كوگىلدىر كوكشەنىڭ ءۇزىلىپ تۇسكەن مونشاقتاي قۇنارلى, كەسكىنى كەلىستى ءوڭىرى «كوكشەتاۋ» ۇلتتىق مەملەكەتتىك تابيعي پاركىنىڭ اۋماعىندا. اكتسيا اياسىندا ەرەكشە قورعالاتىن تابيعي اۋماقتار مۇقيات تازالانىپ, باستاپقى بالعىن كۇيىنە كوشكەندەي.
– باعالى باستاما وتە ورىندى, – دەيدى تابيعي پاركىنىڭ باس ديرەكتورى ەربول ساعديەۆ. – ەلدىڭ قولداۋىنا يە بولىپ وتىرعان بۇل ءىس جۇيەلى ءارى تۇراقتى اتقارىلۋى كەرەك. ۇلتتىق پارك وبلىس ورتالىعىنداعى №17 مەكتەپ-گيمنازياسىمەن ستراتەگيالىق ارىپتەستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويدى. الداعى ۋاقىتتا مەكتەپ-گيمنازياعا ەكولوگيالىق-اعارتۋ ارەكەتتەرىن وتكىزۋ, تاريحي-مادەني مۇرا نىساندارىمەن بىرگە تابيعي ەسكەرتكىشتەردىڭ ءتول تاريحىمەن تانىستىرۋ باعىتىندا كەشەندى جۇمىس وتكىزىلمەك.
وسى مەموراندۋم شەڭبەرىندە مەكتەپ-گيمنازيانىڭ وقۋشىلارى ءۇشىن قىزىقتى ەكسكۋرسيالار, تۋريستىك شەرۋلەر وتكىزۋ جوسپارلانعان. مەكتەپ ورمانشىلىعىنىڭ جۇمىسىنا, عىلىمي كونفەرەنتسيا مەن سەمينارلارعا قاتىسۋعا قولداۋ جاسالىپ, بۇل جۇمىس ءۇش جىل بويى جۇرگىزىلەتىن بولادى.
ءبىر عانا ءبىلىم وشاعىندا ەمەس, جالپى جۇرتشىلىق اراسىندا وسىنداي جۇمىس قولعا الىنباق. ۇلتتىق تابيعي پاركتىڭ ماماندارى وقۋشىلار مەن تابيعات تاقىرىبىنداعى تاعىلىمدى اڭگىمەلەر وتكىزىپ, ءارتۇرلى ۆيكتورينا ۇيىمداستىرماق. وسىلايشا, ەكولوگيا ماسەلەسى جەلكىلدەپ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىنا سىڭىرىلسە, ءتول تابيعاتىمىزدىڭ اي نۇرلى ارۋ سيپاتى كەمشىلىكسىز بولارى انىق.
ۇلتتىق پارك قىزمەتكەرلەرى تاعىلىمدىق ءمانى مول بەينەفيلمدەردى كورسەتە وتىرىپ, پارك اۋماعىنداعى تابيعي ەسكەرتكىشتەردىڭ تاريحىمەن تانىستىرماق. وسى تاقىرىپتى قاۋزايتىن ارقيلى ادەبيەتتەردى دە ۇلەستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. جاس تولقىنعا ۇسىناتىن اقپارات تا از ەمەس ەكەن. ماسەلەن, «قۇستار كۇنى» اكتسياسىن وتكىزۋ بارىسىندا تۋعان ولكەدە سيرەك كەزدەسەتىن قۇستاردىڭ تۇرلەرى تۋرالى اسەرلى اڭگىمە ايتىلادى. ەلدى مەكەندەردە قۇس ۇيالارىن ورناتۋ جۇمىستارى قولعا الىنادى. العاشقى بەتتە 300-گە جۋىق ۇيا ورناتىلىپتى. تابيعات جاناشىرلارى بۇل ىسكە بەلسەنە قاتىسقان. قاتىسۋشىلار سانى 200-گە جۋىق.
ءساۋىر ايىندا پارك اۋماعىندا «بۇكىلقازاقستاندىق اعاش وتىرعىزۋ كۇنى» اكتسياسى ۇيىمداستىرىلعان. نەگىزگى ماقساتى – ورمان بايلىعىن ەسەلەۋ ءارى ساقتاۋ. پاركتىڭ ارىقبالىق فيليالىنىڭ «قاراۋىل توبە» ورمانشىلىعىنىڭ اۋماعىندا مەكتەپ وقۋشىلارىمەن, اۋدان تۇرعىندارىمەن بىرلەسە وتىرىپ, كادىمگى قاراعاي كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. زەرەندى اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اۋماعىندا ءتورت مىڭ دانا قاراعاي كوشەتتەرى ورنالاستىرىلدى. بۇل ىسكە زەرەندى اۋىلدىق وكرۋگىنە قاراستى ەلدى مەكەندەردىڭ تۇرعىندارى بىلەك سىبانا كىرىستى. «تازا قازاقستان» اكتسياسى اياسىندا ايىرتاۋ فيليالىنا قاراستى دەندروپارك اۋماعىندا ارشا كوشەتتەرى ەگىلسە, اۋدان مەكتەپتەرىنىڭ جەر تەلىمدەرىنە كادىمگى قاراعاي كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى. ءىس-شاراعا اۋىلدىق وكرۋگ قىزمەتكەرلەرى, مەكتەپ وقۋشىلارى, ينتەرنات تاربيەلەنۋشىلەرى بەلسەنە قاتىستى. دەندروپارك اۋماعىندا سەنبىلىك ۇيىمداستىرىلدى. شالقار فيليالى كەڭسەسىنىڭ اۋماعىندا, اقان سەرى اتىنداعى ورمانشىلىقتا كوشەتتەر ەگىلدى.
ەندىگى ءبىراۋىز تولتىرىپ ايتاتىن ءىس-شارا – «تازا جاعالاۋ» اكتسياسى. اكتسيا شەڭبەرىندە زەرەندى, يمانتاۋ جانە شالقار كولدەرىنىڭ جاعالاۋلارى مۇنتازداي ەتىپ تازالانىپ, قوقىستان ارىلدى. ايىرتاۋ فيليالىنىڭ اۋماعىنداعى قۇمدىكول مەن اقباس كولدەرىنىڭ جاعالاۋلارى جيناستىرىلىپ, بىتەلىپ قالعان بۇلاق كوزدەرى اشىلدى. ەل تابيعاتقا قامقور پەيىلمەن قارايدى ەكەن. وسى ءبىر يگىلىكتى شارۋاعا 328 ادام قاتىسىپ, وزدەرىنىڭ جۇرەك قالاۋىن ءبىلدىردى. وسى كۇنى 5,5 توننا قوقىس جينالىپ, ارنايى پوليگونعا شىعارىلدى.
– ايىرتاۋ فيليالىندا مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار اۋداننىڭ بارلىق ءبىلىم وشاقتارىندا كەزدەسۋ وتكىزىپ, ءتول تاريحىمىزدىڭ سۇلۋ بەينەسىن كەلەر ۇرپاقتىڭ ەنشىسى رەتىندە ساقتاپ قالۋ تۋرالى تاعىلىمدى اڭگىمە جۇرگىزدى, – دەيدى ەربول بولات ۇلى. – اسىرەسە «تابيعات ءبىلىمپازدارى», «قۇستار كۇنى» تاقىرىبىنداعى اشىق ساباقتار مەن ۆيكتورينالارعا قىزىعۋشىلىق كوپ بولدى. جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا تابيعاتقا دەگەن جاناشىرلىق بار ەكەن. ءبىز سوعان قۋاندىق.
«تازا جاعالاۋ» ەكولوگيالىق اكتسياسىنا تابيعات جاناشىرلارى ىنتامەن قاتىستى. 150-گە جۋىق مۇعالىم مەن وقۋشى قۇس ۇيالارىن دايىنداپ, كوشەت وتىرعىزىپ, قولعابىسىن تيگىزدى. اشىق اسپان استىنداعى تابيعات مۇراجايلارىنا ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىردى. وسىلايشا, جاس ۇرپاقتىڭ بويىندا تابيعاتتى كۇتۋ, وعان جاناشىرلىقپەن قاراۋ ءتارىزدى ىزگىلىكتى سەزىم نارلەرى ءسىڭىرىلدى.
زەرەندى فيليالىنىڭ اۋماعىندا «قۇستاردىڭ پايداسى», «پاركتەر شەرۋىنىڭ تاريحى» ءتارىزدى شارالار ۇيىمداستىرىلدى. ء«ار قۇستىڭ ءوز ۇياسى جانە جەم استاۋى» تاقىرىبىندا بىرنەشە شارا قولعا الىندى. كراسنىي كاردون اۋىلىنىڭ اۋماعىندا وقۋشىلار قولىمەن جاسالعان قۇس ۇيالارى ءىلىندى. مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ «ۆيزيت» ورتالىعى ەكسكۋرسيالار ۇيىمداستىردى. «تازا قازاقستان» اكتسياسى اياسىندا وسى اۋىلدىڭ ورتا مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن بۇلاق جاعالاۋىندا سەنبىلىك جاسادى. سەنبىلىككە ەلۋگە جۋىق وقۋشى قاتىستى. ەڭ پايدالىسى, كوزى بىتەلىپ قالعان بۇلاقتار ارشىلىپ, تازا, ءمولدىر سۋ شولىركەگەن دالانىڭ ءشولىن قاندىرۋعا اسىققانداي بۇلقىنىپ اعا باستادى.
– پارك اۋماعىنا جىل سايىن ەلۋ مىڭنان اسا دەمالۋشى كەلەدى, – دەيدى پاركتىڭ باس ديرەكتورى ەربول ساعديەۆ. – ءبىر اتتەگەن-ايى, وسى كوركەم تابيعاتتىڭ جومارتتىعىن جاقسى كورەتىن ادامداردىڭ ءبارى بىردەي ۇقىپتى ەمەس. ورمان ىشىندە, كول جاعالاۋلارىندا قوقىس كوپ قالادى. مىنە, سوندىقتان «تازا جاعالاۋ» اكتسياسىن ءجيى وتكىزۋگە تىرىسامىز. شىنتۋايتىندا, دۇرىس سوندىرىلمەگەن ءبىر تال تەمەكىنىڭ ءوزى قاۋىپ توندىرەدى ەمەس پە؟ ادامدار تابيعاتقا تاعىلىق جاساماۋى كەرەك. ويتكەنى بۇل بايلىق – ءبىزدىڭ عانا پەشەنەمىزگە جازىلعان دۇنيە ەمەس, كەلەر ۇرپاقتىڭ كادەسىنە اساتىن جالپى قۇندىلىق.
وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تۋعان ەلدىڭ تاماشا تابيعاتىنا قامقور بولىپ, قولۇشىن بەرىپ جاتقاندىعى عاجاپ كورىنىس. ەلىمىزدىڭ بارلىق تابيعات جاناشىرلارىنىڭ ىنتا-ىقىلاسىن ءبىر ارنادا توعىستىرعان «تازا قازاقستان» اكتسياسىنىڭ ءتول مىندەتى دە وسى.
اقمولا وبلىسى
