بىرلەسكەن وتىرىستىڭ كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە بويىنشا ءماجىلىس سپيكەرى ەرلان قوشانوۆ بايانداما جاساپ, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساياسي رەفورمالارى پارلامەنت جۇمىسىنا جاڭا باعىت-باعدار بەرگەنىن اتاپ ءوتتى. ە.قوشانوۆ كوپپارتيالى پارلامەنت زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ قىزمەتىنە تىڭ سەرپىن اكەلگەنىن جانە قوعامنىڭ ءتۇرلى يدەولوگيالىق كوزقاراستاعى ءارالۋان وكىلدەرىنىڭ كەلۋى قابىلداناتىن زاڭداردىڭ ساپاسىن ارتتىرا تۇسكەنىنە دە توقتالدى. مۇنىڭ ءبارى قازاقستان پارلامەنتاريزمى تاريحىنداعى جاڭا كەزەڭگە اينالعانىن ايتتى.
– وتكەن سەسسيا «مىقتى پرەزيدەنت – ىقپالدى پارلامەنت – ەسەپ بەرەتىن ۇكىمەت» فورمۋلاسىنىڭ تيىمدىلىگىن ءىس جۇزىندە دالەلدەدى. بيلىك تارماقتارىنىڭ تەپە-تەڭدىگىن قامتاماسىز ەتەتىن بۇل جۇيە پارمەندى شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك تۋعىزدى. وسىنىڭ ءبارى ەلىمىزدى ودان ءارى دامىتۋعا, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. پرەزيدەنت جاريالاعان زاڭ مەن ءتارتىپ ۇستەمدىگى قاعيداتى وتكەن زاڭ شىعارۋ ماۋسىمىنداعى باستى باعدار بولدى. قوعامنىڭ ساپالى زاڭدار قابىلداۋعا دەگەن سۇرانىسىن ارتتىرا ءتۇستى. پارلامەنت ەلىمىزدەگى ەڭ وزەكتى پروبلەمالار بويىنشا زاڭنامالىق شەشىمدەر شىعارۋ جانە ولاردى اشىق تالقىلاۋ الاڭىنا اينالدى. تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى زاڭدار ارقىلى شەشۋ نەگىزگى تەتىك رەتىندە قالىپتاسىپ كەلەدى. نورماتيۆتىك قۇجاتتاردىڭ مارتەبەسى مەن سالماعى ارتۋدا, – دەگەن ە.قوشانوۆ مۇنىڭ ءبارى پارمەندى ءارى ىقپالدى پارلامەنت قالىپتاستىرۋ باعىتىنداعى كونستيتۋتسيالىق رەفورمانىڭ ءمان-ماڭىزىن ايشىقتاي تۇسەتىنىن اتاپ ءوتتى. وسى سەسسيادا دەپۋتاتتار پارلامەنتتىك جۇمىس كەزەڭىن تولىق ءارى تابىستى اتقارىپ شىققانىن جەتكىزدى.
پالاتا سپيكەرى مەملەكەت باسشىسىنىڭ جىلداعى جولداۋلارىن, پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن, ۇلتتىق قۇرىلتايدا قابىلدانعان شەشىمدەردى ىسكە اسىرۋ دەپۋتاتتىق كورپۋس قىزمەتىنىڭ نەگىزگى وزەگىنە اينالعانىن اتاپ ءوتتى. وسىعان بايلانىستى ەكىنشى سەسسيانىڭ زاڭنامالىق كۇن ءتارتىبى دە مازمۇندى بولا تۇسكەن.
جالپى, پالاتالاردىڭ 5 بىرلەسكەن وتىرىسى, ءماجىلىستىڭ 39 جالپى وتىرىسى جانە سەناتتىڭ 43 جالپى وتىرىسى وتكەن. سەسسيا بارىسىندا ەكى پالاتانىڭ قاراۋىندا 179 زاڭ جوباسى بولىپ, ونىڭ 102-ءسى قابىلدانىپتى. سەسسيا بارىسىندا دەپۋتاتتار بىرقاتار ماڭىزدى زاڭ جوباسى بويىنشا ۇكىمەتپەن بىرلەسە جۇمىس ىستەگەن.
– ءبىز باستى قارجى قۇجاتىن – رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتى قابىلدادىق. وسى قۇجات ارقىلى مەملەكەتتىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ, ءبىلىم بەرۋ, الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ جانە باسقا دا سالاداعى الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەردى ىسكە اسىرۋدى قامتاماسىز ەتتىك. ماسەلەن, مۇعالىمدەردىڭ, دارىگەرلەردىڭ, عالىمداردىڭ جالاقىسى كوبەيتىلدى. ولاردىڭ الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعالۋىن كۇشەيتۋ شارالارى قابىلداندى. ستۋدەنتتەردىڭ شاكىرتاقىسى ءوستى. شامامەن 1,8 ملن جالدامالى قىزمەتكەردىڭ, ونىڭ ىشىندە 350 مىڭ بيۋدجەت قىزمەتكەرىنىڭ اقشالاي تابىسى ارتتى. بيىلعى قاڭتار ايىنان باستاپ ەڭ تومەنگى جالاقى دەڭگەيى 70 مىڭ تەڭگەدەن 85 مىڭ تەڭگەگە دەيىن كوتەرىلدى, – دەپ ە.قوشانوۆ پارلامەنت وسى سەسسيادا زياندى ەڭبەك جاعدايىندا جۇمىس ىستەيتىن ادامداردى الەۋمەتتىك تۇرعىدان قورعاۋ ماسەلەسىن شەشە العانىن جەتكىزدى. قابىلدانعان زاڭ وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن 400 مىڭنان استام ادامنىڭ كوپتەن كۇتكەن ماسەلەسىنە ناقتى جاۋاپ بولىپ وتىر.
كەيىنگى جىلدارى جىلۋمەن, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ سالاسىنداعى پروبلەمالار دا ءجيى كوتەرىلىپ, تۇرعىنداردىڭ دا ارىز-شاعىمى ارتا تۇسكەنى بەلگىلى. بۇل رەتتە پارلامەنت تە مۇنداي ەلدىك ماسەلەگە بەيجاي قاراماي, ءتيىستى شەشىمدەر شىعارىپ جاتىر.
– ءبىز اۆاريالاردىڭ, جىلۋمەن قامتاماسىز ەتۋ جۇيەسىندەگى اقاۋلاردىڭ كۋاسى بولدىق. بۇل – جىلدار بويى قوردالانعان پروبلەمالار. وڭىرلەردە جابدىقتاردىڭ 80 پايىزدان استامى توزعان. پارلامەنت قابىلداعان جىلۋ ەنەرگەتيكاسى تۋرالى زاڭ اتالعان سالاداعى جاعدايدى ءبىرشاما جاقسارتا تۇسپەك. وسىلايشا, ءبىز جىلۋمەن جابدىقتاۋدىڭ بارلىق كەزەڭى بويىنشا وندىرىستەن باستاپ تۇتىنۋشىعا قىزمەت كورسەتۋگە دەيىن زاڭ جۇزىندە جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزدىك, – دەدى ە.قوشانوۆ.
پالاتا سپيكەرى ءوز بايانداماسىندا مەملەكەتتىك ساتىلىم جۇيەسىندەگى كەمشىلىكتەردى دە ايتىپ ءوتتى. جۇيەدەگى بۇرىننان كەلە جاتقان پروبلەمالار ونىڭ دامۋىن تەجەپ, وتاندىق بيزنەسكە كەدەرگى كەلتىرىپ وتىرعانى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان پارلامەنت جاقىندا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن «مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ تۋرالى» زاڭ قابىلدادى. بۇل قۇجات ساتىپ الىناتىن تاۋارلاردىڭ, جۇمىستار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەردىڭ ساپاسىن ارتتىرادى. مەملەكەتتىك ساتىپ الۋدىڭ اشىقتىعىن, ساپانىڭ باعادان باسىم بولۋىن قامتاماسىز ەتەدى.
سەسسيادا دەپۋتاتتار «ماسس-مەديا تۋرالى» دا زاڭ قابىلدادى. جاڭا زاڭ وتاندىق ماسس-مەديا سالاسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەدى.
ە.قوشانوۆ دەپۋتاتتار مەديتسينا قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن دە ساتىلاپ قولايلى جاعداي تۋعىزىپ جاتقانىن ايتتى.
– ماسەلەن, ءبىز مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىن قولداۋعا جانە جالپى دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان زاڭ قابىلدادىق. مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنىڭ كاسىبي جاۋاپكەرشىلىگىن مىندەتتى ساقتاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزدىك. الەۋمەتتىك كەپىلدىكتەردى كۇشەيتتىك, – دەدى پالاتا توراعاسى.
ءماجىلىس توراعاسى سەسسيادا دەپۋتاتتار العاش رەت «ادام ساۋداسىنا قارسى ءىس-قيمىل تۋرالى» دەربەس زاڭ قابىلداعانىنا توقتالدى. بۇعان دەيىن ەلىمىزدە بولماعان زاڭدى قابىلداۋ ارقىلى ەلىمىز حالىقارالىق مىندەتتەمەلەردى ورىنداپ قانا قويماي, ادام قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىنداعى قۇقىقتىق بازانى دا نىعايتا تۇسپەكشى.
ە.قوشانوۆ جاقسى ءۇردىس بولىپ قالىپتاسقان «ۇلتتىق قور – بالالارعا» جوباسىن ىسكە اسىرۋ ءۇشىن پارلامەنت زاڭنامالىق بازا قالىپتاستىرعانىن ايرىقشا اتاپ ءوتتى. بۇل – پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىنداعى نەگىزگى باستامانىڭ ءبىرى. سونىمەن قاتار دەپۋتاتتار باستاما كوتەرىپ, تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىقپەن كۇرەسۋگە باعىتتالعان تۇزەتۋلەر ازىرلەدى. ازاماتتارىمىزدىڭ رەزونانس تۋدىرعان قىلمىستارعا رەاكتسياسى, قوعامداعى زورلىق-زومبىلىققا توزبەۋى زاڭ شىعارۋشى ورگاندى وسى سالاداعى زاڭنامانى ەداۋىر قاتايتۋعا الىپ كەلدى.
ە.قوشانوۆ لۋدومانيامەن كۇرەسكە قاتىستى زاڭنامانىڭ قالاي قابىلدانعانىنا دا توقتالدى.
– مەملەكەت باسشىسى قۇمار ويىندى ءححى عاسىرداعى ەڭ كەلەڭسىز الەۋمەتتىك ىندەتتىڭ ءبىرى دەپ اتادى. تەك رەسمي دەرەكتەر بويىنشا شامامەن 400 مىڭعا جۋىق ازامات قۇمار ويىننىڭ قۇرىعىنا تۇسكەن. ولاردىڭ دەنى – جاستار. ويىن بيزنەسى تۋرالى زاڭ پارلامەنت قابىرعاسىندا, ءتۇرلى قوعامدىق الاڭداردا ۇزاق ۋاقىت بويى تالقىلاندى. زاڭدى قابىلداۋعا قارسىلىق تانىتۋعا تىرىسقان ىقپالدى توپتار دا بولدى. سوعان قاراماستان دەپۋتاتتار بۋكمەكەرلىك كەڭسەلەر مەن كازينولارعا قويىلاتىن تالاپتاردى قاتايتتى. ونلاين-كازينو قىزمەتىن ۇيىمداستىرعانى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپتىلىق ەنگىزىلدى. بورىشكەرلەر مەن اليمەنت تولەۋشىلەردىڭ ويناۋىنا تىيىم سالىندى, – دەدى.
ءماجىلىس توراعاسى جاڭا كونستيتۋتسيالىق نورمانىڭ ارقاسىندا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتىڭ اتقارىلۋ ساپاسىنا پارلامەنتتىڭ باقىلاۋى ايتارلىقتاي كۇشەيتىلگەنىن ەرەكشە اتاپ ءوتتى. دەپۋتاتتار جوعارى اۋديتورلىق پالاتا توراعاسىنىڭ ەسەبىن جىلىنا ەكى رەتتەن تىڭداي باستادى.
ە.قوشانوۆ ۇكىمەتپەن بىرلەسكەن جۇمىس بارىسىندا كەزدەسەتىن كەيبىر پروبلەمالىق ماسەلەلەرگە دە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, زاڭ جوبالارىن ازىرلەۋ كەزىندەگى كەمشىلىكتەر جىلدا قايتالانادى. نورمالار جەتكىلىكتى پىسىقتالمايدى, ساپاسى تومەن. بۇل – جىلدا ايتىلاتىن جاعداي. سونىڭ ايقىن مىسالى – سۋ كودەكسىنىڭ جوباسى. بۇل تۋرالى تەك دەپۋتاتتار عانا ەمەس, ساراپشىلار دا ايتىپ جۇرگەن كورىنەدى. قۇرىلىس كودەكسى جوباسىنىڭ دا جاعدايى وسىعان ۇقساس. زاڭ جوباسى مۇلدە «شيكى» كۇيدە كەلىپ تۇسكەن. ءسويتىپ, دەپۋتاتتار ونى تاعى پىسىقتاپ, قايتا جازىپ شىعۋعا ءماجبۇر بولعان.
ءماجىلىس توراعاسى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ دەپۋتاتتىق ساۋالدارعا بەرەتىن جاۋابى دەپۋتاتتاردىڭ كوڭىلىنەن شىعا بەرمەيتىنىن دە جاسىرمادى.
– «باياعى جارتاس – ءبىر جارتاس». سىرعىتپا, ءۇستىرت جاۋاپ بەرىلەدى, ناقتىلىق جوق. ونىڭ ارتىندا قانشاما ازاماتتىڭ تاعدىرى, تالاپ-تىلەگى مەن مۇڭ-مۇقتاجى تۇرعانىن تۇسىنگەن ءجون, – دەگەن ەرلان جاقان ۇلى ۇكىمەت وسى ايتىلعان ماسەلەلەرگە باسا نازار اۋدارۋى كەرەك ەكەنىن ەسكەرتتى.
پالاتا سپيكەرى سايلاۋشىلارمەن تىعىز بايلانىس ورناتۋعا ەرەكشە كوڭىل بولىنەتىنىن دە ايتىپ ءوتتى. وسى سەسسيادا پارلامەنت دەپۋتاتتارى 800-گە جۋىق ەلدى مەكەندى ارالاپ, 2000-عا جۋىق كەزدەسۋ وتكىزگەن. سەنات پەن ءماجىلىس دەپۋتاتتارى ۇكىمەت پەن باسقا دا مەملەكەتتىك ورگاندارعا 727 دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان. سونداي-اق سەسسيا باستالعالى بەرى ۇكىمەت مۇشەلەرى 2 رەت ارنايى شاقىرىلىپ, سايلاۋشىلاردىڭ تالاپ-تىلەگى وتىرىستا جان-جاقتى قارالدى. ناتيجەسىندە, ازاماتتاردىڭ سۇرانىسى ەسكەرىلىپ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن تاعى ءبىر جۇمىس تەتىگى پايدا بولدى.
بايانداماشى پارلامەنت الداعى زاڭ شىعارۋ جۇمىسىنىڭ بەرىك نەگىزىن قالاپ, قىرۋار جۇمىس اتقارىلعانىن ايتىپ ءوتتى.
– كەشە عانا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ پارلامەنت جۇمىسىنا وڭ باعاسىن بەردى. كەلەسى سەسسيادا دا وسى قارقىننان تايماۋىمىز قاجەت. پرەزيدەنتتىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىن ورىنداۋ نەگىزگى باسىمدىق بولىپ قالا بەرەدى. ەلىمىزدىڭ جاڭا ەكونوميكالىق مودەلىنىڭ قۇقىقتىق نەگىزىن قالىپتاستىرۋ جۇمىسىن جالعاستىرامىز, – دەدى ە.قوشانوۆ.
وسىلايشا, ە.قوشانوۆ ءوز بايانداماسىندا ەلىمىزدەگى باستى زاڭ شىعارۋشى ورگاننىڭ سەسسيا بويى اتقارعان جۇمىسىنا بارىنشا توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, قازىر پارلامەنت قورجىنىندا 71 زاڭ جوباسى بار. دەپۋتاتتىق كورپۋس ەندى بيۋدجەت, سالىق, قۇرىلىس, سۋ كودەكستەرى بويىنشا جۇمىس ىستەمەك. سونىمەن قاتار مۇلدە جاڭا تسيفرلىق كودەكستىڭ تالقىلاۋعا ءتۇسۋىن كۇتىپ وتىر. سونداي-اق سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ءىس-ارەكەت, ەسىرتكىمەن كۇرەس, ءدىن, سوت جۇيەسىندەگى رەفورمالار جانە باسقا دا ماسەلەلەرگە قاتىستى زاڭ جوبالارى بويىنشا اۋقىمدى جۇمىس كۇتىپ تۇر. «وسىلاي تىعىز جۇمىس ىستەۋ ارقىلى عانا العا قويعان ماقساتتارعا قول جەتكىزىپ, ەلىمىزدى وزەكتى پروبلەمالاردى شەشۋگە ىقپال ەتە الامىز دەپ سەنەمىن», دەپ ءسوزىن قورىتىندىلاعان پالاتا سپيكەرى پارلامەنت, ۇكىمەت جانە ساراپشىلار قوعامداستىعى ۇيلەسىمدى ءارى جان-جاقتى جۇمىس ىستەۋى قاجەتتىگىن قاداپ ايتتى.
