ۇنەمشىلدىكتەن ۇتارىمىز مول

كوكساراي سۋ رەتتەگىشى تۋرالى قوعامدا, عىلىمي ورتادا, مامان­دار اراسىندا ءتۇرلى پىكىرلەر, ءارتۇرلى اڭگىمەلەر بولعانى بەلگىلى. ول تۇسىنىكتى جاعداي. سەبەبى وسىنداي ساياسي, ەكونوميكالىق, ەكولو­گيالىق, الەۋمەتتىك ماڭىزى وراسان زور گيدرو­تەحنيكالىق نىساننىڭ ومىرگە كەلۋى ءبارىمىزدى ويلان­دىراتىنى شىندىق. مىنە, وسىنداي جاعدايدا مەم­لەكەت باسشىسى بارلىق ماسەلە­لەردى سالماقتاي كەلە كوكسارايدى سالۋ تۋرالى شەشىم قابىلدادى. وسى قابىلداعان شەشىم مەن ونىڭ ءجۇ­زەگە اسۋى تاۋەلسىز وتانىمىزدىڭ بولاشاققا دەگەن نىق قادام­دارىنىڭ ءبىرى دەپ بىلەمىز. قىزىلوردا وبلىسىنىڭ سۋار­مالى ەگىنشىلىگى سىرداريا وزەنىنىڭ سۋ قورىنا بايلانىستى. سو­نى­مەن بىرگە سۋدىڭ ەڭ كوپ پايدالا­نى­لاتىن كەزى ماۋسىم-شىلدە اي­لا­رىندا وزەندەگى سۋ قورىنىڭ ازايۋىنان شارۋاشىلىقتار زارداپ شەگىپ كەلگەن جانە ەگىستىك جەرلەر­دىڭ توپىراق-مەليوراتيۆتىك, ەكو­لوگيالىق جاعدايى ناشارلاپ, ينجەنەرلىك دايىندالعان جەرلەر اۋىلشارۋاشىلىق اينالىمىنان شىعىپ قالعان. “كوكساراي” سۋ رەتتەگىشىنىڭ ىسكە قوسىلۋى, وسى ماسەلەلەردىڭ وڭ شەشىلۋىنە تىكەلەي اسەر ەتەتىنىنە سەنىمىمىز مول. قاي ۋاقىتتا دا پرەزيدەنت نازاردا ۇستاپ كەلە جاتقان اسا ماڭىزدى تابيعي نىسان – ارال تەڭىزىنىڭ بىرتىندەپ قالپىنا كەلۋىنە دە كوكسارايدىڭ ىقپالىن تيگى­زەتىنىن سىر جۇرتشىلىعى اسا قاناعاتتانعاندىق سەزىممەن جىلى قابىلداۋدا. ەندى وسى باعا جەتپەس بايلىق – سۋدى ۇنەمدەپ, ءتيىمدى پايدالانۋ, باستى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى. قىزىلوردا وبلىسىنداعى نەگىزگى داقىل­ – كۇرىش. ول سۋدى وتە مول تۇتىنادى. 1 توننا كۇرىش ءوندىرۋ ءۇشىن ورتا ەسەپپەن 6-8 مىڭ توننا سۋ جۇمسالادى. وسى باعىتتا ءبىزدىڭ عالىمدار كۇرىش جانە اۋىسپالى كۇرىش ەگىسى داقىلدارىنىڭ جاڭا سورتتارىن شىعارىپ, ولاردى ءوسىرۋدىڭ يننوۆا­تسيالىق تەحنولوگياسىن ازىرلەپ, وندىرىسكە ەنگىزۋدى جۇزەگە اسىرۋدا­مىز. سوڭعى جىلدارى كۇرىشتىڭ وتاندىق ارۋ, ارال-202, تۇگىسكەن-1 سورتتارى مەملەكەتتىك سىناقتان ءوتىپ, اۋدانداستىرىلدى. بۇل سورت­تاردىڭ ءپىسىپ-جەتىلۋ مەرزىمى 95-115 كۇن ارالىعىندا جانە الەۋەتتى ونىمدىلىگى گەكتارىنا 70-90 تسەنتر­دەن. سونىمەن بىرگە شەتەلدىك (رەسەيلىك) جوعارى ءونىمدى, ساباعى نىعىز سورتتارىنا بالاما رەتىندە قىلتىق­سىز كازنير-5, كاز-نير-6, كازنير-7 جاڭا پەرسپەكتيۆالى كۇرىش سورتتارى شىعارىلدى. بۇل سورتتار ءدانىنىڭ ءىرى­لى­گى­مەن, قورشاعان ورتاعا بەيىم­دەل­گىش­تىگىمەن تۇزعا, سۋىققا, سۋ تاپ­شىلىعىنا جانە تەرەڭ باستىرۋعا ءتوزىمدىلى­گىمەن رەسەيلىك سورت­تارىنان ايرىقشا ەرەكشەلەنەدى. كۇرىش شارۋاشىلىعىندا العاش رەت مينيمالدىق, نولدىك جانە جالعا ەگۋ تەحنولوگيالارى سىناقتان ءوتىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. كۇرىشتىڭ جاڭا سورتتا­رىن, عىلىمي نەگىزدەلگەن تەحنو­لو­گيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ ارقىلى سۋدى 20-25% پايىزعا ۇنەمدەۋگە قول جەتەدى. ەكولوگيالىق تازا ءونىم الۋ الەم قاۋىمداستىعىنىڭ الدىنداعى كۇردەلى مىندەتتەردىڭ ءبىرى. وسى با­عىتتا ينستيتۋت عا­لىم­دارى مينە­رالدى جانە ور­گانيكالىق تىڭايتقىشتاردى بالانستى جاعدايدا قولدانۋ ارقىلى, ەكولوگيالىق تازا ءونىم ءوندىرۋ تەحنولوگياسىن جاساپ, وندىرىسكە ۇسىندى جانە ءتۇرلى پەس­تيتسيدتەردى ەكولوگيالىق سىناق-تاردان وتكىزۋدى جۇزەگە اسىرۋدا. قىزىلوردا وبلىسى اكىمدىگى مەن “قازاگرويننوۆاتسيا” اق اراسىندا جاسالعان مەموراندۋم “قازنير” جشس جۇمىسىن جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىپ, كۇرىشتىڭ وتاندىق جانە رەسەيلىك پەرسپەك­تي­ۆالى سورتتا­رىنىڭ بىرەگەي جانە ەليتالىق تۇقىم شارۋا­شىلىعىن ۇيىمداستىرۋعا جول اشتى. ەگىن شارۋاشى­لىعىن ءارتاراپتاندىرۋدى جۇزەگە اسىرۋ ماقساتىندا سۋدى از تۇتىنا­تىن راپس, سافلور, سويا, ارپا سەكىلدى داقىلداردى كۇرىش اۋىسپالى ەگىستىگى جاعدايىندا ءوسىرۋدىڭ تەحنولوگياسى جاسالۋدا. بۇل جاعداي ءوز كەزەگىندە سۋدى ۇنەمدەۋ ارقىلى وبلىس ايماعىنداعى كولدەردى, ارال تەڭىزىن تولتىرۋعا مۇمكىنشىلىك تۋدىرىپ, ءوڭىردىڭ ەكولوگياسىنىڭ ايتار­لىقتاي قالپىنا كەلۋىنە جول اشادى. اۋدان, شارۋاشى­لىقارالىق ماگيس­ترالدى كانالدار مەن كوللەكتورلاردى تازا­لاۋ, ونداعى گيدرو-تەحنيكالىق قۇرىلىم­د­اردى جوندەۋ جۇمىس­تارى رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق بيۋدجەت ەسە­بىنەن جۇزەگە اسى­رى­لىپ وتىرسا, ال شارۋاشى­لىق­ىشى­لىك سۋارۋ, كوللەكتورلى-كارىزدىك جۇيەلەر جانە ولارداعى گيدرو­تەح­نيكالىق قوندىرعىلاردى جوندەۋ شارۋاشىلىقتاردىڭ قارجى تاپ­شىلىعىنا بايلانىستى جۇزەگە اسا بەرمەيدى. بۇنىڭ ءوزى جوعا­رىدا جاسالعان وراسان زور جۇ­مىس­تاردىڭ تيىمدىلىگىن تومەن­دەتىپ, سۋ ىسىرا­بى­نا جول بەرەدى. سوندىقتان ەندىگى كەزەكتە وسى جۇمىستاردى مەملەكەت ەسەبىنەن سۋبسيديالاۋ نەمەسە قارجى ماسە­لەسىن شەشۋ, جولداۋدا كورسە­تىل­گەندەي, اگروونەركاسىپ سالاسىنا قويىلعان ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2 ەسە كوتەرۋ, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ, ەكسپورتتىق الەۋەتتى كوتەرۋ سياقتى كۇردەلى مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرۋعا جول اشار ەدى. سەرىكباي ومىرزاقوۆ, “قازاق كۇرىش شارۋاشىلىعى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى” جشس-ءنىڭ باس ديرەكتورى.