– ماديار مىرزا, بيىل قازاقستان مەن ساۋد ارابياسىنىڭ ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس قۇرعانىنا 30 جىل تولىپ وتىر. ءسىزدىڭ ون جىلعا جۋىق كورولدىكتە قىزمەت ەتكەنىڭىزدى بىلەمىز. جالپى, ەكى ەل اراسىنداعى بايلانىس قانداي باعىتتاردى قامتيدى؟
– ەسكە سالا كەتەلىك, 1994 جىلى ەكى ەل اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قارىم-قاتىناس رەسمي تۇردە ورناعان. ساۋد ارابياسى دەگەن كەزدە ءبىزدىڭ ويىمىزعا بىردەن يسلام ءدىنىنىڭ قاسيەتتى مەكەندەرى – مەككە-ءمادينا تۇسەدى. تاريحىمىز دا تەرەڭگە جايىلعان. قازاقستان مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى ءتۇرلى باعىتتاعى ستراتەگيالىق قارىم-قاتىناستاردىڭ دامۋ كوكجيەگى كەڭەيۋدە. وعان ءبىر عانا مىسال – مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ساپارى.
پرەزيدەنت كورولدىككە سوڭعى ەكى جىلدىڭ ىشىندە ەكى رەت ساپارمەن بارىپ قايتتى. ساۋد تاراپىمەن ناتيجەلى كەلىسسوزدەر ءوتتى. ءوز كەزەگىندە پاتشا ۇكىمەتى مەملەكەت باسشىسىن جىلى شىرايمەن قابىلدادى.
جالپى, 30 جىلدا كوپ نارسە وزگەردى. 2007 جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ساۋد ارابياسىنداعى ەلشىلىگىنە كونسۋل لاۋازىمىنا تاعايىندالدىم. سول ايماقتا ءجۇرىپ, ديپلوماتيالىق قىزمەتىم شىڭدالدى. پارسى شىعاناعىنداعى التى مەملەكەتتە, اتاپ ايتساق, ساۋد ارابياسى, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى, كۋۆەيت, باحرەين, قاتار, ومان بويىنشا ديپلوماتيالىق وكىلدىگىمىز تەك ەر-ريادتا عانا بولدى. ال 2007 جىلدىڭ اياعىنا قاراي ءابۋ دابيدە, بىرىككەن اراب امىرلىكتەرىندە ەلشىلىگىمىز اشىلدى. ءبىز ەر-ريادتان قالعان ءتورت مەملەكەتتەگى قىزمەتىمىزدى ۇيلەستىرىپ وتىردىق. قازاقستاننىڭ سول كەزدەگى ەلشىسى قايرات لاما شاريف ءتورت ەلدە اتقارۋشى ەلشى بولدى.
العاشقى ديپلوماتيالىق ءىسساپارىم ەر-ريادتان باستالسا, ەكىنشى ۇزاقمەرزىمدى قىزمەتىم جيددا قالاسىندا قازاقستاننىڭ كونسۋلدىق مەكەمەسىن باسقارۋمەن ۇلاستى. ەكى ەل اراسىنداعى ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسيالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋ بويىنشا قارقىندى جۇمىس ىستەدىك. جيددا نەگىزىنەن پورت جاعاسىنداعى قالا. سوندىقتان بۇكىل ازيا مەن افريكادان كەمەلەر وسى شاھارعا كەلەدى. وسىلايشا, بۇكىل اراب تۇبەگىنەن تاۋار ەۋروپا, تمد جانە باسقا وڭىرلەرگە قاراي جول تارتادى. دەمەك ساۋدا-ەكونوميكالىق ماسەلە وتە كۇردەلى ايماق. ستاتيستيكالىق دەرەك كەلتىرسەم, الەمدەگى بۇكىل كوممەرتسيالىق كەمە قوزعالىسىنىڭ 30 پايىزعا جۋىعىن وسى پورت قامتاماسىز ەتەدى.
«مۇسىلمان الەمىنىڭ بۇۇ-سى» سانالاتىن يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمىنىڭ شتاب پاتەرى دە وسىندا ورنالاسقان. وعان 56 مەملەكەت مۇشە. كونسۋلدىق جانىنان قازاقستاننىڭ بۇل ۇيىمداعى تۇراقتى وكىلدىگىنىڭ قىزمەتىنە دە بەلسەندى اتسالىستىق. ۇيىم اياسىندا ەلىمىزدىڭ باستامالارىن ىلگەرىلەتۋدە ءتيىستى جۇمىستاردى جۇيەلى ۇيلەستىردىك. بۇدان بولەك, مەككە-ماديناعا كەلەتىن قازاقستان قاجىلارىنىڭ جۇمىسى تاعى بار. جالپى العاندا, ديپلوماتيالىق مانسابىمنىڭ ەڭ ماڭىزدى كەزەڭى, ياعني 10 جىلعا جۋىق ۋاقىتىم وسى ساۋد ارابياسىندا ءوتتى.
– ءسىزدىڭ قازاقتان شىققان تۇڭعىش كاسىبي ديپلومات ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ۇرپاعى ەكەنىڭىزدى بىلەمىز. جالپى, اۋلەتىڭىزدە ارعى اتاڭىز تۋرالى قانداي ەستەلىكتەر ساقتالعان؟
– ءنازىر تورەقۇلوۆ – الاشتىڭ كورنەكتى قايراتكەرى, قازاقتان شىققان تۇڭعىش ديپلومات. ءنازىر بابام تۋرالى مارقۇم ىبىراي اتامنان كوپ ەستىدىم. اتام وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جاۋاپتى قىزمەت اتقارعان. اتام زەينەتكەرلىككە شىققان سوڭ كۇلاش اپام ەكەۋى 1993 جىلى مەككەگە قازاقستاننان العاشقى بارعان قاجىلاردىڭ قاتارىندا بولدى.
زەينەت دەمالىسىنا شىققان ىبىراي اتام بىردە اعايىن-تۋىستاردى ارالاپ ءجۇرىپ, وڭتۇستىكتەگى سوزاق اۋدانىنا بارادى. وندا اقساقتورە دەگەن اقساقالمەن تىلدەسەدى. ول كىسى: «وڭتۇستىك وڭىردەن شىققان, قازاقتىڭ ۇلتجاندى ازاماتى ءنازىر تورەقۇلوۆ. 1937 جىلى رەپرەسسياعا ۇشىراپ, اتى شىقپاي قالدى. وسى ءنازىر باباڭنىڭ اتىن شىعارۋعا اتسالىسساڭ ەدى» دەپ اماناتتاپ كەتكەن. ءسويتىپ, ىبىراي اتام ويلانا كەلە, اعايىنداردىڭ دەمەۋىمەن ءنازىر تورەقۇلوۆ اتىنداعى حالىقارالىق قور قۇرىپ, سول قوردىڭ اياسىندا ءنازىر بابامىزدىڭ اتىن شىعارۋ ءۇشىن جۇمىستاندى.
بىرىنشىدەن, ول كىسىنىڭ تۋىپ-وسكەن جەرى سىر بويىنداعى قاندوز اۋلىنان اقپاراتتار ىزدەستىرىلىپ, ءومىربايانى جازىلدى. ءنازىردىڭ اكەسى ماقتا ساۋداسىمەن اينالىسقان. سونىمەن قوقانعا كوشىپ, بالاسىن كوممەرتسيالىق ۋچيليششەدە وقىتقان. ءبىلىم-بىلىگىمەن ءنازىر تورەقۇلوۆ ماسكەۋگە دەيىن بارىپ وقىپ-توقىعان. مەنىڭ اتام سول كىسىنىڭ ءومىر سۇرگەن جەرلەرىن زەرتتەپ, تابانى تيگەن اۋماقتاردى ارالاپ, ەكسپەديتسيا جاساۋدى ۇيعاردى. وسىلايشا, قوقان, تاشكەنت, ماسكەۋ, جيددا, ەر-رياد, سانكت-پەتەربورعا باردى. مەن سول تۇستا 14 جاستا ەدىم. قولىما بەينەكامەرامدى الىپ, اتاممەن مۇراعاتتاردى اقتارىپ, قۇجاتتارمەن تانىستىق. ءبىراز تاريحشىلارمەن كەزدەسىپ, اتاما سەرىك بولدىم. ەسىمدە قالعانى – تاشكەنتكە بارعان ساپارىمىزدا الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ءبىرى سانجار اسفاندياروۆتىڭ ۇلىنىڭ ۇيىنە بارعانىمىز. باسقوسۋدا تىڭ ەستەلىكتەر ايتىلدى. ءبارىن تاسپاعا باستىم.
سول كەزەڭدە ءنازىر تورەقۇلوۆ ىشكى ساياساتتا ءجۇردى. احمەت بايتۇرسىن ۇلى, مىرجاقىپ دۋلات ۇلى سىندى الاش قايراتكەرلەرىمەن قازاق الىپبيىنەن باستاپ ءبىراز قوعامدىق-ساياسي ماسەلەلەردى رەتتەستىرۋگە اتسالىسقان. كەيىن ەڭبەك جولىمەن ساۋدياعا جول تارتتى. اتام دا ساۋدياعا ىزدەنىپ, كەمىندە ون رەت بارعان بولۋى كەرەك. ول جاقتا قارت ارابتار «كەڭەس ۇكىمەتىنەن كەلگەن ءبىر ەلشى بولدى. ول جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتىپ, ەكى ەلگە سەپتىگىن تيگىزدى» دەپ ەسكە العان. بۇل سوزدەر اتامنىڭ ىزدەنىستى توقتاتپاي, جالعاستىرۋىنا تۇرتكى بولدى. ماعان دا «بالام, سەن ءنازىر باباڭنىڭ جولىن قۋىپ, ديپلومات بولۋىڭ كەرەك» دەيتىن.
شىنى كەرەك, مەملەكەتتىك قىزمەتكە, ونىڭ ىشىندە سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جۇيەسىنەن ساۋد ارابياسىنداعى ديپلوماتيالىق جۇمىسىن باستاۋ تۋرالى ۇسىنىستىڭ تۇسكەنى پەشەنەمىزگە جازىلعان تاعدىر دەپ قابىلدادىم دا, «بۇل قايىرلى قىزمەت بولادى» دەپ ىشتەي سەندىم. بىردەن كەلىسىپ, ابىرويمەن اتقاردىق. بۇل جاس مامان رەتىندە ماعان باعىت-باعدار سىلتەگەن ۇزەڭگىلەس ارىپتەستەر مەن اعا ديپلوماتتاردىڭ دا ۇلەسى.
بۇگىندە ءنازىر تورەقۇلوۆ اتىنداعى حالىقارالىق قور ءالى جۇمىسىن جالعاستىرىپ كەلەدى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىندە ءنازىر تورەقۇلوۆ اتىنداعى ۆەدومستۆولىق مەدال دا بار. قوردىڭ ۇيىتقى بولۋىمەن ەلىمىزدىڭ قالالارى مەن اۋداندارىندا ءنازىر تورەقۇلوۆ اتىنداعى مەكتەپتەر اشىلدى. الماتى, شىمكەنت, استانا جانە باسقا دا قالالار مەن اۋدانداردا ءبىرتۋار تۇلعا اتىنا كوشەلەر بەرىلدى.
جالپى, ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ اۋماقتىق تۇتاستىعىمىزدى ساقتاۋدا دا ەڭبەگى وراسان زور. باتىس قازاقستاننىڭ قازىرگى شەكاراسىن ساقتاپ قالۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپكەر بولعان ءنازىر تورەقۇلوۆ دەپ ايتادى. ويتكەنى ول كەزدە ءبىراز جەر تۇرىكمەنستانعا ءوتىپ كەتۋى مۇمكىن ەدى. ساۋد ارابياسى دا ءنازىر تورەقۇلوۆتى ۇلكەن تۇلعا رەتىندە قۇرمەتتەيدى.
اتام ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ جالعىز قىزىن كوپ ىزدەدى. ايەلى ورىس ەدى, ۇلى ەرتە جاستا شەتىنەپ كەتكەن. انەل نازىرقىزىن تابۋ وڭاي بولمادى. ىبىراي اتام رەسەيلىك ورتالىق تەلەارناداعى «كۇت مەنى» («جدي مەنيا») باعدارلاماسىنا دا قاتىستى, ناتيجە بولمادى. بىراق ءبىر ايتا كەتەرلىگى, ساۋدياعا, قاتەلەسپەسەم, سول 1999 جىلى كەزەكتى ءبىر بارعان ساپارىندا ەر-رياد قالاسىندا رەسەي جانە تمد ەلدەرىن زەرتتەيتىن ينستيتۋتتىڭ باسشىسى, دوكتور مادجيد ات-تۋركي ەسىمدى ساۋد ازاماتىمەن تانىسىپ, اڭگىمە بارىسىندا انەل اپامىزدىڭ ماسكەۋدەگى مەكەنجايىن سول كىسىدەن ءبىلىپ, ءنازىر تۋرالى ساۋديانىڭ مۇراعاتتارىنداعى تىڭ دەرەكتەرگە قول جەتكىزگەن بولاتىن. كەيىن اتام ساۋديادان تىكەلەي ماسكەۋگە ۇشىپ بارىپ, بابامىزدىڭ جالعىز قىزىمەن جۇزدەسكەن-ءدى.
– قازىر ساۋد ارابياسىندا تاريحي تۇلعا رەتىندە ءنازىر تورەقۇلوۆتى بىلە مە؟ ءبىر جازبالاردا ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى ءابدىلازيز ءنازىر تورەقۇلوۆ اتىلعان سوڭ, كسرو-مەن ديپلوماتيالىق بايلانىسىن مۇلدەم ءۇزىپ, «مۇنداي جاقسى ادامداردى اتقان ەلدىڭ بولاشاعى جوق» دەلىنگەن. بۇل سالقىندىق 90-جىلدارعا دەيىن جالعاسقان...
– ساۋد ارابياسىنىڭ تاۋەلسىزدىگىن كەڭەس وكىمەتى العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ مويىندادى. ول زاماندا بۇل ەلدىڭ «حيدجاز جانە نەجد پاتشالىعى» دەگەن رەسمي اتاۋى بولدى. سودان كەيىن مەككە-ءمادينانى قوسىپ العان. نەگىزى وسمان يمپەرياسىنان كەيىن ەگەمەندى ەل دەپ تانىعان كەڭەس وكىمەتى بولعانىن ارابتار جاقسى بىلەدى. ءنازىر تورەقۇلوۆتىڭ ءومىربايانىنا ۇڭىلسەك, ساۋد ارابياسىنداعى قىزمەتىندە ايەلى نينا الەكساندروۆنانىڭ ۇلەسى بار. ماسەلەن, ول كىسىنىڭ مەديتسينالىق ءبىلىمى ساۋد پاتشالىعىنداعى ەڭ العاشقى ەمحانانىڭ اشىلۋىنا سەبەپشى بولعان. ماسكەۋدەن فەلدشەرلەردى الدىرتىپ, ايەلدەر مەن بالالارعا ارنايى ەمحانا اشقان. مۇنى ارابتاردىڭ وزدەرى دە ۇنەمى ايتىپ جۇرەدى. ودان قالدى, ءنازىردىڭ ماسكەۋگە جازعان حاتتارىمەن بۇل يگى ءىس دالەلدەنگەن.
ەكىنشىدەن, ديپلومات كەڭەس وداعى مەن ساۋد ارابياسى اراسىندا «مۇناي-جاعارماي كەلىسىمشارتىنا» قول قويۋعا سەپتىگىن تيگىزگەن. كەڭەس ۇكىمەتى ءونىمدى ساۋدياعا ساتقان. ەستەرىڭىزدە بولسا, مۇناي بۇل ەلدە تەك 50-60 جىلدان كەيىن تابىلدى.
ۇشىنشىدەن, اۆتوماتتاندىرىلعان بايلانىس جۇيەسىن سىيعا تارتتى. كەڭەستىك بايلانىسشىلار كەلىپ, سول كەزدەگى كورول ءابدىلازيزدىڭ سارايىنا تەلەفون سىمىن ورناتقان. ەلشى ءنازىر سول زامانعى ۇزدىك تەحنولوگيانى ەنگىزىپ, ءوز رەزيدەنتسياسىنان كورول ابدىلازيزبەن تىكەلەي حابارلاسىپ تۇردى. بۇل ديپلوماتتىڭ ەكى ەل قارىم-قاتىناستارىن جاڭا دەڭگەيگە شىعارعانىن كورسەتەدى. مۇنىڭ ءبارى ديپلومات ءنازىردىڭ ماسكەۋدەگى كالينينگە جازعان حاتتارىمەن راستالعان.
وتكەن عاسىردىڭ 30-جىلدارى كەڭەس ۇكىمەتىنەن Cاۋدياعا كەلگەن ەكى ەلشى بولعان. بىرەۋى – ءنازىر تورەقۇلوۆ, ەكىنشىسى – باشقۇرت ۇلتىنان شىققان حاكىموۆ. ارينە, ول كەزەڭدە امەريكالىق, پارسى, تۇرىك ەلشىلەرى دە بولعان. بىراق ارابتار ءنازىردى «بۇكىل ەلشىلەردىڭ اقساقالى» دەپ اتاعان. مىنە, ءنازىر سونداي دەڭگەيگە كوتەرىلگەن. ال كورول ءابدىلازيزدىڭ ۇلى حانزادا فەيسال و زاماندا سىرتقى ىستەر ءمينيسترى بولاتىن. تاريحي سۋرەتتەردى كورسەڭىز, فەيسال مەن ءنازىردىڭ جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعانىن بايقايسىز. وسىلايشا, بابامىز قاسيەتتى ساۋد توپىراعىندا 8 جىل ايانباي قىزمەت ەتكەن.
– ءسىز ساۋد ارابياسىنىڭ مۇراعاتىنان اتاڭىزدىڭ ءتىپتى نكۆد مۇراعاتىندا ساقتالماعان تىڭ سۋرەتتەردى تاۋىپسىز. سۋرەتتەردى سويلەتسەك...
– 2007 جىلى Cاۋد ارابياسىنا العاشقى ديپلوماتيالىق قىزمەتپەن بارعانىمدا ەكى ەل اراسىندا ءتۇرلى سالادا ساپارلار بولدى. مادەني كۇندەردى وتكىزۋ بويىنشا ۋاعدالاستىق. ەر-ريادتا فەيسال پاتشا اتىنداعى ۇلتتىق مادەني زەرتتەۋ ورتالىعى بار. مەن سول كەزدە كەڭەس ۇكىمەتى مەن ساۋد ارابياسى اراسىنداعى قارىم-قاتىناستاردىڭ تاريحى تۇسىرىلگەن فوتولارىن كورۋگە مۇمكىندىك الدىم. 10 مىڭنان اسا فوتومۇراعات تسيفرلانعان ەكەن. كومپيۋتەردەن سۋرەتتەردى قاراپ وتىرعانىمدا, بەس سۋرەت كوزىمە وتتاي باسىلدى. ولاردىڭ ىشىندەگى تەك ءبىر فوتو نكۆد-نىڭ, كگب-نىڭ فوتومۇراعاتىندا بولعان ەكەن. بىراق قالعان ءتورت سۋرەت ەش جەردە جاريالانباعان. تەك ارابتاردىڭ فوتومۇراعاتىندا ساقتالىپتى. شاماسى, ساۋديانىڭ فوتوگرافى تۇسىرگەن. ال جىبەرىلگەن جالعىز سۋرەتتىڭ ءوزىن ءنازىر ماسكەۋگە, سىرتقى ىستەر مينيسترىنە ەسەپ بەرۋ كەزىندە ۇسىنعان بولۋى مۇمكىن.
قالعان تاريحي ءتورت سۋرەتتى كورىپ وتىرىپ, ءنازىر بابامىز قاسىمىزدا جۇرگەندەي ەرەكشە اسەر الىپ, كوزىمە جاس كەلدى. سول سۋرەتتەردى «Egemen Qazaqstan» گازەتىنە ۇسىندىم. ولاردىڭ بۇرىن-سوڭدى ەش جەردە جاريالانباعان تاريحي جادىگەر ەكەنىن ايتتىم. سۋرەتتە ءنازىردىڭ فەيسال حانزادانىڭ جانىندا تۇرعانى دا ۇلكەن ابىروي. شەتەلدىك ەلشىلەردىڭ اراسىندا ءوزىن قالاي ۇستاپ تۇرعانى, تاق مۇراگەرىنە قانشالىقتى جاقىن ەكەندىگى وسى سۋرەتتەن-اق بايقالىپ تۇر.
– كەيىنگى جىلدارى ساۋد ارابياسى قاتاڭ كونسەرۆاتيزم قاعيداتتارىن جۇمسارتىپ جاتقانداي كورىنەدى. تاق مۇراگەرى مۇحاممەد بەن سالمانمەن تانىس ديپلومات رەتىندە بۇل وزگەرىسكە نە سەبەپ دەپ ويلايسىز؟ جاس مونارحتار ەل بولاشاعىن قالاي كورەدى؟
– بۇل سۇراعىڭىزعا جاۋاپ رەتىندە ديپلوماتيالىق قىزمەتتە ەر-ريادتا جۇرگەندە بولعان قىزىق وقيعانى ايتقىم كەلىپ وتىر. 2009 جىلى قازاقستاننىڭ شاقىرۋىمەن حانزادا سۇلتان بەن سالمان ەلىمىزگە كەلدى. ءبىز ساپارىن ۇيىمداستىرۋعا بەلسەنە اتسالىستىق. پاتشا اۋلەتىنەن بولعان سوڭ, مۇنداي ساپارعا وتە جوعارى ءمان بەرىلەدى. ءىسساپار قازان ايىندا ءوتىپ, مەن ول كىسىنىڭ قاسىندا ىلەسىپ ءجۇردىم. استانادا وتكەن بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ جانىنداعى دۇنيەجۇزىلىك تۋريستىك ۇيىمى باس اسسامبلەياسىنىڭ جيىنىنا دا قاتىستى. سەبەبى حانزادا سۇلتان ساۋد ارابياسىنىڭ تۋريزم جانە كونە مۇراعاتتار اگەنتتىگىنىڭ توراعاسى بولاتىن. جالپى, ارابتاردىڭ پسيحولوگياسى, مەنتاليتەتى باسقاشا عوي. ەلوردانى ارالاتىپ, تۇمسا تابيعاتىمەن كوز سۇرىندىرەتىن بۋرابايدى كورسەتتىك. سول كۇنى كەشكى استا حانزادا تاريح تۋرالى سۇراي باستادى. مەن بابام ءنازىر تورەقۇلوۆ تۋرالى كەڭىنەن ايتىپ بەردىم. ول ءنازىر تورەقۇلوۆ تۋرالى ەستىپ, تاڭ قالدى.
ءسويتىپ, قازاقستاننان ەر-ريادقا قايتتىق. ءبىر كۇنى حانزادانىڭ كومەكشىسى ماعان حابارلاسادى. اتى زايد ءال-زايد ەكەنى ءالى ەسىمدە. «حانزادا سىزبەن تاعى ءبىر رەت كەزدەسكىسى كەلىپ جاتىر» دەيدى. سويتسە ول قازاقستاننان كەلگەن بويدا اكەسىمەن ءبىر داستارقان باسىندا وتىرىپ, ساپارىن ايتا كەلە, 1928–1935 جىلدار ارالىعىندا ەلشى بولعان ءنازىر تورەقۇلوۆ تۋرالى اڭگىمەلەيدى. اكەسى, قازىرگى پاتشا سالمان بەن ءابدىلازيز ءال ساۋد جالت قاراپ, كەڭەس ۇكىمەتى ەلشىلەرىن بىلەتىنىن ايتىپ, قازاقستان كونسۋلىمەن كەزدەسەيىك دەپ ۇسىنىس تاستاپتى. سودان كومەكشىسى بىردەن ماعان حابارلاسقان ەكەن. ەلشىگە وسى اقپاراتتى جەتكىزگەنىمدە, پاتشا اۋلەتىنىڭ جوعارى وكىلىمەن بولاتىن جۇزدەسۋگە تىڭعىلىقتى دايىندىقپەن بارعانىڭ ءجون دەدى. الايدا حانزادا ۋاقىتىنىڭ تىعىزدىعى, ءبىر جاعىنان ءوزىمنىڭ جۇمىستارىما بايلانىستى ءىس-ساپارلارعا وراي پاتشا سالمان بەن ابدىلازيزبەن كەزدەسە المادىق. بىراق مەن ء«نازىر فەنومەنىن» ىشتەي سەزدىم. ءنازىردى ەستە ساقتاعان, بىلەتىن پاتشا اۋلەتىنەن شىققان ادامدار دا بار ەكەنىنە ءتانتى بولدىم.
ء«نازىر فەنومەنىمەن» ءالى دە ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ كوكجيەگىن كوتەرۋگە, ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى ودان ءارى نىعايتۋعا بولادى. قازىرگى تاق مۇراگەرى, نەگىزگى بيلىكتى باسقارىپ وتىرعان مۇحاممەد بەن سالمان وسى ەلدىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءابدىلازيز ءال ساۋدتىڭ نەمەرەسى. مونارحيالىق ەلدە, ساۋد ارابياسىندا بيلىك اكەدەن بالاعا ەمەس, باۋىردان-باۋىرعا نەمەسە اعاسىنان ىنىسىنە بەرىلەدى. كورول سالمان تاققا وتىرعاننان كەيىن بيلىككە كەلۋ شارتتارىن وزگەرتىپ, تىكەلەي جولدى تاڭداپ, بيلىك تۇعىرىن وسى بالاسىنا بەرۋدى ۇيعاردى.
قازىر ساۋد ارابياسىنىڭ كەلبەتى باسقاشا. مەن 2017 جىلى جيددا قالاسىنداعى ديپلوماتيالىق قىزمەتىمدى اياقتاعان تۇستا حانزادا مۇحاممەد بەن سالمان تاق مۇراگەرلىككە ءوتىپ, رەفورمالاردى ەندى باستاعان ەدى. ادەتتە, مونارحيالىق ەلدەردە كونسەرۆاتيزم باسىم, پاتشا جاس بولعاسىن اگرەسسيۆتى ساياسات جۇرگىزۋدە. مەملەكەتتىڭ قازىرگى دامۋىندا وسى حانزادا مۇحاممەد بەن سالماننىڭ ۇلەسى زور, ابىروي-بەدەلى دە جوعارى. 25-30 جاستاعى ازاماتتار تاق مۇراگەرىنىڭ باستامالارىن قاتتى قولدايدى. ارينە, مەن ءنازىردىڭ ۇرپاعى رەتىندە ساۋد ارابياسىنىڭ نەگىزىن قالاۋشى ءابدىلازيز ءال ساۋدتىڭ نەمەرەسى مۇحاممەد بەن سالمانمەن ءالى دە قىزمەت بابىندا كەزدەسىپ, ەكى ەل دامۋىنا ۇلەس قوسامىن دەپ ۇمىتتەنەمىن.
– كەيىنگى كەزدە ساۋد ارابياسىنىڭ ءبىلىم مەن عىلىم سالاسىنداعى جەتىستىكتەرى ءجيى ايتىلىپ ءجۇر. بۇعان قوسا, جاساندى ينتەللەكت پەن اقپاراتتىق تەحنولوگيالاردى وسى اعارتۋشىلىق سالادا ءساتتى ىسكە اسىپ جاتقانىن دا ايتا كەتۋ كەرەك. بۇل باعىتتاعى كورولدىكتىڭ تاجىريبەسىمەن بولىسسەڭىز.
– ساۋد ارابياسى كەيىنگى جىلدارى ءبىلىم مەن عىلىمدى دامىتۋدا ايتارلىقتاي جەتىستىكتەرگە جەتتى. اسىرەسە تاق مۇراگەرى مۇحاممەد بەن سالماننىڭ «MiSK Foundation» اياسىندا بەلسەندى تۇردە ىسكە اسىرىپ جاتقان ءتۇرلى جوبالاردى اتاپ ايتساق بولادى. وسى سەكىلدى باستامالار ەلدەگى جاستار اراسىنداعى ءبىلىم الۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا جانە جاس عالىمداردىڭ يننوۆاتسيالار مەن زەرتتەۋ مادەنيەتىن قالىپتاستىرۋعا ۇلكەن اسەرىن تيگىزىپ وتىر.
بۇعان قوسا, كورول ءابدىلازيز اتىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيا قالاشىعى (KACST), كورول ابدۋللا اتىنداعى عىلىم جانە تەحنولوگيا ۋنيۆەرسيتەتى (KAUST), كورول فەيسال اتىنداعى يسلام زەرتتەۋ ورتالىعى سياقتى ءبىلىم وردالارى قىزمەتى كورولدىكتى الەمدىك دەڭگەيدەگى زەرتتەۋ جانە يننوۆاتسيالىق حابقا اينالدىردى دەسەك ارتىق بولماس. وسى حاب ارقىلى ساۋد ارابياسى ءوزىن جاھاندىق عىلىمي زەرتتەۋلەرگە ەلەۋلى ۇلەس قوساتىن ەل رەتىندە كورسەتىپ كەلەدى. ەلىمىزگە دە ءبىلىم بەرۋ جۇيەسى مەن عىلىمي زەرتتەۋلەردە جاساندى ينتەللەكت پەن الەمنىڭ وزىق فينتەح تەحنولوگيالارىن پايدالانۋدا ەۋرازيا كەڭىستىگىندە كوشباسشى مەملەكەت رەتىندە ءوز تاجىريبەسىمەن بولىسۋگە, سونداي-اق ساۋد ارابياسىمەن وسى باعىتتا ءوزارا ارەكەتتەستىك ارقىلى ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى نىعايتۋعا سەپ بولارى انىق.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەندەر –
كامشات تاسبولات,
جۋرناليست,
زەيىن ەرعالي,
«Egemen Qazaqstan»
