قۇدايكول, قۇلاكول, قاراسور

اۋىلدارىندا تاۋ-تاس قوپارعان كاسىپورىندار ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي بولۋى كەرەك ەكىباستۇزدىڭ قۇدايكول مەن قۇلاكول, قاراسور اۋىلدارىنىڭ تۇرعان جەرى تاس پەن قۇمعا تولى. قاتار ورنالاسقان قوس اۋىلدا اك تاس, قيىرشىق تاس, شاعىل تاس, قۇم وندىرەتىن «ادينا», «اتا-ي-اCompany», «اسفالتبەتون» «گەودەزيا ي كارتوگرافيا-پۆ» اتالاتىن بىرنەشە سەرىكتەستىكتەر جۇمىس جاسايدى. قاپتاعان كەنىشتەر. ءوندىرىستى اۋىلدار. اۋىلدار جۇمىسسىز ەمەس.  اۋىلدىق اۋماقتارداعى ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ ماقساتىندا مىسالى, قاراسور كەن بايىتۋ كومبيناتى كىرپىش زاۋىتىنىڭ قۇرىلىسىن جۇرگىزۋدە. نەگىزگى تسەح دايىن تۇر. قازىر كىرپىشتەردى كەپتىرەتىن, كۇيدىرەتىن تسەحتار سالىنۋدا. كەن-بايىتۋ كومبيناتىنىڭ ديرەكتورى تولەگەن اناباەۆتىڭ ايتۋىنشا, كومبينات بۇعان دەيىن ساز بەن قۇم قازۋمەن اينالىستى. كىرپىش ساپاسى ومبىدا زەرتحانالىق تەكسەرىستەن ءوتىپتى. كىرپىشتەر 1500 گرادۋستىق ىستىققا ءتوزىمدى. بۇل, مەتاللۋرگيالىق ءوندىرىس ورىن­دارى زاۋىتتىڭ نەگىزگى تۇتىنۋ­شىلارى بولادى دەگەن ءسوز. كاسىپ­كەر جىلىنا 30 ميلليون دانا كىرپىش شىعارۋدى مەجەلەپ وتىر. كىرپىشكە ءوز ەلىمىزدەن, رەسەيدەن سۇرانىس كوپ. نەگىزىندە, قۇم مەن بال­شىقتى اشىق ادىسپەن قازىپ الىپ, ءارى قاراي پايدالانۋ ماقساتتارىنا بايلانىس­تى ءتۇرلى سۇرىپتارعا بولەدى. قۇم نەگىزىنەن مەتاللۋرگيا, ماشينا جاساۋ وندىرىسىندە قالىپ جاساۋعا, پەسكوبلوك, كەسپە تاس, سۋ اعار, بورديۋر قۇيۋعا دا پايدالانىلادى. ارنايى بايىتۋ جولىمەن شىنى وندىرۋگە دە بولادى. تەك قوندىرعىلار بولماي تۇر. سەرىك­تەستىكتەن جىلىنا 200 مىڭ تونناعا دەيىن قۇم بوساتىلادى. كومبينات اۋىل تۇرعىندارىن ەڭبەكاقىسى جوعارى جۇمىسپەن قامتىپ وتىر. ءار كىرپىشتىڭ باعاسى 23 تەڭگەدەن. زاۋىتتان 33-35 تەڭ­گە­دەن جىبەرىلەدى. زاۋىتتىڭ قۇرى­لىسىنا 107,5 ميلليون تەڭگە كولەمىندە ينۆەستيتسيا قۇيىلدى. ال, قۇدايكولدە جاڭا تەحنولوگيا جۇيەسىمەن اينەك شىعاراتىن زاۋىت سالماقشى كاسىپكەر قۇرىلىس زاتتارىن اكەپ تە قويىپتى. وسى­دان 4-5 جىل بۇرىن قۇلاكول اۋى­لىنا سول كەزدەگى يندۋستريا جانە جاڭا تەحنولوگيالار ءمينيسترى اسەت يسەكەشەۆ كەلىپ كادىم­گى­دەي جيىن وتكىزگەنى دە بار. ءبىز كەلەسى كەلگەن قۇلاكول اۋىلى تەمى­رجول اۋىلدىق اۋماعىنا قا­راي­دى. جۇمىسشى-تەمىرجولشى, كەن­شى­لەر تۇرادى. مۇندا دا سول, بۇرق-بۇرق تاس قوپارعان, قۇم قازعان كاسىپورىندار. ءارلى-بەرلى جۇرگەن ماشينالار, باسقا تولىپ جاتقان تەحنيكالار. قىزۋ جۇمىس. قايناعان تىرلىك. بىراق, ماسەلەنىڭ ءمانىسى نەدە؟.. – اۋىلعا جۇمىس كوزى بولعانى­مەن, قورشاعان ورتاعا ەداۋىر زيا­نى ءتيىپ تۇرعانى مازالايدى. كەنىش­تەردەن ۇشاتىن شاڭ-توزاڭ زيان. جەلسىز كۇندەرى قاپ-قارا شاڭ باسىپ كەتەدى. كەنىشتەردىڭ قازۋ-تاسۋ جوبالارىنىڭ باسقاداي جولىن تابۋعا بولماس پا ەكەن؟ – دەيدى تۇرعىندار وتىنىشتەرىن ايتىپ. ءبىزدىڭ ويىمىزشا دا تۇرعىن­دارعا ارنايى وتەماقى تولەۋ نەمەسە كاسىپورىندارعا ەكولوگيالىق تالاپتى كۇشەيتكەن دۇرىس سياق­تى. ەكىباستۇزدىڭ وزىندەگى ءبىر­نەشە كاسىپورىن قازىر اۋا , قور­شاعان ورتانى لاستاعاندارى ءۇشىن زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋدە. اۋىلداردىڭ مالىن دا, ادامىن دا ۋلاۋعا جول بەرۋگە بولمايدى. جارقىراتىپ مەشىت سالىپ بەرگەن كاسىپورىندارعا راحمەت, ەندى ءارى قاراي جالعاستىرىپ, بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگىن ەسكەرسە. كىرەبەرىس اۋىل جولدارىمەن قيىرشىق تاس, قۇم تاسىمالدانادى, سوندىقتان اۋىلداعى جولدى ساقتاۋ, جاساۋ, كۇتۋ كەنىشتەردىڭ موينىندا. اۋىلدىقتار ايتقانداي, كەن قازىپ, تاس قوپارماس بۇرىن قورشاعان ورتاعا زيان تيمەيتىندەي جوبالار جاسالۋى ءتيىس ەدى. شەتەل­دىك جاڭا تەحنولوگيالار قاجەت­تىگى اۋا تازالىعى ءۇشىن, ادامدار دەنساۋلىعى ءۇشىن كەرەك. بيىل اۋىلداردا «اق بۇلاق» باعدار­لاماسى ارقىلى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارى جاسالىپ, ءار ۇيگە سۋ كەلەتىندەي قۇبىرلار تار­تىل­ماقشى ەكەن. اۋىلدار كۇندەلىكتى قالاعا 3 توننا ءسۇت اپارىپ تۇرا­دى. ارنايى ماشينا بار, ءليترى 100 تەڭگەدەن. تۇرعىنداردىڭ ءوز­دەرىندە, مىسالى, اۋىلدا 104 ءۇي بولسا, سونىڭ 80-ءى جەڭىل كولىك مىنەدى ەكەن. اۋىلدارعا 5 دۇكەن, 1 قوعامدىق تاماقتاندىرۋ نىسانى, 1 ناۋبايحانا قىزمەت كورسەتەدى. شاعىن جانە ورتا كاسىپكەرلىكپەن 46 ادام اينالىسادى. بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپكەرشىلىگى شەڭ­بەرىندە «مارالوۆا» اتتى جەكە كاسىپ­كەرلىك الەۋمەتتىك دۇكەنى اشىل­­عان. مال جەتەدى. داستارقان مول. مىسالى, سەمباي ماكەەۆتىڭ «تاسبولات» شق-دا 500 قوي, 130 ءىرى قارا مال, وماروۆ سەرىكتىڭ «ءابىلمانسۇر» شق-دا 150 ءىرى قارا, 100 جىلقى, 200 قويى بار بولسا, قايىرجان ىسقاقوۆتىڭ «زامان» شق, «رامازانوۆ» شق-لارى ارقايسىسى 30 گەكتاردان كارتوپ ەگەتىنى بار – 17 اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمى جۇمىس جاسايدى. الداعى ۋاقىتتا «قۇدايكول» شارۋا قوجالىعى 2 مىڭ گەكتار جەرگە كارتوپ ەگىپ, كوكونىس وسىرمەكشى. بيىلعى كۇزدە شارۋاشىلىق 30 گەكتار سۋارمالى القاپتان 450 توننا كارتوپ جينادى. ءونىمنىڭ 90 تونناسىن تۇقىمعا قالدىرىپ, قالعانىن پاۆلودار مەن ەكىباستۇز قالالارىنىڭ ساۋدا ورىندارىنا وتكىزىپ, قۇدايكول مەن قاراسور ورتا مەكتەپتەرى اسحانالارىنا كار­توپپەن كومەكتەستى. ال, ەر­بولات ابدۋاليەۆ 30 گەكتار جەرگە كارتوپ سالىپ, كۇزدە ءار گەكتارىنان 240 تسەنتنەردەن ءونىم جينادى. سۋارمالى ەگىستىك جەردى ۇلعايتتى. بيزنەس جوبا جاساپ, «دامۋ» قورى ارقىلى كاسىپكەرلىگىن كەڭەيتۋدە. فلاۋمم ۆيكتور بولسا, مەنشىكتى تراكتورىمەن بۇكىل اۋىلدىڭ ءشوبىن شاۋىپ بەرەدى. ارتىلعانىن ساتادى. اۋىلدا نەمىس, ورىس, ۋك­راين, مولدوۆان, تاتار, ينگۋش-چەشەن, ۋدمۋرتتار دەيسىز بە, قازاق­پەن ارالاسىپ-قۇرالاسىپ ىن­تىماقتا ءومىر سۇرۋدە. ءۇش اۋىلدا 2 مىڭنان ارتىق ادام تۇرادى. تەمىرجول بويىن­داعى قۇلاكول اۋىلىنا «قازاق­ستان تەمىر جولى» اق 30 پاتەرلى 15 ءۇي سالىپ بەرىپتى. سىرتى ءساندى بولعانىمەن, ۇيلەر قىستا سۋىق كورىنەدى. اۋىلعا سۋدى جەتكىزە­تىن دە وسى تەمىرجول قىزمەتى. قۇداي­كول, قاراسور سياقتى قۇلا­كول دە «اق بۇلاقتى» كۇتىپ وتىر. بىلتىر «قازاقستان تەمىر جولى» ۇلتتىق كومپانياسى اق-قا قاراستى «تەمىرجولسۋ» ماماندارى «ءمولدىر بۇلاق» دەگەن وزدەرىنىڭ باعدارلاماسى اياسىندا تەمىرجول بەكەتتەرىن ارالاپ, سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ نىساندارىنىڭ جايىمەن تانىسىپتى. قازىر سۋمەن جابدىقتاۋ, كارىز قۇبىرلارى مەن قۇرال-جابدىقتارىن جاڭارتۋ, نىسانداردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋ مەن سۋدىڭ ساپاسىن جاق­سارتۋ ماقساتىندا جۇمىس جاسالىنۋدا. «تەمىرجولسۋ-پاۆلودار» جشس-نە قاراستى وبلىس كولەمىندە 22 ستانسا بولسا, سونىڭ ءبىرى – قۇلاكولدەگى «مايقايىڭ» ستانساسى. اۋىل تۇرعىندارىنىڭ بار­لىعى ستانسانىڭ, ياعني تەمىرجول قۇدىقتارىنىڭ سۋىن پايدالانادى. ءبىز كورگەن ءۇش اۋىلدىڭ تىنىس-تىرشىلىكتەرى جاقسى, داستارقان مول, مال-جان امان. اۋىلعا كەرەگى الەۋمەتتىك جاعدايلاردىڭ تۇزەلۋى – مەكتەپتەردىڭ كۇردەلى جوندەۋلەرى, جىلۋ قازاندىقتارىنىڭ جاڭار­تىلۋى, جول مەن سۋ ماسەلەسى. ەڭ باس­تىسى, كەن قازعان, تاۋ قوپا­رىپ, تاس وندىرگەن, تاۋ-تاۋ قۇم ءۇي­­گەن كەنىشتەر بار اۋىلداردىڭ دەن­ساۋلىعىنا دا باسا نازار اۋدارىپ, ەكولوگيالىق احۋالدى دا ساقتاۋى كەرەكتىگىن ۇمىتپايىق. فاريدا بىقاي, «ەگەمەن قازاقستان». پاۆلودار وبلىسى, ەكىباستۇز.