پوليتسيا جۇرتقا جاقىن با؟

مەملەكەت باسشىسى ەلىمىزدىڭ ىشكى ىستەر ورگاندارىندا «جۇرت­قا جاقىن پوليتسيا» قاعيداتىن ەنگىزۋدى تاپسىرعان بولاتىن. وسى باعىتتا ىشكى ىستەر مينيسترلىگى ء(ىىم) ارادا وتكەن بەس جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە جۇرت كوڭىلىنەن شى­عاتىنداي جۇمىس اتقاردى ما؟ بۇل ساۋالعا قاسىم-جومارت توقاەۆ ءىىم-ءنىڭ بيىلعى 22 قاڭتاردا وت­كىزىلگەن كەڭەيتىلگەن القا وتىرىسىندا سويلەگەن سوزىندە جاۋاپ بەردى دەۋگە بولادى.

«پوليتسيا قاشاندا حالىققا ۇلگى-ونەگە بولۋى كەرەك. سوندا عانا جۇرت پوليتسياعا سەنەدى, ونى قورعان كورەدى. وكىنىشكە قاراي, ءتارتىپ ساقشىلارىنىڭ ءبارى بىردەي سونداي دەپ ايتا المايمىز. اۋىر قىلمىس جاساعان قىزمەتكەرلەر انىقتالىپ جاتىر. سوڭعى كەزدە مۇنداي وقيعالار جيىلەپ كەتتى. بۇعان جول بەرمەۋىمىز كەرەك جانە ونداي ارەكەتتەردى مۇلدەم اقتاۋ­عا بولمايدى. وسىنداي جاعداي­لار بۇكىل جەكە قۇرامنىڭ جۇمى­سىن ءبىر ساتتە جوققا شىعارادى. ونداي ادامداردى پوليتسيا قا­تارىنان شىعارۋ قاجەت. ولار بيلىكتىڭ ابىروي-بەدەلىن تۇسىرە­دى. قىزمەتكەرلەرىن دەر كەزىن­دە تارتىپكە سالماعان باسشىلار ماسەلەسىن دە قاراۋ كەرەك», دەدى پرەزيدەنت.

ءادىلى كەرەك, ەلىمىزدە قوعام­دىق ءتارتىپ ورناتۋعا باعىتتال­عان جۇمىستار ءوز ناتيجەسىن بە­رىپ, جاسالعان قىلمىستار سانى ازايىپ كەلەدى. ماسەلەن, باس پرو­كۋراتۋرانىڭ قۇقىقتىق ستاتيس­تيكا جانە ارنايى ەسەپكە الۋ جو­نىندەگى كوميتەتىنىڭ مالىمەتى­نە قاراعاندا, رەسپۋبليكامىزدا بۇرناعى جىلى 136 429 قىلمىس تىركەلگەن بولسا, بىلتىر بۇل كور­سەتكىش 120 842-گە دەيىن نەمەسە ­11,4 پايىزعا ازايعان. الايدا ەلور­دا مەن ءۇش وڭىردە قىلمىس سانى ء­تىپتى ۇلعايىپ كەتكەن. استانا قالا­سىندا بۇرناعى جىلعى ­14 672-دەن ­14 830-عا دەيىن, (نەمەسە1,1 پا­يىزعا), اباي وبلىسىندا تيىسىنشە ­2227-دەن ­4736-عا دەيىن (112,7 پايىزعا), جەتىسۋ وبلىسىندا 1777-دەن ­3191-گە دەيىن ­(79,6 پايىزعا), ۇلىتاۋ ­وبلىسىندا ­727-دەن 1191-گە دەيىن (63,8 پايىزعا) كوبەيگەن.

وكىنىشكە قاراي, بىلتىر پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان جاسالعان قۇقىق بۇزۋشىلىقتار جيىلەپ كەتكەن. بۇرناعى جىلى ولاردىڭ سانى 298 بولسا, وتكەن جىلى 368-گە دەيىن نەمەسە 23,5 پا­يىزعا ۇلعايعان. بۇل رەتتە, اسىرەسە شىمكەنت قالاسىنىڭ پوليتسەي­لەرى «ەرەكشە كوزگە ءتۇسىپ», قۇقىق بۇزۋشىلىق سانىن تيىسىنشە 23-تەن 81-گە دەيىن, ياعني 252,2 پايىزعا ۇلعايتقان. ولاردىڭ ءىزىن باسقان ارىپتەستەرى – پاۆلودارلىقتار بۇل كەلەڭسىز كورسەتكىشتى 9-دان 19-عا (111,1 پايىزعا), قوستانايلىقتار 13-تەن 24-كە دەيىن (84,6 پايىزعا), استانالىقتار 21-دەن 31-گە دەيىن (47,6 پايىزعا), اتىراۋلىقتار 9-دان 13-كە دەيىن (44,4 پايىزعا), تۇركىستاندىقتار 17-دەن 24-كە دەيىن (41,2 پايىزعا), جامبىلدىقتار 13-تەن 18-گە دەيىن (38,5 پايىزعا) كوبەيتكەن.

قوعامدىق ءتارتىپ ساقشى­لا­رىنىڭ ءبىر بولىگى ازاماتتارعا ادال دا سىپايى قىزمەت كورسەتۋدىڭ ورنىنا, اكىرەڭدەپ قالعان ادەت­تەرىنەن ارىلماي, ەسكىشە جۇمىس ىستەپ جۇرگەندىگىنە بيىلعى ءساۋىر ايىندا اتىراۋ وبلىسى قىزىل­قوعا اۋدانىنىڭ ساعىز اۋىلىندا بولعان قايعىلى وقيعا – ايعاق. ناقتى ايتساق, پوليتسيانىڭ ەكى كاپيتانى موتوتسيكل جۇرگىزىپ بارا جاتقان 17 جاسار بوزبالانى وزدەرى مىنگەن قىزمەتتىك كو­لىكپەن سوڭىنان قۋىپ, قاتتى سوقتىعىسىپ, ول سونىڭ سالدارىنان قازاعا ۇشىراعان. وسى جول-كولىك وقيعاسى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. ەكى پوليتسەيدىڭ ءىس-ارەكەتىنە قاتىستى جۇرگىزىلگەن قىزمەتتىك تەرگەۋ ناتيجەسىندە ولاردىڭ بىرەۋى ىشكى ىستەر ورگا­نىنداعى قىزمەتىنەن تەرىس سەبەپپەن شىعارىلعان, ەكىنشىسى اتقارىپ جۇرگەن لاۋازىمىنان بوساتىلعان.

پوليتسەيلەر اراسىنداعى قىل­مىستىق قۇقىق بۇزۋشىلىق, اسىرەسە ەسىرتكىگە قارسى كۇرەس سالاسىندا ءجيى بايقالىپ ءجۇر. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ جوعا­رى­­دا اتالعان ءىىم-ءنىڭ كەڭەيتىل­گەن ­­القا وتىرىسىندا سويلەگەن سو­زىن­­دەگى: «مەن بىرنەشە رەت وسى ماسە­­لەگە قاتىستى تاپسىرما بەردىم. الاي­دا اۋىز تولتىرىپ ايتا­تىن نا­تي­جە جوق. پوليتسيا ەسىرت­كى ءون­دىرۋ, ونى ساتۋ جانە تا­راتۋعا قار­سى بەلسەندى كۇرەس جۇر­­گىزۋى كەرەك. ناۋقانشىلدىق, كوز­بوياۋ­شى­لىق جانە ستاتيستيكا ءۇشىن جۇمىس ­ىستەۋ دەگەندى توقتاتۋ قاجەت», دەگەن ­وتكىر سىنى جايدان-جاي ەمەس.

ءىىم-ءنىڭ مالىمەتىنە سۇيەن­سەك, 2018 جىلى پوليتسەيلەر 5 كيلو پسيحواكتيۆتى زاتتاردى تار­كىلەسە, وسى جىلدىڭ 4 ايىندا عانا 234 كيلو «سينتەتيكانى» قولعا تۇسىرگەن. 3 مىڭداي قۇقىق بۇزۋ­شى قۇرىقتالىپ, 700-دەن اسا وتكى­زۋ جولى جابىلعان, 6 ۇيىمداس­قان قىلمىستىق توپ جويىل­­عان. ولارعا قاتىستى 11 قىلمىستىق ءىس قوزعالعان. كەيىنگى ءۇش جىلدا 114 جاسىرىن ەسىرتكى زەرتحاناسى تابىلىپ, سونىڭ 52-سىندە سينتەتيكالىق ەسىرتكى دايىندالىپ كەلگەن. الايدا, پوليتسەيلەر ەسىرت­كىگە قارسى كۇرەسكە بارلىق كۇش-جىگەرىن سالىپ وتىر دەۋ قيىن. سەبەبى ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرى وسى قىلمىستىق «بيزنەسپەن» تىكەلەي اينالىسقاندىعى نەمەسە ەسىرتكى تاراتۋشىلارعا «قامقورشى» ­بولىپ جۇرگەندىگى تۋرالى دەرەكتەر از ەمەس.

مىسالى, سىبايلاس جەمقور­لىققا قارسى قىزمەت بيىلعى ءساۋىر ايىندا جامبىل وبلىسى پوليتسيا دەپار­تا­مەنتىنىڭ اۋدانارالىق ەسىرتكى قىل­مىسىنا قارسى ءىس-قيمىل ءبولىمىنىڭ ەكى بولىم­شەسىنىڭ باستىقتارىنا, پوليتسيا پودپولكوۆنيكتەرىنە قاتىستى سوتقا دەيىنگى تەرگەۋ جۇر­گىزىپ جاتقانىن حابارلادى. ولار ەسىرتكى زاتتارىن زاڭسىز ساقتاعان ادامدى قىلمىستىق جاۋاپقا تارتپاۋ ءۇشىن 5 ملن تەڭگە پارا سۇراعان كورىنەدى.

مامىر ايىندا ۇلتتىق قاۋىپ­­سىزدىك كوميتەتىنىڭ قىز­مەت­كەر­لەرى الماتى وبلىسى پو­ليتسيا دەپارتا­مەن­تىنىڭ وزىن­دىك قا­ۋىپ­سىزدىك باسقارماسىمەن بىرلەسىپ, الماتى قالاسىندا سينتەتي­كا­لىق ەسىرتكىنىڭ ءىرى پارتياسىن ساتۋ­مەن شۇعىلدانىپ جۇرگەن الماتى وبلىسى پوليتسيا دەپارتا­مەنتى ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل باس­قار­ماسىنىڭ پوليتسيا مايورى شەنىندەگى قىزمەتكەرىن ۇستاعان.

ماۋسىم ايىنىڭ باسىندا ۇقك-ءنىڭ شىعىس قازاقستان وبلىسى بو­يىنشا دەپارتامەنتى وبلىس پرو­كۋراتۋراسىنىڭ ۇيلەستىرۋىمەن وبلىس پوليتسيا دەپار­تامەنتى­نىڭ ەسىرتكى قىلمىسىنا قارسى ءىس-قيمىل باسقارماسىنىڭ باستى­عى, پوليتسيا پودپولكوۆنيگى سىبايلاس جەمقورلىق قىلمىس جاسادى دەگەن كۇدىك بويىنشا قوزعاعان قىلمىستىق ءىستى تەرگەپ جاتقا­نى ءمالىم بولدى. وسكەمەن قالاسى­نىڭ تەرگەۋ سوتى ونى قاماۋدا ۇستاۋ تۇرىندەگى بۇلتارتپاۋ شاراسىنا سانكتسيا بەرگەن.

كوشى-قون پوليتسياسى قىز­مەت­كەر­لەرىنىڭ اراسىندا دا «التىن كورسە جولدان تايىپ» جۇرە بەرەتىن «پەرىشتەلەر» جىلدا ۇستا­لىپ, قىلمىستىق جاۋاپقا تارتىلىپ جاتىر. بيىلعى ءساۋىر ايىندا ۇقك-ءنىڭ جامبىل وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتى پوليتسيا دەپارتامەنتىنىڭ وزىن­دىك قاۋىپسىزدىك باسقارماسىمەن بىرلەسىپ, تاراز قالاسى پوليتسيا باسقارماسىنىڭ كوشى-قون قىزمەتىنىڭ ەكى قىزمەتكەرىن ۇستاعان. ولارعا ەلىمىزگە زاڭسىز كەلگەن شەتەل ازاماتتارىنا «جال­پى قامقورلىق» جاساعانى ءۇشىن 500 مىڭ تەڭگە كولەمىندە پارا الدى دەگەن كۇدىك كەلتىرىلىپ, قىل­مىستىق ءىس قوزعالعان.

سونىمەن ىشكى ىستەر ورگان­دارىنداعى «قوي تەرىسىن جا­مىلعان قاسقىرلاردان» ارىلماي, «جۇرتقا جاقىن پولي­تسيا» قاعيداتىن جۇ­زەگە اسىرۋ وڭايعا سوقپايتىن سياقتى. دە­گەن­مەن ءىىم باسشى­لىعى ءوز جۇيەسىندە تەمىردەي ءتار­تىپ ورناتۋ شارالارىن قولعا الىپ جات­قاندىعى كوڭىلگە ءۇمىت ۇيالاتادى. ناتيجەسىندە, بيىلعى 5 ايدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلىمىز­دە جاسالعان قىلمىستار سانى بىل­­تىر­عى سايكەس كەزەڭدەگى ­51 945-تەن 48 138-گە دەيىن, ياعني 7,3 پايىزعا ازايعان. پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان جول بە­رىلگەن قۇقىق بۇزۋشىلىقتار دا تيىسىنشە 205-تەن 128-گە دەيىن نەمەسە 37,6 پايىزعا كەمىگەن. وسى وڭ ءۇردىس الداعى ۋاقىتتا دايەكتى جالعاسىن تاپسا, قوعامدىق ءتارتىپ نىعا­يىپ, «جۇرتقا جاقىن پوليتسيا» قاعيداتى ءومىر شىندىعىنا اينالاتىنىنا كۇمان جوق.