جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى جاقىنداعان سايىن ويىمىزعا ءبىر وقيعانىڭ وقتىن-وقتىن ورالا بەرگەنى بار. ول وسى تاقىرىپقا بايلانىستى سوناۋ 60-شى جىلدارداعى «لەنينشىل جاس» گازەتىندە جىلت ەتە تۇسكەن جاڭالىق ەدى. ءيا.., ءيا... ەسىمىزدە. جەڭىستىڭ 20 جىلدىعى قارساڭى-تىن. باسىلىم رەسپۋبليكامىزداعى ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشىلاردى ۇزبەي جازىپ كورسەتۋمەن بىرگە, قازاقستاننان تىس جەرلەردەگى قانداس مايدانگەرلەردى قامتۋعا دا جاقسى قادام جاسادى. سونىڭ ناتيجەسىندە ەل-جۇرت 1941-1945 جىلدارداعى بەلورۋسسيا مەن ۋكراينا, مولداۆيا مەن پريبالتيكاداعى شايقاستاردا ەرلىك كورسەتكەن قانداستارىمىز تۋرالى ەستىپ ءبىلدى. وعان قول جەتكىزگەن نارسە سول رەسپۋبليكالارعا ارنايى بارىپ, جەرلەستەرىمىز جونىندەگى ارحيۆ ماتەريالدارىمەن تانىسۋدان سوڭ ومىرگە كەلگەن جۋرناليست تەلمان جانۇزاقوۆتىڭ «قاھارماندار» اتتى وچەركتەر تسيكلى مەن جازۋشى قالاۋبەك تۇرسىنقۇلوۆتىڭ «الىستا قالعان اعالار» ماقالالار سەرياسى جانە ولكەتانۋشى ءابدىراحمان ءومىرجانوۆتىڭ «تاس تاقتاداعى تىزىمدەر» تۋىندىسى بولاتىن.
وسىدان كەيىن جوعارىداعىداي ۇمتىلىس قازاق باسپاسوزىندە قايتا بايقالا قويمادى. ال ەگەر سول ءۇردىس جالعاسىن تاۋىپ, ءوز ارناسىن كەڭەيتكەن جاعدايدا جازىلاتىن دا, تابىلاتىن دا تىڭ تاقىرىپتار كوپ ەدى. نەگە دەسەڭىز, ۇلى وتان سوعىسىندا رەسەيدىڭ قازاقستانمەن شەكتەسەتىن استراحان, ورىنبور, ومبى, ءنوۆوسىبىر وبلىستارىندا جاساقتالعان اسكەري قۇرامالاردا ءبىزدىڭ قانداستارىمىز مول بولعان. بۇعان 1942 جىلى رسفسر-ءدىڭ وڭتۇستىك ۋرال وڭىرىندە قۇرىلعان 190-شى ديۆيزيا كومانديرى گەنەرال-مايور پ.ا.ارتەمەۆتىڭ: «مۇنداعى جاۋىنگەرلىك قۇرامنىڭ 80 پايىزى قازاقتار ەدى», – دەگەن ءبىر ءسوزىنىڭ ءوزى انىق دالەل.
وكىنىشكە قاراي, وسىدان 74 جىل بۇرىنعى قان-قاساپ سوعىسقا رەسەي جەرىنەن اتتانعان سول اتا-اكەلەرىمىزدىڭ ءومىرىن ءبىز بىلمەيمىز. تاعدىرلارىنان حابارسىزبىز. ەرلىكتەرىنەن ەستەلىك جوق. ولاي بولسا, جاقىنداپ كەلە جاتقان جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا نەگە وسى ىسكە كىرىسپەسكە؟ 60-شى جىلدارداعى قالامگەر اعالارىمىز سەكىلدى نەگە جوعارىداعى ايتىلعان جەرلەرگە بارىپ, ىزدەۋ-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزبەسكە؟ وسىنداي ويمەن, قۇرمەتتى وقىرمان, تاياۋدا ءبىز كورشى ەلدىڭ ءوز جەرىمىزبەن شەكتەسەتىن وڭىرلەرىنە ساپارعا شىققان ەدىك. العاشقى اڭگىمە ۇلى وتان سوعىسىنا رەسەيدىڭ ومبى وبلىسىنان اتتانعان قازاقتار تۋرالى بولماق.
- ەسىل ەرلەر-اي!..
ومبى قالاسىنا كەلىپ, «ءسىبىر» قوناقۇيىنە ورنالاسقاننان كەيىن: «جۇمىستى ا.س.پۋشكين اتىنداعى وبلىستىق كىتاپحاناعا كىرۋدەن باستاعانىڭىز ءجون شىعار», – دەپ اقىل-كەڭەس بەردى بىزگە مۇنداعى «ءمولدىر» قازاق مادەني قوعامىنىڭ ديرەكتورى التىناي ءجۇنىسوۆا. – «سەبەبى, ءسىزدىڭ وسىنداي دۇنيەلەر قاجەت-اۋ دەپ انەۋ كۇنى ەلەكتروندى پوشتامەن جىبەرگەن تىزىمىڭىزدەگى انىقتاما كىتاپتارىڭىزدىڭ بارىنە تاپسىرىس بەرىپ قويعانبىز. ۋاقىت وتكىزبەي سولاردى ءبىر قاراپ شىعىڭىز. قالعانىن كەيىن كورە جاتارمىز».
سودان كوپ ۋاقىت وتپەي ءبىز التىناي ايتقان كىتاپحانانىڭ ءۇشىنشى قاباتىنداعى وقۋ زالىندا وتىردىق. تاپسىرىس بەرگەندەرىمىزدىڭ ىشىندەگى العاشقى قولعا الىپ كورۋگە ءتيىس دۇنيەمىز «ومسكايا پراۆدا» گازەتىنىڭ 1941-1945 جىلدارداعى تىگىندىسى بولاتىن. سودان كەيىنگى ويعا العان كىتابىمىز ومبى وبلىستىق سوعىس ارداگەرلەرى كەڭەسىنىڭ باستاماسىمەن 1995-2010 جىلدار ارالىعىندا جارىق كورگەن 7 تومدىق «سولداتى پوبەدى» جيناعى ەدى. سولارعا قول سوزا بەرگەنىمىزدە, كوزىمىزگە «ومسكي كازاحسكي كراەۆەدچەسكي سپراۆوچنيك» دەگەن شاعىن كىتاپشا ءتۇستى. جيناق 2001 جىلى وسى قالاداعى «پوليگرافيچەسكي تسەنتر» جەكە كاسىپورنىنان جارىق كورىپتى. اۆتورى يگىلىك تۇرسىنوۆ دەگەن قانداسىمىز ەكەن. مۇقابانىڭ ىشكى بەتىندەگى تىركەۋ ءنومىرى سوعىلعان كىتاپحانا ءمورى جانىندا انىقتامالىق يەسىنىڭ: «موەي ليۋبيموي بيبليوتەكە. يۋل. 2005 گ.» دەگەن قولتاڭباسى تۇر. «ءوزى قازاقتار, ونىڭ ىشىندە وسى وڭىردەگى بەلگىلى قانداستارىمىز تۋرالى بولسا, نەگە وقىپ, تانىسىپ كورمەسكە؟ مۇمكىن وسى جەردەن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان اتا-اكەلەرىمىز تۋرالى دەرەكتەر كەزدەسىپ قالار؟» – دەگەن ويمەن جيناقتى قولعا الىپ قاراي باستادىق.
مىنە, قىزىق! «ءبىر جوقتى ءبىر جوق ءىزدەپ تابادى» دەگەندەي, يگىلىك تۇرسىنوۆتىڭ ءبىز ءسوز ەتىپ وتىرعان انىقتامالىعىنان كوپتەگەن ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشىلاردىڭ قىسقاشا ءومىربايانى شىعا كەلدى. اۆتورعا راحمەتىمىزدى ايتا وتىرىپ, وقىرماندارعا سولاردىڭ ءىشىندەگى ەڭ اتاقتىلارىن تانىستىرۋعا كوشەيىك.
العاشقى اڭگىمەنى ءوزىنىڭ جانقيارلىق ەرلىگىمەن كوزگە ءتۇسىپ, كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان ۇشقىش-راديست تولەۋ سارسەنباەۆتان باستايىق. ول 1921 جىلى ومبى وڭىرىندەگى نوۆوۆورشاۆسكي اۋدانىنىڭ قارامان اۋىلىندا تۋعان. 1939 جىلى قىزىل ارميا قاتارىنا شاقىرىلادى. يركۋتسك قالاسىنداعى ۇشقىشتار ۋچيليششەسىندە وقىپ, 1942 جىلى مايدانعا جىبەرىلەدى. كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى م.م.ۆورونكوۆتىڭ اۆياەسكادريلياسىندا قىزمەت ەتكەن قانداسىمىز اۋىلدا قالعان قايروللا دەگەن ىنىسىنە: «ورتەنگەن ۇشاقتى جەرگە قوندىرىپ, ارەڭ دەگەندە امان قالدىق», دەپ ءبىر رەت حات جازىپتى. 1943 جىلعى كەزەكتى اسكەري تاپسىرمانى ورىنداۋ ءۇشىن اۋەگە كوتەرىلگەندە, ۇشقىش-راديست تولەۋ سارسەنباەۆ مىنگەن پە-2 ۇشاعى ەكيپاجى قۇرامىندا ۇشقىش ر.ستەپانيان, شتۋرمان م.ۆيحر دەگەن سەرىكتەرى بولعان ەكەن. ولار ۋكراينانىڭ «بريانسك-ناۆليا-حۋتور ميحايلوۆسك» باعىتىنداعى تەمىرجول تەلىمىن بارلاپ قايتۋعا ءتيىس ەدى. ويدا جوقتا نەمىس يسترەبيتەلدەرىنە تاپ بولادى دا اۋە شايقاسى باستالادى. راديست تولەۋدىڭ اسپانداعى سول سۇراپىلدان جەرگە جىبەرگەن سوڭعى حابارى: «ەشەلون ۇستىنە قۇلاۋعا قاراي بەت الدىق», بولىپتى.
انىقتامالىقتاعى بۇدان كەيىن نازار اۋدارعان ادامدارىمىز لۇعات ساعىندىقوۆ پەن دۇيسەكە مۇسەتوۆ دەگەن قانداستارىمىز ەدى. بۇلاردىڭ ەكەۋى دە ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسقان جاندار. مايدان دالاسىنداعى وت كەشۋدەن ورالعان سوڭ لۇعات اعامىز ومبى وبلىسىنىڭ نوۆوۆورشاۆسكي اۋدانىنداعى «چەرلاكسكي كەڭشارىندا شوپان بولىپ ەڭبەك ەتەدى دە دۇيسەكەڭ ليۋبينسكي اۋدانىنداعى «سەۆەروليۋبينسكي» كەڭشارىندا ديقانشىلىقپەن اينالىسادى. ايتايىن دەگەنىمىز, كەشەگى مايدانگەر ەكەۋىنىڭ بەرتىنگى بەيبىت ومىردە باعى جانىپ, رەسەيدەگى ساناۋلى قازاقتار اراسىندا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى دەگەن جوعارى اتاققا العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ قول جەتكىزگەندىگى. بۇعان دۇيسەكە مۇسەتوۆتىڭ 1950 جىلى ءوز بريگاداسىنداعى 1627 گەكتار ەگىندىك القاپتىڭ ءار گەكتارىنان 22,6 تسەنتنەردەن ءونىم الۋى مەن شوپان لۇعات ساعىندىقوۆتىڭ 1972 جىلى ءار 100 قويدان 140-تان قوزى ورگىزگەن ەرەن ەڭبەگى نەگىز بولادى.
جيناقتاعى تاعى دا ءسوز ەتۋگە تۇراتىن تۇلعالار دەپ مايدانداعى ءتورت جىلعى جورىقتا داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى اتانىپ قايتقان المۇق مايەمەروۆ پەن 1945 جىلعى جەڭىس پارادىنا قاتىسقان قۇسايىن سارسەنوۆتى ايتۋعا بولادى. الدىمەن المۇق اعامىزعا قاتىستى دەرەكتەرگە توقتالايىق. ول 1922 جىلى ومبى وبلىسىنىڭ شارباقكول اۋدانىندا ءومىرگە كەلگەن. 1932-1934 جىلدارى اتا-اناسى بالالارىن مەكتەپتە وقىتۋ ءۇشىن كورشى اۋدانداعى «بوريسوۆسكي» كەڭشارىنا كوشىپ بارادى دا ەبەيتى كولى ماڭىندا تۇرىپ قالادى. 1941 جىلى سوعىس باستالعاندا 19 جاستاعى المۇق مايەمەروۆ سول جەردەن, ياعني, موسكالەنكو اۋدانىنداعى جاڭاۋىل ەلدى مەكەنىنەن مايدانعا اتتانادى. 1942-1943 جىلدارى 54-ءشى ارميانىڭ قۇرامىنداعى گەنەرال ي.فەديۋنينسكيدىڭ اسكەرى ساپىندا لەنينگراد تۇبىندەگى شايقاسقا قاتىسادى. ۆولحوۆ قالاسى ءۇشىن بولعان قىرعىنداعى اسقان ەرلىگى ءۇشىن ءىىى دارەجەلى داڭق وردەنىن يەلەنەدى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە جوعارىداعى ماراپاتتىڭ ءىى دارەجەسىن دە الادى. وعان بۇل ناگرادا 1944 جىلى ريگا اۋماعىنداعى باتىل دا تاپقىر ءىس-ارەكەتىنە بايلانىستى بەرىلگەن ەدى. ءتۇسىندىرىپ ايتساق, لاتۆيا استاناسى ىرگەسىندە ول جاۋدىڭ وق نوسەرىن توگىپ تۇرعان ەكى دزوتى مەن ءۇش زەڭبىرەگىن ءدال كوزدەپ جويىپ جىبەرەدى. وسىنىسى ءۇشىن ونى ءوزى قىزمەت ەتەتىن 20-شى پولكتىڭ مەرگەن مينومەتشىسى دەپ اتاعان. سودان ارادا جىل وتكەن سوڭ گەرمانيانىڭ اۋست قالاسىنا كىرەبەرىستە زەڭبىرەكپەن جاۋ كولونناسىن تالقانداعان ەرلىگىنە بايلانىستى المۇق مايەمەروۆ ءى دارەجەلى داڭق وردەنىمەن ماراپاتتالادى. 1945 جىلى اسكەردەن بوساپ, ەلگە قايتادى.
ال جەڭىس پارادىنا قاتىسقان مايدانگەر قۇسايىن سارسەنوۆكە كەلسەك, بۇل كىسى 1922 جىلى رەسەيدىڭ ءوزىمىز ءسوز ەتىپ وتىرعان وڭىرىندەگى شارباقكول اۋدانىندا ومىرگە كەلگەن ەكەن. 1940 جىلى ومبى قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىندا ءبىلىم الىپ, شاحات اۋىلىنداعى باستاۋىش مەكتەپتىڭ مۇعالىمى بولادى. 1941 جىلى مايدانعا اتتانىپ, لەنينگراد باعىتىنداعى بارلاۋشى-ساپەرلەر روتاسىندا قىزمەت اتقارادى. 1942 جىلى ءبىر تاۋلىكتە 50 مينانى تاۋىپ, زالالسىزداندىرعان ەرلىگىنە بايلانىستى وعان ءىىى دارەجەلى داڭق وردەنى بەرىلەدى. وسى ماراپاتتىڭ كەلەسى ساتىسىنا ول ارادا ءۇش جىل وتكەن سوڭ قول جەتكىزەدى. اتاپ ايتقاندا, ءىى دارەجەلى داڭق وردەنى قۇسايىن سارسەنوۆكە كەنيگسبەرگ ىرگەسىندەگى ورمان ىشىندەگى جاۋدىڭ تۇتقيىلدان شابۋىل جاساۋعا بەيىمدەلگەن ەرەكشە قۇرامىنىڭ جاسىرىلىپ قويىلعان 30 زەڭبىرەگى بار توبىن ءدال تاۋىپ, كارتاعا بۇلجىتپاي ءتۇسىرىپ اكەلگەنى ءۇشىن بەرىلگەن بولاتىن. وسىنداي ەڭبەگىنە بايلانىستى «ۇزدىك بارلاۋشى», «وزات ساپەر» ايرىقشا بەلگىلەرىنىڭ يەسى اتانعان ول 1945 جىلعى جەڭىس پارادىنا قاتىسادى. ميليتاريستىك جاپونيانىڭ قيىر شىعىستاعى كۆانتۋن ارمياسىن تالقانداۋعا ۇلەس قوسىپ, امان-ەسەن ەلگە ورالادى.
وسى دەرەكتەردى تاۋىپ, تانىسقان سوڭ كەشكە جاقىن قوناقۇيگە ومبى وبلىستىق ۇكىمەتىندەگى ىشكى ساياسات باس باسقارماسىنىڭ باس مامانى نۇربول ءالجانوۆتى شاقىرىپ, اڭگىمەلەسۋگە وتىردىق. ماقسات – جوعارىداعى اتتارى اتالعان مايدانگەر اعالارىمىزدىڭ سوعىستان كەيىنگى ومىرىنە قاتىستى ماعلۇماتتاردى جيىستىرۋ مەن بالا-شاعالارىنىڭ قايدا تۇراتىندىعىن, تۋعان-تۋىستارىنىڭ كىم ەكەندىگىن ءبىلۋ. سول ارقىلى قولعا العان تاقىرىپقا قاتىستى قۇجاتتاردى مىسقالداپ وتىرىپ مولايتۋ.
– قازىر قىس. مۇنداي كەزدە ومبىدان الىستاعى اۋداندارعا شىعۋعا بولمايدى – دەدى نۇربول. – سەبەبى, بىزدەگى ەلدى مەكەندەردىڭ اراسى ءبىر-بىرىنەن وتە الىس. 120-200 شاقىرىمدىق اۋىلداردى جالعاستىراتىن جولدارداعى قار قالىڭ. وعان كەنەتتەن سوعاتىن جاياۋ بۇرقاسىندى قوسىڭىز. سوندىقتان ءسىز ىزدەگەن مايدانگەرلەرگە قاتىستى ماعلۇمات-دەرەكتەردى سىرتقا شىعىپ ۋاقىت وتكىزبەي, وزىمىزشە, جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىنداعى قىزمەتكەرلەردىڭ كومەگىنە سۇيەنە وتىرىپ جيناۋعا ارەكەت جاسايىق. مەنىڭ تەلەفون قوڭىراۋىمدى كۇتىڭىز. ەرتەڭ تۇسكە تامان حابارلاسامىن.
ايتقانىنداي, ول كەلەسى كۇنى ءبىزدىڭ الدىمىزعا كوپتەگەن مالىمەتتەردى اكەلىپ جايىپ سالدى. سولاردىڭ ىشىنەن الدىمەن كەزىندە كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان ۇشقىش-راديست تولەۋ سارسەنباەۆ تۋرالى ايتايىق. نۇربولدىڭ سوزىنە قاراعاندا, ول ومىرگە كەلگەن نوۆوۆورشاۆسكي اۋدانىنىڭ قارامان اۋىلىندا مارقۇمنىڭ تۋعان-تۋىستارىنان ەشكىم قالماعان. ءىنىسى, مۇعالىم قايروللا قۇستانبەكوۆ ەرتەرەكتە قازاقستانعا قونىس اۋدارىپ, قازىر پاۆلودار وبلىسىندا تۇراتىن بولىپ شىقتى. بىلەتىندەر وسىنى ايتىپ, قارت ۇستازدىڭ ۇشقىش اعاسى تۋرالى 2005 جىلعى 28 قىركۇيەكتە ەكىباستۇز قالالىق گازەتىنە ەستەلىك جازعانىن ايتىپتى. مۇنداعى ءبىر نازار اۋدارارلىق نارسە, سول ماقالامەن بىرگە تولەۋ سارسەنباەۆتىڭ فوتوسى قوسا جاريالانعان ەكەن.
مىنا حاباردى ەستىگەندە جۇرەگىمىز ءلۇپ ەتە ءتۇستى. دەرەۋ «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» پاۆلودار وبلىسىنداعى مەنشىكتى ءتىلشىسى فاريدا بىقايمەن سويلەسۋگە شىقتىق. قىزمەتكەرىمىز ءوز كەزەگىندە «ەكىباستۇز داۋىسى اقپاراتتىق ورتالىعى» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ ديرەكتورى اينۇر مەيراموۆامەن تىلدەستىردى. سونىڭ ءناتيجەسىندە ءبىزدىڭ نوۋتبۋگىمىزدىڭ مونيتور ەكرانىنان كوپ كەشىكپەي قايروللا قۇستانبەكوۆتىڭ ءوزىمىز سۇراتقان ماقالاسىنىڭ سكانەرلەنگەن نۇسقاسى جارق ەتە ءتۇستى. ءاپ دەگەندەگى بايقاعانىمىز, ماتەريالداعى سۋرەت ب ۇلىڭعىر كەيىپتە ەكەن. وندا پيلوتكاسىن ءبىر شەكەسىنە قيسايتىپ كيگەن اسكەري كيىمدى جاس قازاق جىگىتىنىڭ بەينەسى بوزامىقتانىپ كورىنەدى. «رەداكتسيا سەكرەتارياتىنداعى ديزاينەر-كوركەمدەۋشى رەتۋش جاساماسا بولمايدى-اۋ...», – دەدىك ىشتەي. سوندا عانا ونى وقىرماندارعا ۇسىنۋعا جاراپ قالاتىن سياقتى.
وسىدان كەيىن بارىپ سكانەرلەنگەن ماقالا ءماتىنىن وقۋعا دەن قويدىق. «جالىنداپ وتكەن ءبىر بەينە» ەستەلىگىندە قايروللا قۇستانبەكوۆ 1939 جىلى ءوزىنىڭ 12 جاستا بولعانى, سوندا اعاسىن وتان الدىنداعى اسكەري بورىشىن وتەۋگە بۇكىل اۋىل شىعارىپ سالعانى ەسىندە مىقتاپ ساقتالىپ قالعانى تۋرالى ايتادى. سودان سوڭ تولەۋ سارسەنباەۆتىڭ 1941 جىلعى سوعىس باستالعاننان كەيىنگى مايدان جولدارىن باياندايدى. وسى ارادا: «ماقالاداعى بىزگە كەرەك, قاجەت جەر قايسى؟» – دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەر بولساق, وعان مىنا تومەندەگى ءۇزىندىنى كەلتىرگەن دۇرىس-اۋ دەپ ويلايمىز.
«مەن اعامنان 1943 جىلدىڭ شىلدە ايىنا دەيىن حات الىپ تۇردىم, – دەپ جازادى اۆتور. – بىراق كوپ كەشىكپەي سول اعايدىڭ اسكەري بولىمىنەن: «ەرلىكپەن قازا تاپتى», – دەگەن قارا قاعاز كەلدى. قاي جەردە, قانداي جاعدايدا كوز جۇمعانىنان ەشبىر حابارىمىز بولعان جوق. تەك ءوزىنىڭ جىبەرگەن فوتوسۋرەتتەرىنە قارايتىنبىز دا قوياتىنبىز.
ارادا كوپ جىلدار ءوتتى. بىردە مەنىڭ قولىما «رادي جيزني نا زەملە» دەگەن كىتاپ ءتۇستى. 1969 جىلى الماتىدان شىققان سول ۇجىمدىق جيناقتا اعا لەيتەنانت ا.يزوتوۆ دەگەن كىسىنىڭ «پوبراتيمى» اتتى ماقالاسى بار ەكەن. ونى وقىعاندا ءوزىمنىڭ نە بولعانىمدى بىلمەي قالدىم. ماتەريالداعى سۋرەتكە قارايمىن. قارايمىن دا قايتا وقيمىن. «قايران اعا! وتان ءۇشىن, ەلىڭ ءۇشىن, ءبىزدىڭ باقىتىمىز ءۇشىن ەرلىكپەن قازا تاپقان ەكەنسىڭ عوي», – دەپ جۇرەگىم ەلجىرەپ, كوزىمە جاس كەلدى. ا.يزوتوۆتىڭ جازۋىنا قاراعاندا, پە-2 ۇشاعىنىڭ ىشىندەگى ۇشقىش رۋبەن ستەپانيان – ارميان جىگىتى, اتقىش ميحايل ۆيحر – ۋكراين ازاماتى جانە راديست تولەۋ سارسەنباەۆ – قازاق ۇلانى دەلىنىپتى. ولار ەرلىك قيمىلدارى ءۇشىن الدەنەشە رەت اۆياەسكادريلياداعى «بوەۆوي ليستوك» گازەتىنە شىققان ەكەن. ال اعام تولەۋ سارسەنباەۆ «زا وتۆاگۋ» مەدالىمەن ماراپاتتالىپتى.
«پوبراتيمى» ماقالاسىنىڭ اۆتورى ىشىندە اعام بار ەكيپاجدىڭ سوڭعى اۋە شايقاسىنداعى ەپيزودتى بىلاي بايانداعان. جەردەگى بولىمشەگە اۋەدەگى پە-2-دەن ءراديستىڭ قىسقا دا اشىق داۋىسپەن ايتقان ءسوزى ەستىلەدى. ولار: «ءبىزدى «مەسسەرلەر» اتقىلادى», «جانىپ بارامىز...». ءبىر-ەكى مينۋتتان كەيىن: «ەشەلون ۇستىنە قۇلاۋعا قاراي بەت الدىق!..» دەگەن سويلەمدەر ەكەن. ماقالا يەسى ءوز تۋىندىسىندا وسى دەرەكتەرمەن بىرگە جانعان ۇشاقتى ميحايلوۆسكوە حۋتورىنىڭ ادامدارى مەن بريانسك ورمانىنداعى پارتيزانداردىڭ كورگەنىن, ەكيپاج مۇشەلەرىنىڭ جانكەشتى ارەكەتى ارقىلى نەمىس ەشەلونىنىڭ قيراپ, تەمىرجول ءجۇرىسىن بوگەپ تاستاعانىن ايتادى. اۆياپولك باسشىلىعىنىڭ ولاردى كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىنا ۇسىنعانىن ءسوز ەتەدى. وسى كىتاپتى وقىعاننان كەيىن الماتىلىق ا.يزوتوۆپەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسكىم-اق كەلدى. بىراق ەشبىر بايلانىس جاساي المادىم. بۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى ۇلكەن وكىنىشىم وسى...».
ماقالانى وقىپ بولىپ ويلانىپ وتىرعانىمىزدا اينۇر مەيراموۆا قارىنداسىمىز قوڭىراۋ شالدى. «قايروللا قۇستانبەكوۆتىڭ ماتەريالىن تاۋىپ, ءسىزدىڭ ەلەكتروندى پوشتاڭىزعا سالعاننان كەيىن, – دەدى ارىپتەسىمىز, – ءبىز ول كىسىنىڭ ءوزىن ىزدەۋگە كىرىستىك. سەبەبى, اقساقال 2005 جىلى ءبىزدىڭ گازەت رەداكتسياسىنا كەلگەندە قىزمەتكەرلەرگە ىشىندە مايدانداعى اعاسىنىڭ سۋرەتتەرى بار فوتوالبوم مەن «رادي جيزني نا زەملە» كىتابىن جانە باسقا دا قۇجاتتاردى كورسەتكەن ەكەن. بىراق ىزدەگەن ادامىمىز ەكىباستۇزدا تۇرمايتىن بولىپ شىقتى. كورشىلەرى ايتادى, 2008 جىلدان باستاپ جالعىزىلىكتى قاريانى جاماعايىندارى پاۆلودارعا باعىپ-قاعۋعا الىپ كەتكەن دەپ. وسىدان باسقا ەشكىم ەشتەڭە ءبىلمەيدى. دەگەنمەن, ىزدەستىرۋدەمىز».
«كىم بىلەدى؟ – دەدىك ىشىمىزدەن جوعارىداعى حاباردى ەستىگەندە. – ول ادامنىڭ تابىلۋى دا, تابىلماۋى دا نەعايبىل-اۋ. ويتكەنى, قاريانىڭ ءوز ماقالاسىندا: «1939 جىلى 12 جاستا ەدىم», – دەپ جازعانىنا قاراعاندا, ەگەر قازىر بار بولسا, 88-دەگى ءبىر عارىپ. قولىنداعى قۇجاتتارىن كوزىقاراقتى, ءجىبى ءتۇزۋ جاننىڭ قولىنا اماناتتاپ بەرىپ كەتسە, شىركىن...».
ەندى نۇربول ءالجانوۆتىڭ ۇلى وتان سوعىسىنىڭ وت-جالىنىنان امان كەلىپ, بەيبىت كەزدە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن العان لۇعات ساعىندىقوۆ پەن دۇيسەكە مۇسەتوۆ ومىرلەرىنىڭ سوڭعى كەزدەرىنە بايلانىستى تاپقان دەرەكتەرىنە كەزەك بەرەلىك. لۇعات اعامىز 1984 جىلى زەينەتكە شىعىپتى. 3 ۇل, 8 قىزدىڭ اكەسى اتانىپ, ۇلكەن اۋلەت قۇراپتى. ول كىسىدەن وربىگەن ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى ۇرپاقتاردىڭ دەنى اقساقالدىڭ ءوزى شوپان بولىپ ەڭبەك ەتكەن نوۆوۆورشاۆسكي اۋدانىندا تۇرادى ەكەن. ال دۇيسەكە مۇسەتوۆكە كەلسەك, 1958 جىلى ومبى وڭىرىنەن قازاقستانعا كوشەدى. الماتى وبلىسىنىڭ ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى كوكتوبە كەڭشارىنا كەلىپ ورنىعادى. وسى جەردە 1982 جىلى باقيلىققا اتتانادى. دۇيسەكەڭنەن 2 ۇل, 2 قىز قالعان ەكەن. ۇلكەن ەر بالاسى ەرتەرەكتە قىرىمدا ومىردەن وزادى دا قالعان ۇلى مەن قىزدارى رەسەيدىڭ ءنوۆوسىبىر ولكەسىندە ەڭبەك ەتەدى ەكەن. وتاعاسىنىڭ بايبىشەسى ەرىنىڭ شاڭىراعىن وسى بەرتىنگە دەيىن ۇستاپ كەلىپ, 2012 جىلى سول كوكتوبە, قازىرگى تولەبي-3 اۋىلىندا دۇنيە سالىپتى.
قو-و-ش, ەندى ومبى وڭىرىندەگى تاعى ءبىر اتاقتى قانداسىمىز, ءوزىمىز ماقالامىزدىڭ باسىندا اتاپ كەتكەن داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى المۇق مايەمەروۆكە ورالايىق. بۇل كىسىنىڭ سوڭعى كەزدەردەگى ومىرىنە قاتىستى دەرەكتەردى «ءمولدىر» قازاق مادەني قوعامدىق ۇيىمىنىڭ ديرەكتورى التىناي ءجۇنىسوۆا انىقتاپ بەردى. ونىڭ ايتۋىنشا, الەكەڭ سوعىستان كەيىنگى بار تىرشىلىگىن تەك اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى جۇمىستارعا ارناپتى. ديقان-مەحانيزاتور بولعان. سلەسار ماماندىعىن يگەرىپ, ۇستالىقپەن شۇعىلدانعان. 1983 جىلى زەينەتكە شىققاننان كەيىن دە كەڭشاردىڭ ناۋقاندىق جۇمىسىنان قالماعان. اۋىلداستارىنىڭ ەسىندە المۇق اعامىز وتە قاراپايىم دا ەلگەزەك, اقكوڭىل ءارى جومارت جان رەتىندە ساقتالىپ قالعان. 1986 جىلى قايتىس بولعاننان سوڭ 4 جىلدان كەيىن, ياعني جەڭىستىڭ 45 جىلدىعى قارساڭىندا كەڭشار تۇرعىندارى قايسار دا قاھارمان قازاق جەرلەسىنە ارناپ ءوزى تۇرىپ, ەڭبەك ەتكەن جاڭاۋىلدىڭ مادەنيەت ءۇيى قابىرعاسىنا مەموريالدىق تاقتا ورناتىپتى. ۇلكەن ءبىر كوشەنىڭ اتىن بەرىپتى. ال, 2005 جىلعى جەڭىستىڭ 60 جىلدىعىنان بەرى وسى ەلدى مەكەندەگى ورتا مەكتەپ داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى المۇق مايەمەروۆتىڭ ەسىمىمەن اتالادى ەكەن.
«بۇل كىسىگە قاتىستى تاعى نە بار؟» دەپ قولداعى دەرەكتەرگە قايتا ۇڭىلدىك. بايقاپ, بايىپتاپ قاراساق الەكەڭ دە بالالى-شاعالى بولىپ شىقتى. ۇلكەن ۇلى ءجۇسىپ جاڭاۋىلعا كورشى نوۆوتساريتسىنو سەلوسىندا ءارتۇرلى جۇمىستار ىستەپتى. زەينەتكە شىققان سوڭ دۇنيە سالعان. قالعان ۇل-قىزدارى: نۇريا – مەدبيكە, ءجانيا – ساۋىنشى, مۇرات – مەحانيزاتور, ءامىرجان – فەرمەر, قايرات پەن بولات – جۇمىسشى, باۋىرجان – مەحانيزاتور بولىپ ەڭبەك ەتەدى ەكەن.
ەندىگى انىقتايتىن ەڭ سوڭعى ادامىمىز ول وسى ماقالانىڭ باسىندا ءوزىمىز از-كەم ءسوز ەتىپ كەتكەن جەڭىس پارادىنا قاتىسۋشى قازاق قۇسايىن سارسەنوۆتىڭ ۇلى وتان سوعىسىنان كەيىنگى تاعدىرى بولاتىن. ءبىراز ۋاقىت جۇرگىزىلگەن ىزدەۋ جۇمىستارىنان كەيىن ومبىداعى «شوقان جولى» قازاق مادەني ورتالىعى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى, رەسەي فەدەراتسياسىنا ەڭبەگى سىڭگەن ساۋلەتشى ساكەن قۇسايىنوۆ مايدانگەردىڭ تۋعان بالاسى ماراتتىڭ وسى قالادا تۇراتىنىن, بۇل كىسىنىڭ بىزبەن كەزدەسىپ, اڭگىمەلەسۋگە قارسى ەمەستىگىن ايتتى.
– گەرمانيانى جەڭگەننەن سوڭ, – دەپ باستادى العاشقى امان-ساۋلىق پەن تانىس-بىلىستىكتەن كەيىنگى ءسوزىن ءۇي يەسى, – اكەمىز جەڭىس پارادىنا قاتىسادى دا اسكەري بولىمىنە قايتىپ ورالادى. ەندى ەلگە جىبەرەدى دەپ جۇرگەندە كومانديرلەرى قيىر شىعىسقا, ميليتاريستىك جاپونياعا قارسى سوعىسقا اتتاناتىندىقتارىن حابارلايدى. 1945 جىلعى تامىزدىڭ اياعى مەن قىركۇيەكتىڭ باسىندا كۆانتۋن ارمياسىن تۇرە قۋعان كەڭەس اسكەرلەرى گوبي مەن حينگاندى باسىپ ءوتىپ, حاربين ارقىلى تىنىق مۇحيت جاعالاۋىنا جەتەدى. ول كەز 16 قىركۇيەك ەكەن. مىنە, سول كۇنى باس قولباسشى ي.ۆ.ستاليننەن: «پەداگوگ ماماندىعى بار جاۋىنگەرلەر اسكەر قاتارىنان شۇعىل بوساتىلىپ, ەلدەگى مەكتەپتەرگە مۇعالىمدىككە جىبەرىلسىن», دەگەن بۇيرىق كەلەدى. وسى پارمەن تالابىنا سوعىستىڭ الدىندا ومبىداعى قازاق پەداگوگيكالىق تەحنيكۋمىن ءبىتىرگەن اكەمىزدىڭ ماماندىعى ءدوپ كەلەدى دە اسكەردەن بوساپ, شارباقكول اۋدانىنىڭ قۇدىقشىلىك اۋىلىنداعى جەتىجىلدىق مەكتەپكە ورالادى.
– وندا ول كىسى قانشا ۋاقىتقا دەيىن ىستەگەن؟
– ءومىر بويى... ءيا, سولاي دەسە دە بولادى. مۇعالىم, وقۋ ءىسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەكتەپ ديرەكتورى. تەك از عانا ۋاقىت كورشى ەكاتەرينوسلاۆ كەڭشارىندا پارتكوم حاتشىسى بولعانى بار. سوسىن 1982 جىلى زەينەت دەمالىسىنا شىعىپ, 1987 جىلعا دەيىن مەكتەپتەگى باستاۋىش سىنىپ وقۋشىلارىنىڭ ۇزارتىلعان توبىنا قوسىمشا ساباق بەرىپ ءجۇردى.
– اعامىز قاشان قايتىس بولدى؟ زيراتى قاي جەردە؟ ۇلى وتان سوعىسىندا العان ناگرادالارى... قۇجاتتارى... كورۋگە بولا ما؟
– ول كىسى 1997 جىلى ومىردەن وزدى. ۇرپاقتارىنان 2 قىز, 2 ۇل ەدىك. كەنجەسى – مەنمىن. اق جاۋىپ, ارۋلاپ قويدىق. زيراتى سول قۇدىقشىلىك اۋىلىنداعى قورىمدا.
وسىلاي دەگەن مارات تورگى ۇيدەن كىشكەنە قوبديدى اكەلىپ الدىمىزعا قويدى. مۇندا مايدانگەر قۇسايىن سارسەنوۆكە قاتىستى دۇنيەلەر جيناقتالىپ قويىلعان ەكەن. كورىپ وتىرمىز. ناگرادالار دەگەندە بۇل كىسىدە ماقالامىزدىڭ باسىندا ايتقان ءىى, ءىىى دارەجەلى داڭق وردەنىنەن باسقا «قىزىل جۇلدىز», ءى دارەجەلى وتان سوعىسى وردەندەرى بار بولىپ شىقتى. سودان سوڭ قوبديدىڭ شەتكى جاعىندا «ەرلىگى ءۇشىن», «لەنينگرادتى قورعاعانى ءۇشىن», «جاپونيانى جەڭگەنى ءۇشىن» مەدالدارى جىلتىراپ كورىندى. ال, فوتوسۋرەتتەر مەن گازەت قيىندىلارى تۋرا ءبىر پاپكا ەكەن. سولاردىڭ ىشىنەن ءبىز شارباقكول اۋداندىق «لەنينەتس» گازەتىنىڭ 1985 جانە 1995 جىلدارداعى 9 مامىر نومىرلەرىندەگى ءتىلشى ل.لوگينوۆانىڭ «ۋچاستنيك پارادا پوبەدى», «وشيبكا وزناچالا – سمەرت» دەگەن ەكى ماقالاسىن زور ىنتامەن وقىپ شىقتىق. قاجەتتى جەرىن الداعى ۋاقىتتا كەرەك بولار دەپ ەرىنبەي وتىرىپ كوشىرىپ تە الدىق. سەبەبى, مۇندا ءبارى ناقتى-ناقتى فاكتىلەرمەن ايتىلىپ, اسەرلى جازىلعان ەكەن.
...كەش. ىمىرت ءۇيىرىلىپ كەلەدى. جولباسشىم ساكەن ەكەۋمىز ومبىنىڭ ارعى وزەن جاعالاۋىنان قالانىڭ بەرگى بەتىنە قاراي ءوتىپ كەلەمىز. سەرىگىم الدەنەگە مازاسىزدانۋلى. قالتا تەلەفونىمەن الداعى وتەتىن سۋرەت كورمەسىنە بايلانىستى الاڭداپ, سوعان جاۋاپتى ادامدارعا ءتۇرلى تاپسىرمالار بەرۋدە. ءۇنسىز كەلە جاتقان ءبىزدىڭ دە ويىمىز ورنىندا ەمەس. ول: «ەرتەڭگى كۇنگى جۇمىسىمىز قالاي بولادى؟ ىزدەگەن دۇنيەلەرىمىزدى وبلىستىق كىتاپحانانىڭ سيرەك قورىنان تابامىز با, جوق پا؟» دەگەن مازاسىزدىق. وسىنداي ەكىۇداي كۇيدەگى ارپالىس سەزىمىمەن «ءسىبىر» قوناق ۇيىنە دە كەلىپ جەتتىك.
جانبولات اۋپباەۆ,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا – ومبى – استانا.
كەڭەس وداعى باتىرى اتاعىنا ۇسىنىلعان ۇشقىش-راديست ت.سارسەنباەۆ
ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ل.ساعىندىقوۆ
ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىسۋشى, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى د.مۇسەتوۆ
داڭق وردەنىنىڭ تولىق يەگەرى ءا.مايەمەروۆ.
جەڭىس پارادىنا قاتىسقان بارلاۋشى-ساپەر ق.سارسەنوۆ
