جاس تاريحشىلاردىڭ ىزدەنىسى

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2021 جىل­عى «تاۋەلسىزدىك بارىنەن قىمبات» اتتى جولداۋىندا: ء«اربىر حالىق ءوزىنىڭ تاريحىن باسقا يدەولوگياسىز ءوزى جازۋى كەرەك, ويتكەنى ۇلت­تىق مۇددە تۇرعىسىنان جازىل­عان تاريح ۇرپاقتىڭ ساناسىن وياتىپ, ۇلتتىڭ جادىن جاڭعىرتۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەدى», دەپ اتاپ وتكەن بولا­تىن.

تاۋەلسىزدىك جىلدارى ەل تاريحىنا قاتىستى جاس عالىمدار قورعاعان عىلىمي ديسسەرتاتسيالار وتاندىق تاريحتىڭ دامۋىنا قوماقتى ۇلەس قوستى. ماسەلەن, 2011-2023 جىلدار ارالىعىندا ەلىمىزدە تاريح ماماندىعىنان رhD (6D020300 – تاريح) باعدارلاماسى بويىنشا 46 ديسسەرتاتسيا قورعالدى. جالپى, تاريح سالاسىندا رhD 47 ادام قورعاعان. ويتكەنى تاريح ماماندىعى بو­يىنشا ­1 رhD ديسسەرتاتسيالىق زەرتتەۋ استاناداعى ۇلتتىق اكا­دە­ميا­لىق كىتاپحانانىڭ ەلەكتروندى كاتالوگىنەن تابىلدى.

كونەدەن باستاۋ العان باي تاريحىمىز ەجەلگى زامان قازاقستان (ب.ز. V ع. دەيىن), ورتا عاسىرلارداعى قازاقستان (VI-XVII), جاڭا زامانداعى قازاقستان (XVII-XIX), قازىرگى زامانعى قازاقستان (XX) دەگەن ءتورت كەزەڭگە بولىنەدى. ال 2011 جىلدان بەرگى قورعال­عان عىلىمي ديسسەرتاتسيالاردى ساراپتاعاندا, ەجەلگى زامان بويىنشا – 2,12%, ورتا عاسىر بويىنشا – 25,53%, جاڭا زامان بويىنشا – 48,93%, قازىرگى زامان بويىنشا – 23,40% عىلىمي جۇمىس قورعالدى. نەگىزىنەن, عىلىمي ديسسەرتاتسيالاردىڭ 48,93%-ى جاڭا زامان تاريحى تاقىرىبىندا قورعالىپ وتىر. الايدا ورتا عاسىر مەن قازىرگى زامان تاريحى باعىتىندا قورعالعان عىلىمي ەڭبەكتەردىڭ ۇلەس سالماعى شامالاس. اسىرەسە ەجەلگى زامان تاريحى بويىنشا قورعالعان ديسسەرتاتسيا­لار سانى وتە تومەن. 

قازىرگى زامان تاريحى كەزەڭى­نە قاتىستى 11 ديسسەرتاتسيالىق جۇمىس قورعالعان. ديسسەر­تا­تسيالىق جۇمىستىڭ 6-اۋى (45,4 %) قازاق تىلىندە, ال 5-ەۋى (54,5) ورىس تىلىندە قورعالعان.

تاۋەلسىز قازاقستان تاريحىنا ارنالعان ديسسەرتاتسيالاردى ساراپتاعاندا, ماسەلەن, «تاۋەلسىز قازاقستان مەملەكەتىنىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ تاريحى (1991-2015)» (نۇر-سۇلتان, 2019. - 151-ب., ديسسەرتاتسيا) اتتى جۇمىستا اۆتور بۇگىنگى قازاقستاننىڭ قالىپتاسۋ جانە دامۋ تاريحى, مەملەكەتتىك ينس­تيتۋتتاردىڭ قۇرىلۋى, ونى ۇيلەستىرۋ جولدارى, قوعامنىڭ دەموكراتيالىق جولعا ءتۇسۋى, الەۋمەتتىك-ەكو­نوميكالىق, ما­دەني-رۋحاني دامۋدىڭ العى­شارتتارى, سونىمەن بىرگە ەگەمەن ەل رەتىندەگى سىرتقى سايا­ساتتاعى باسىمدىقتى ايقىن­داۋ ماسەلەلەرىن جان-جاقتى ­سا­راپتاعان. شىنىمەن دە ازات­تىعىن ەندى العان قازاق ەلى­نىڭ جاعدايىندا ۇلتتىق سانا­نى جاڭعىرتىپ, تاريحي تانىم كوكجيەگىن كەڭەيتۋ ءۇشىن حال­قى­­مىزدىڭ كەشەگى ءجۇرىپ وتكەن جولىن جاڭاشا كوزقاراسپەن جازۋ مەن تاريحىمىزداعى «اقتاڭ­داق­تاردىڭ» ورنىن تولتىرۋ قاجەت ەكەنى انىق.

زەرتتەۋشى 2015 جىلى قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلعانىنا 550 جىل تولۋىن اتاپ ءوتۋ – وتاندىق زەرتتەۋشىلەردىڭ نازارىن قازاق مەملەكەتتىلىگىنىڭ ەجەلگى تاريحىنا اۋدارىپ, تىڭ تاقىرىپتارعا قۇلاش ۇرعانىن جازعان. سونىڭ ىشىندە 1995 جىلى قابىلدان­عان حالىقتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپتاستىرۋ تۇجىرىمداماسى, 2000 جىلى ومىرگە كەلگەن قازاق­ستان تاريحشىلارىنىڭ قاۋىم­داستىعى, «مادەني مۇرا» باع­دارلاماسى, 2011 جىلى قۇرىلعان تاريحشىلاردىڭ ۇلتتىق كونگرەسى, ونىڭ بەرگى جاعىنداعى «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ جىلى», «ۇلتتىق تاريح جىلى» جانە باسقا دا ۇلى دالا تاريحىنداعى ايتۋلى وقيعالار مەن تۇلعالار جىلى جاريالانۋى, وتاندىق زەرتتەۋشىلەرىمىزدى وسى تاقى­رىپتارعا باعىتتاپ, جۇمىل­دى­رىلعان ساياسات بولعانىن زەردەلەگەن. سونداي-اق اۆتور عىلىمي ەڭبەگىندە وسى كەزەڭدە مەم­لەكەت الدىندا جاستاردى جاڭا­شا تاريحي كوزقاراسپەن وقى­تۋ مەن تاربيەلەۋ مىندەتى تۇر­­عا­نىن ايتا كەلىپ, كەلەشەك ۇر­پاقتىڭ تاريحي ساناسىن قالىپ­تاستىرىپ, تاريحي جادىن جاڭ­عىر­تۋعا ۇلەس قوسقانىن تۇجىرىم­داي­دى.

وتاندىق تاريحنامادا العاش رەت حح عاسىرداعى قازاقستان استانالارىن قۇرۋ جانە كوشىرۋ ۇدەرىسىنىڭ مەملەكەتتىك ۇلت­تىق قۇرىلىسقا اسەر ەتۋ دەڭگەيى كەشەندى تۇردە زەرتتەلگەن. قازاق­ستاننىڭ جەكەلەگەن استانالارىن ناقتى تاريحي جاعدايعا بايلانىستى كوشىرۋ ۇدەرىسىنە اسەر ەتكەن نەگىزگى سەبەپتەر, ازامات­تىق قو­عامدى مەملەكەتتىلىكتىڭ ­اۋ­ماق­­تىق ورتالىعى توڭىرەگىنە توپ­تاس­تىرۋدىڭ سىرتقى سىن-قاتەر­لەرى ايقىندالىپ, جۇيە­لەندى. ەلوردانى كوشىرۋ ۇدەرى­سىنىڭ تاريحي زاڭدىلىقتارى مەن ەرەكشەلىكتەرى انىقتالىپ, ۇلتتىق جانە حالىقارالىق دەڭگەيدە استانا مارتەبەسىنە ءتان رامىزدەر جانە سالتاناتتى راسىمدەر, مەملەكەتتىك اتريبۋتتار زەرتتەلگەن.

بۇگىنگە دەيىن مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. سوندىقتان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنداعى ءتىل ساياساتى (1991-2015)» (قاراعاندى, 2018. – 149-ب. ديسس.) تاقىرىبىنداعى ديس­سەرتاتسيالىق زەرتتەۋدە 1991-2015 جىلدارداعى ەلىمىزدەگى ءتىل سايا­ساتىنىڭ تاريحى كەشەندى زەردەلەنگەن. سونداي-اق زەرتتەۋدىڭ وزەك­تىلىگى ەلىمىزدەگى تىلدىك رەفور­ما­نىڭ كۇردەلى ۇدەرىسىن جان-جاق­تى تالداۋ قاجەتتىلىگىمەن نەگىز­دە­لەدى.

سونداي-اق «ەرتىس ءوڭىرىنىڭ كيەلى گەوگرافياسى: تاريحي-مادەني زەرتتەۋ» (نۇر-سۇلتان, 2021. – 157-ب. ديسس.) تاقى­رى­بىنداعى عىلىمي جۇ­­­مىستا قازىرگى جاھاندانۋ ۇدە­رى­سىندە حال­قى­مىزدىڭ ۇلتتىق سانا تۇتاستىعىن ساقتاپ, تاريحي جادىنى قايتا جاڭعىرتۋ ماقساتىندا ەرتىس ءوڭىرىن مەكەندەگەن بابالاردان مۇراعا قالعان حالىقتىڭ تاريحي-مادەني, ۇلتتىق-رۋحاني قۇن­دىلىقتارى – كيەلى جەرلەرى مەن قاسيەتتى نىساندارى ءبىر ارناعا جۇيەلەنىپ, عىلىمي تالدانىپ, تاريحي زەردەلەنەدى. ەلىمىزدەگى كيەلى جەردىڭ ءبىرى – ەرتىس ءوڭىرىنىڭ تاريحي-مادەني ورىندارى زەردەلەنىپ, انىق­تالعان. وسىلايشا, تاريحي جادتى ساقتاۋدىڭ ماڭىزى, قوعام­نىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنىڭ الەۋمەتتىك-مادەني ءرولى كورسە­تىلگەن. سوندىقتان بۇگىنگى قازاق­ستان تاريحى ءۇشىن تولىق تا­نىم بولماعان رۋحاني, مادەني, گەو­گرا­فيالىق, ساۋلەت اتاۋلارىن ءبىر ارناعا جۇيەلەپ, ونىڭ تاريح­تاعى ورنىن انىقتاۋ – وتان­دىق تاريحىمىزدىڭ وزەكتى ماسە­لە­لە­رى­نىڭ ءبىرى بولىپ وتىر.

قورىتىپ ايتقاندا, ەجەلگى زامان تاريحى بويىنشا ديسسەرتاتسيا­لار مۇل­دەم از قورعالعانىن بايقادىق. سون­­داي-اق ورتا عاسىر مەن قازىرگى زامان تاريحى بو­يىن­شا دا قورعالعان عى­لىمي ەڭبەكتەر كوڭىل قۋانتارلىق ەمەس. اسىرەسە قازىرگى زامان تاريحى ما­سەلە­لەرىنە قاتىستى ديس­سەر­تا­تسيا­لىق جۇمىستاردى قورعاۋ ىسىنە ەرەكشە كوڭىل اۋدارۋ قاجەت. سونىمەن بىرگە تاريحي تۇلعالار بويىنشا قور­عال­عان عىلىمي جۇمىستار سانى دا مار­دىمسىز.

زاۋرە ارىنوۆا,

مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى