قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحى قالاي وقىتىلادى؟

الاش جۋرناليستيكاسى بىزگە ۇلگى

قايرات ساق,

ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋني­ۆەرسيتەتى جۋر­­نا­ليستيكا جانە ساياساتتانۋ فاكۋل­تە­تىنىڭ دەكانى, الاشتانۋشى:

– جۋرناليستيكا تاريحى – ۋنيۆەرسيتەتتە ستۋدەنت جاستارعا وقىتىلاتىن ەڭ نەگىزگى پاندەردىڭ ءبىرى. ويتكەنى ونىڭ تاريحى ەلدىڭ وتكەنىمەن تىعىز بايلانىستى. ونىڭ ىشىندە تەك تاريح ەمەس, جۋرناليستيكانىڭ تەورياسى دا, تاجىريبەسى دە بار. ەرتەڭگى كۇنى قولىنا قالام مەن ميكروفون ۇستاۋدى ماقسات ەتكەن جاس بۋىن تاريحي تۇلعالاردىڭ جۋرناليستىك شەبەرلىكتەرىن ءبىلىپ, مەڭگەرىپ, ءارى قاراي جالعاستىرۋعا ءتيىس. جۋرناليستيكا ءوزىنىڭ تاريحي كەزەڭىندەگى شىنايى اقپاراتتى, اقيقاتتى جەتكىزەتىن بولعاندىقتان, ستۋدەنتتەرىمىز ول ءپاندى وقۋ بارىسىندا ەلدىڭ دە تاريحىن تەرەڭ ءبىلىپ شىعادى. سول سەبەپتى ءبىز ونى وقىتۋعا اسا ماڭىز بەرەمىز.

بۇرىن فاكۋلتەتىمىزدە «قازاق جۋرنا­ليستيكاسىنىڭ تاريحى» اتتى ءبىر عانا ءپان وقىتىلىپ كەلگەن ەدى. دەگەنمەن ماعلۇماتتىڭ مولدىعىنا جانە ءار سالانىڭ ءوز تاريحى بولۋىنا بايلانىستى ءبىز ونى ءبولىپ, بىرنەشە پانگە اينالدىردىق. ەندى قازىرگى كۇنى «قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحى», «قازاق راديوجۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحى», «قازاق تەلەجۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحى» اتتى جەكە بولەك ءپان رەتىندە وقىتىلادى.

سونىڭ ىشىندە قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحى زەرتتەلىپ, زەردەلەندى. وقۋلىقتارى دا بار. قازاق راديوجۋرناليستيكاسىنىڭ دا تاريحى زەرتتەلگەن. تەك قازاق تەلە­جۋر­ناليستيكاسىنىڭ تاريحىنا قاتىستى مالى­مەتتەر ءالى دە جۇتاڭداۋ. بۇرىن ول «قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحى» ءپانىنىڭ قۇرامىندا ءىشىنارا عانا وقى­تىلىپ كەلگەن. ەندى جەكە دارا ءپان بول­عاننان كەيىن بۇل سالانى تاعى دا تەرەڭ­نەن زەرتتەۋ, تۇگەندەۋ, تولىقتىرۋ ماسەلەسى الدىمىزدان شىعىپ وتىر. وسى باعىتتا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى قولعا الىنىپ جاتىر. الداعى ۋاقىتتا سول جۇمىستار ناتيجەسىندە مونوگرافيالار مەن وقۋلىقتار جارىق كورەدى دەپ ۇمىتتەنەمىز.

قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحىن­داعى ەڭ ايشىقتى كەزەڭ – الاش كەزەڭى. ويتكەنى ول ۋاقىتتاعى ءباسپاسوز تەك گازەت قىزمەتىن عانا ەمەس, قوعامداعى باسقا دا باسقارۋ ينستيتۋتتارىنىڭ دا قىزمەتىن قاتار اتقاردى. مىسالى, ول پارلامەنتتىڭ, اتقارۋشى بيلىكتىڭ, وقۋ-اعارتۋ, عىلىم جانە ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ دە قىزمەتىن دە ارقالادى. ءبىز وزىمىزگە ۇلگىنى شەتەلدەن ىزدەمەي, الاش زامانىنان دا تابامىز. ولاردىڭ نارىقتىق ەكونوميكاعا بەيىمدەلۋى, ءوزىن-ءوزى قارجىلاندىرۋى, ماركەتينگ, مەنەدجمەنت جۇمىسىن دۇرىس جۇرگىزۋى – تەڭدەسسىز ۇلگى ءارى باي تاجىريبەسى بار تاريح. الاش قايراتكەرلەرى مەملەكەتتەن ءبىر تەڭگە الماي, ءوز-ءوزىن قار­جىلاندىرىپ, حالىقتىڭ شىن مانىن­دەگى كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى بولىپ, ۇلت جولىندا قىزمەت ەتتى. ءبىز وسىنى ستۋدەنتتەرگە وقىتۋ ارقىلى الاش زيالىلارىنان ۇلگى-ونەگە الىپ, ولاردىڭ جۋرناليستىك مەكتەبىن ءارى قاراي جالعاستىرۋدى ماقسات ەتىپ وتىرمىز.

جۋرناليستيكا – ەڭ كونە مامان­دىق­تاردىڭ ءبىرى. ءبىز ونىڭ باستاۋىن گازەت شىققان كۇنمەن ەسەپتەسەك, كەلتە بولار ەدى. بۇعان دەيىن قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحى «تۇركىستان ءۋالاياتىنىڭ گازەتى» شىعۋىنان باستالادى دەپ وقىتىلاتىن. ال قازىر ءبىز ودان ارىگە بارىپ, ورحون-ەنيسەي جازبا ەسكەرتكىشتەرىنەن باستاپ وقىتامىز. ويتكەنى ول دا ءوز زامانىنداعى بۇقاراعا اقپارات بەرىپ تۇرعان گازەتتىڭ ۇلگىسى. پۋبليتسيستيكانىڭ جارقىن كورىنىسى.

تاسقا تاڭبالانعان اقپارات

امانقوس مەكتەپ-تەگى,

تۇرىكتانۋشى, «قاينار» ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى:

– قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ ارعى تاريحى ەڭ كەم دەگەندە ب.د. ءى-ءىىى عاسىرلارداعى تالاس, ءVى-ءVىىى عاسىرلار اراسىنداعى ورحون-ەنيسەي تاس بىتىكتەرىنەن باستالادى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول – ءالى قاعاز شىق­پاعان كەزدە اقپارات بەرۋدىڭ العاشقى ۇلگىسى. سول ۋاقىتتا-اق بىزدە جازۋ ونەرى بول­­عان. وركەنيەتتىڭ باسى بولعان وسى كەز تۋرا­­لى ايتىلىپ كەلە جاتقانىمەن, تەرەڭ زەرت­­تەلىپ, تولىققاندى تۇسىنىك بەرىلمەي كەلەدى.

ءبىز قازىر جۋرناليستيكا وقۋلىق­تا­رىندا قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحىن 1870 جىلى العاش جارىق كورگەن «تۇر­كىستان ءۋالاياتىنىڭ گازەتىنەن» باس­تالادى دەپ ءجۇرمىز. كەڭەس زامانىنان بەرى قالىپتاسقان وسى تۇجىرىم ءالى دە ساقتالىپ كەلەدى. بۇل – كەزىندە يلمينسكي باستاعان ميسسيونەر عالىمداردىڭ سىڭىرگەن يدەياسى. سول كەزدە ميسسيونەرلىك ساياسات ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدىڭ قاجەتىن سورىپ الىپ, وزدەرىنىڭ مۇددەسى تۇرعىسىنان قازاق جۋرناليستيكاسىن دا, ادەبيەتىن دە, ءتىل تاريحىن دا قايتادان جازۋعا تىرىستى. قازاق رۋحانياتى ءحىح عاسىردان باستالدى دەگەن وتارشىلدىق ۇلگىمەن قالىپتاستى. سول ۇلگى ءالى دە وزگەرىسسىز تۇر.

ال شىن مانىندە قازاق جۋرناليس­تيكاسىنىڭ تاريحىن كونە زامانداردان, جوعارىدا ايتقان تاس بىتىكتەردەن باستاعان دۇرىس. ەۋروپا ۇيقىدا جاتقان كەزدە ءبىزدىڭ بابالارىمىز تاسقا, قىشقا, مەتالعا بادىزدەپ جازۋدى ۇيرەندى. بۇلار جايىندا قازىرگى جۋرناليستيكا تاريحىندا ايتىلماي ءجۇر.

ءبىز نەلىكتەن جۋرناليستيكا تاريحىن تاس ەسكەرتكىشتەگى جازۋدان باستاپ وتىرمىز؟ ويتكەنى جۋرناليستيكانىڭ باستى قىزمەتى – اقپارات بەرۋ, ونى ساقتاۋ, تاراتۋ بولسا, ءبىزدىڭ ءداۋىرىمىزدىڭ العاشقى عاسىرلارىندا تاسقا بادىزدەلگەن جازۋلار, ءتىپتى وعان دەيىنگى ساق داۋىرىنە جاتاتىن كۇمىس ىدىستارداعى جازۋلار دا ءوز زامانىنىڭ اقپارات بەرۋ ءادىسى, مۇناقىپتىڭ ءبىر ءتۇرى ەدى.

سولاي بولا تۇرا ءبىز قازاق ءباسپاسوزىنىڭ تاريحىن ءالى دە وتارشىل پاتشا ۇكىمەتى شىعارىپ بەرگەن گازەتتەردەن باستايمىز. بۇعان سەبەپ – ەجەلگى جۋرناليستيكامىزدىڭ تاريحىن بىلەتىن ماماندار تاپشى. ونداي ماماندار دايارلانباي كەلەدى. ءبىزدىڭ رۋحاني مادەنيەتىمىز ءالى كەڭەستىك داۋىردە سالىپ بەرگەن باعدارلامادان وزگەرگەن جوق. تەك سىرتقى بەت-بەينەسىنە ۇلتتىق نىشاندار قوسىلعانى بولماسا, ىشكى مازمۇنى سول كۇيى قالدى. ءبىز وتارسىزدانۋدى, كۇردەلى وزگەرىستى وسىدان باستاۋىمىز كەرەك. ول ءۇشىن جۋرناليستيكامەن قاتار ادەبيەت, لينگۆيستيكا, ونەر تاريحىن قايتا جازۋ قاجەت. قازىرگى كۇنى بار بولعانى الاشتىڭ زيالىلارىن اقتادىق, سونىڭ ناتيجەسىندە تاريحتاعى ءبىرسىپىرا بوس كەڭىستىكتىڭ ورنى تولدى. اقتاڭداقتار تولىققاننان كەيىن تاسباقانىڭ جۇرىسىندەي كىشىگىرىم وزگەرىستەر ورىن الدى. بىراق تاريحىمىزدى دۇرىستاپ تەرەڭنەن زەرتتەۋگە ىقىلاس جاعى ءالى باسەڭ. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحىن ءحىح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاۋ تىم كەش. قازاق تاريحىنىڭ ءتۇرلى ءداۋىرى مەن اقپارات ماسەلەسى اراسىن  بايلانىستا تەرەڭ زەرتتەۋ ماڭىزدى.

پانگە كەشەندى تۇجىرىمداما كەرەك

ايگۇل رامازان,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەر­سيتەتىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى:

– قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحى تولىق زەرتتەلگەن جوق. تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىندا شىققان, انىقتا­ما­لىق سيپاتى باسىم وقۋلىقتاردا شالا­عاي­لىق كوپ. زەرتتەۋشىلەردىڭ كوبىنىڭ اراب ءالىپبيىن بىلمەۋى, باسىلىمداردىڭ كەيبىر ساندارىنىڭ جوعالىپ كەتۋى, سىرت ەلدەردىڭ مۇراعاتىنان ىزدەستىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە قاراجاتتىڭ بولماۋى, ت.ب. ماسەلەلەر قازاق جۋرناليستيكاسى تاريحىن زەرتتەۋگە قولبايلاۋ بولىپ وتىرعانىن جوققا شىعارا المايمىز.

دەگەنمەن كەيىنگى جىلدارى العاشقى قازاق باسىلىمدارىنىڭ اراب الىپبيىندەگى نۇسقاسىن قولدانىستاعى كيريلل قارپىنە اۋىستىرىپ, باسىپ شىعارۋ قولعا الىندى. ل.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۇۋ-دىڭ جۋرنا­ليستيكا زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي جوبالارى نەگىزىندە «الاش كوسەمسوزى» كوپتومدىعىنىڭ, «1920 جىلدارداعى كەڭەس­تىك جۋرناليستيكا» ەڭبەكتەرىنىڭ جارىق كورۋى, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىس­تىق ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇربان­­دارى مۇراجايى عىلىمي قىزمەت­كەر­لەرىنىڭ ىزدەنىسىمەن «اق جول» گازەتى كوپتومدىعىنىڭ, «شولپان» جۋرنالىنىڭ دۇنيەگە كەلۋى, جاس عالىم ا.اقىنبەكوۆانىڭ مۇرىندىق بولۋىمەن «تەمىرقازىق», «شانشار», «مۇعالىم», «جاس ازامات», «اباي» جۋرنالىنىڭ 12 سانى­نىڭ فاكسيميلدى نۇسقالارىنىڭ شىعۋى, باتىس وڭىردە شىققان «ۇران» گازە­تىمەن قايتا قاۋىشۋىمىز, باسپاگەر, عالىم ع.انەستىڭ «قازاق», «ايقاپ», «سارىارقا» گازەتتەرىندە جاريالانعان ماتەريالداردى جيناق ەتىپ شىعارۋى بۇل وقۋلىقتىڭ ورنىن تولتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا «قازاق جۋرناليستيكا تاريحى» وقۋلىعىن قايتا جازىپ شىعۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

قازاق جۋرناليستيكاسى تاريحىن زەرتتەۋدە شەتىن ماسەلەلەر وتە كوپ. ءبىر دەرەكتىڭ ءوزىن بىرنەشە رەت تەكسەرىپ, سۇزگىدەن وتكىزەتىن, ساراپقا سالاتىن, ۋاقىت الاتىن جايتتار جەتەرلىك. مىسالى, 1918 جىلى سەمەيدە جارىق كورگەن «اباي» جۋرنالىنىڭ ون ءبىر سانى شىققان دەگەن, قولدان-قولعا وتكەن دەرەككە مالدانىپ جۇرسەك, باسىلىمنىڭ 12 سانى تابىلدى. زەرتتەۋشىلەردىڭ كوپشىلىگى توتە جازۋدى بىلمەگەندىكتەن, كوز الدىمىزدا تۇرعان دۇنيەنى وقي الماي, قور بولعان جاعدايلار دا جەتەرلىك...

سونىمەن قاتار كەيبىر زەرتتەۋشىلەر وسى ۋاقىتقا دەيىن «اباي» جۋرنالىنىڭ رەداكتورلارى رەتىندە مۇحتار اۋەزوۆ پەن جۇسىپبەك ايماۋىت ۇلىن قاتار اتاپ كەلدى. شىنتۋايتىنا كەلگەندە, جۋرنالدىڭ 2, 3 ساندارىندا «شىعارۋشى – باسقارما» دەپ كورسەتىلگەن, ال 1, 4, 5, 6, 7, 8, 10, 11, 12-ساندارىندا «شىعارۋشى – جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ» دەپ جازىلعان. ياعني جۋرنالعا رەداكتورلىق ەتكەن سول كىسى. ال مۇحتار اۋەزوۆ جۋرنالعا باعىت-باعدار كورسەتكەن, عىلىمي-تانىمدىق ماقالا­لارىن جاريالاعان. 1953 جىلى جازىلعان ءومىربايانىندا «ياۆلياياس چلەنوم رەدكوللەگي, يا نيكوگدا نە بىل رەداكتوروم جۋرنالا «اباي», دەپ ناقتى كورسەتكەن.

العاشقى قازاق باسىلىمدارىنا جازۋشى ازاماتتاردىڭ بۇركەنشىك ەسىمدەردى ءجيى پايدالانۋى, ونى انىقتايتىن تەكستولوگيامەن اينالىساتىن عالىمداردىڭ ازدىعى, كوپ جاعدايدا بولجالدى توپشىلاۋلار مەن اداسۋلارعا اكەپ سوقتىرىپ ءجۇر. قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ تاريحى وتارلاۋشىلاردىڭ ءۇنى بولعان «تۇركىستان ءۋالاياتىنىڭ گازەتى» جانە «دالا ءۋالاياتىنىڭ گازەتى» باسىلىمدارىنان باس­تاۋ الادى دەپ وقىتىلىپ كەلدى. تاريحتى جوققا شىعارا المايمىز. دەگەنمەن سالا تاريحىن قازاققا شىنايى قىزمەت ەتكەن, ۇلت مۇددەسىن كوزدەگەن, ساناسىن وياتقان «قازاق» گازەتى شىققان تۇستان باستاۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. سەبەبى «قازاققا» دەيىن بىرەر سانى شىعىپ, جابىلىپ قالعان گازەتتەردىڭ ەشقايسىسى بۇل باسىلىمنىڭ دەڭگەيىنە جەتە العان جوق. قازاق ۇلتىنىڭ ۇشتاعانى ىسپەتتەس جەر, ءتىل, ءدىن ماسەلەسىن «قازاقتاي» ەش باسىلىم ءتۇسىندىرىپ جازعان جوق. 1916 جىلدىڭ وقيعاسىنا, «الاش» جولىنداعى ۇلى كۇرەسكە ءبىز بۇگىن «قازاقتى» پاراقتاي وتىرىپ, باعا بەرىپ كەلەمىز. «قازاق» وزىنەن كەيىن شىققان «سارىارقا», «اباي», «بىرلىك تۋى», «جاس ازامات» باسىلىمدارىنا جول كورسەتتى, ۇلگى بولدى. وسى باسىلىمداردىڭ ارقاسىندا ەلدىك ۇستانىم, ۇلتجاندىلىق قاسيەت بۇكىل قازاق دالاسىنا جايىلدى.

ءار وقىتۋشى ءوز تانىم-دەڭگەيىنە قاراي ءپاندى جۇرگىزەدى عوي. مەن ءوز تاجىريبەمدە قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ اقتاڭداق تۇستارىنا, الاش باسپاسوزىنە, ولاردىڭ باعىتىنا, كوتەرگەن تاقىرىپتارىنا, قازىرگى قازاق قوعامى ءۇشىن دەرەكتىك قۇنى جوعارى جازبالارعا ەرەكشە نازار اۋدارتۋعا تىرىسامىن. قازاق مۇعادجىرلىق جۋرناليستيكاسىنىڭ ءتولباسى – «جاس تۇركىستاندى» ۇمىت قالدىرمايمىز. ءپاندى وقىتۋعا بەرىلەتىن 15 اپتانىڭ 10-ىندا وسى تاقىرىپتاردى تالقىلاساق, قالعان 5 اپتاعا كەڭەس جۋرناليستيكاسى مەن تاۋەلسىزدىكتەن كەيىن قالىپتاسقان جاڭا سيپاتتى قازاق جۋرناليستيكاسىنا قاتىستى ماتەريالداردى سىيدىرۋعا تىرىسامىن. كەڭەستىك كەزەك تۇسىنداعى جۋرناليستيكا كەمشىلىكتەرىن كورسەتە وتىرىپ, جىلىمىقتان كەيىنگى جىلىلىققا مىسال رەتىندە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ ءتىل ءۇشىن كۇرەسىن تالقىلايمىز.

ارينە, ءبىز سەمەستردە وقىتىلاتىن ءبىر ءپان ارقىلى «قازاق جۋرناليستيكاسى تاريحىن» تۇگەندەۋ مۇمكىن ەمەس, ءپان­نىڭ ماڭىزدىلىعىن, ماتەريالداردىڭ مول­دىعىن ەسكەرە وتىرىپ, جوق دەگەندە ءبىر جىل تۇتاستاي وقىتۋ كەرەك دەپ ەسەپ­تەي­مىن. مەنىڭشە, جۋرناليستيكا تاريحىنا كەشەندى تۇجىرىمداما كەرەك.