋدان تولاسسىز اققان وزەندەر ارناسىن رەتكە كەلتىرۋ قاجەت. ديقاندار سۋدى قاجەتىنە ساي پايدالانادى دا, قالعانىن دالاعا اعىزىپ جىبەرەدى. بۇرىنعى ارناسى تۇسپەگەن وزەن كولگە بارار جولدى تابا المايدى. بۇلاق باسىندا وتىرعان ەلدى مەكەندەر سۋدى بوگەمەي, ەسكى ارناسىنا سالىپ وتىرۋ مىندەتتى.
بۇگىندە وڭىردە ورمان ءورتى دە تولاستاماي تۇر. بىلتىر جەتىسۋدا 217 دالا ءورتى تىركەلگەن. ماتەريالدىق زازال كولەمى – 1,9 ملن تەڭگە. ورمان ورتتەرىنىڭ باستى سەبەبى اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنان تۋىندايدى. سونداي-اق تۋريستەردىڭ وت شوعىن سوندىرمەي كەتۋى دە تابيعاتقا زيانىن تيگىزىپ جاتىر.ماسەلەن, قاراتال, كوكسۋ, لەپسى جانە باسقا دا سۋ قويمالارىنىڭ جاعاسىندا ستيحيالىق تۋريستىك ورىن كوپ. دەمالۋشىلار قوقىس قالدىقتارىن سول سۋ قويمالارىنا تاستايدى. وسى باعىتتا دا ەكولوگيالىق اعارتۋ شارالارىن جۇزەگە اسىرۋ قاجەت.
جەتىسۋ وبلىسى
