كەلەشەگى كەمەل كەرەكۋ

ەرتىستەگى كەرەكۋ – رەسپۋب­لي­كاداعى ەكونو­ميكالىق الەۋەتى جاعىنان الدىڭعى ورىندار­دىڭ بىرىندەگى قۋاتتى يندۋستريالىق ورتالىق. مۇنداعى كومىر, مۇناي وڭدەۋ, حيميا, ماشينە جاساۋ جانە ەنەرگەتيكالىق سالالار ەگەمەن ەلىمىزدىڭ وركەنىنە سالماقتى ۇلەسىن قوسۋدا. پاۆلودار وبلىسىندا قازاقستان كومىرىنىڭ 60 پايىزدان استامى, ەلدەگى بۇكىل اليۋميني جانە ەلەكتر قۋاتىنىڭ 40 پايىزى وندىرىلەدى. 2009 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ەكىباستۇزدا ەلباسى نۇرسۇلتان نازار­باەۆتىڭ قاتىسۋىمەن سول­تۇستىك-وڭتۇستىك ەلەكتر جەلىسىنىڭ ەكىنشى كەزەگى پايدالانۋعا بەرىلدى. بۇل اسا ءىرى ينفراقۇرىلىمدىق جوبانى “KEGOC” اق مەرزىمىنەن بۇرىن ىسكە قوستى. ۇزىندىعى 1097 كيلومەتر بولاتىن ەكىباستۇز-شۋ جاڭا جوعارى ۆولتتى ماگيسترالى سولتۇستىكتەن قازاقستان­نىڭ وڭتۇستىگىنە باراتىن قۋات اعىنىن ەكى ەسەگە, ياعني, 1350 مەگاۆاتقا دەيىن ارتتىردى. ۇلتتىق ەلەكتر جەلىلەرىن دامىتۋ جوباسى “قازاق­ستاننىڭ 30 كورپوراتيۆتىك كوشباسشىسى” باعدارلاماسى نەگىزىندە جۇزەگە اسىرىلدى. بۇل قادام ەلدىڭ وڭتۇستىك ايماقتارىن ەنەرگيامەن قامتاماسىز ەتۋ سەنىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە وسى وڭىردەگى ەلەكتر قۋاتىنىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن جابۋ ءۇشىن جاسالدى. جاقىن جىلداردا قازاق­ستان­نىڭ ستراتە­گيالىق جوسپا­رىندا جۇزدەگەن كاسىپورىندار سالۋ مەجە­لەنسە, ونىڭ 42 نىسانى پاۆلودار وبلىسىندا ىسكە قوسىلادى. بۇل يننوۆاتسيالىق جوبالار مەتال­لۋرگيادا, مۇناي جانە مەتالل وڭدەۋ سالالارىندا جانە قۇرىلىس يندۋسترياسى مەن ەنەرگەتيكادا جۇزەگە اسپاق. ولاردىڭ ورىن­دالۋى وبلىس اكىمى باقىت­جان ساعىنتاەۆتىڭ تۇراقتى قاداعا­لاۋىندا. – يندۋستريالاندىرۋ كارتا­سى رەسپۋبليكا­لىق جانە وبلىس­تىق بولىپ بولىنگەن. رەسپۋب­ليكالىق تىزىمدە قۇنى ءبىر ميلليون تەڭگە بولاتىن 13 جوبا, وبلىستىق تىزىمدە 30 ميلليارد تەڭگەلىك 22 جوبا بار. اسا ماڭىزدى جوبالار قاتارىنان ەلەكتروليز زاۋىتىن اتاعانىمىز ءجون. رەسپۋبليكالىق سەرپىندى جوبالار ساپىندا كالتسي­لەن­دىرىلگەن سودا مەن حلور وندىرەتىن كاۋستيك زاۋىتىنىڭ جوباسى تۇر. KSP بازاسىنىڭ نەگىزىندە قازاقستاندا العاش رەت ءتۇرلى ديامەتردەگى قۇبىرلار شىعارۋدى يگەرمەكپىز. تەمىر جولدا­رىمىزدى ءوز بولات تابان­دارىمىزبەن قامتاماسىز ەتەتىن ءوندىرىس تە قۇرماقشىمىز. ەكىباستۇزداعى “تامان” جشس جۇك ۆاگوندارىن جاساماقشى. ولاردىڭ ال­عاشقى ۇلگىلەرى سى­ناقتان ءوتتى جانە ۇستىمىزدەگى جىلى وندىرىستەن شىعارىلا باستايتىن بولادى. بوزشىكول كەن ورنىنداعى پوليمەتالل رۋداسىن ءوندىرۋدى باستاۋ ونەركاسىبىمىزدىڭ جاڭا باعىتى. ەندىگى كەزەكتە مىس رۋداسى الىنباق. جوبا 1 ميلليارد دوللاردان اساتىن قۇنى قىمبات ءىس. گرەس-2 رەسەي ەنەرگەتيكتەرىمەن بىرلەسكەن جۇمىس ارقىلى كەڭەي­تىلمەك. قازىر 3-ءشى بلوكتى مون­تاج­داۋعا دايىندىق اياقتالدى. ءۇستى­مىزدەگى جىلى بلوكتى سالۋ باس­تالادى. وبلىستا بىلىكتى ماماندار جەتكىلىكتى بولعاندىقتان, بەلگىلەگەن ىستەردى ورىنداۋعا مۇمكىندىك بار, – دەيدى پاۆ­لودار وبلىسىنىڭ اكىمى باقىتجان ساعىنتاەۆ. 2009 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە رەسەي پرەزي­دەنتى د.مەدۆەدەۆپەن كەزدەسۋى كەزىندە مەملەكەت باسشىسى ن.نازارباەۆ ءۇشىنشى بلوكتىڭ قۇرىلىسىن رەسەيمەن بىرلەسىپ سالۋ جونىندەگى كەلىسىمگە قول قويدى. ستانسادا قازىر دا­يىن­دىق جۇمىستارى اياقتالدى. بلوكتى مونتاجداۋ بيىل قولعا الىنادى. رەسپۋبليكا­لىق ماڭىز­داعى بۇل سەرپىندى جوبا 2013 جىلى ءبىت­پەكشى. ستانسانىڭ وندىرىستىك قۋاتىن ارتتىرۋ جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋعا جانە ەنەرگەتيكتەردىڭ سول­نەچنىي قالاشىعىنىڭ الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق جاعىنان ودان ءارى دامۋىنا مۇمكىندىكتەر بەرەدى. “كازحروم” اق-تىڭ فيليالى بولات قورىتاتىن زاۋىتتاردىڭ جوعارى ساپالى مەتالل ءوندىرىسى ءۇشىن جۇمىس ىستەيتىن الەمدەگى جەتەكشى مەتاللۋرگيا كاسىپور­ىن­دارىنىڭ ءبىرى. كاسىپ­ورىن­نىڭ الەمدىك رىنوكتاعى باسەكەلەس­تىككە توتەپ بەرۋىنە ونىمدەردىڭ اسا ساپا­لى شىعارىلۋىنا كەپىلدىك بەرەتىن ءوندىرىستىڭ جوعارى تەحنولوگيالارى كومەكتەسۋدە. زاۋىتتا ساپالى ينتە­گراتسيالانعان مەنەدجمەنت, قورشا­عان ورتانى, ەڭبەك پەن ونەركاسىپتىك قاۋىپسىز­دىكتى قورعاۋ جۇيەلەرى جۇمىس ىستەيدى. ينجە­نەرلىك-يننوۆاتسيالىق ورتالىقتا ماماندار فەرروقورىتپا ءون­دىرىسىنىڭ جاڭا تەحنولوگيالارىن ازىرلەپ, جاڭا شيكىزات ماتەريال­دارىن يگەرۋدە. ىشكى رەزەرۆتەردىڭ ارقاسىندا ENRC كورپوراتسياسى ءوندىرىستىڭ تەحنيكالىق جاعىنان قايتا جاراق­تانۋى مەن مودەرنيزا­تسيالانۋى, پەش اگرەگاتتارىنا, نەگىزگى جانە قوسالقى جابدىقتارعا جوسپارلى كۇردەلى جوندەۋلەر جاساۋعا تۇراقتى ينۆەستيتسيالار ءبولۋدى جالعاس­تىرۋدا. مىسالعا, زاۋىتتىڭ كەلە­شەگى مول جاڭا نىسانى – الەمدە تۇڭعىش رەت حروم مەن مارگانەتس سەكىلدى ەكى بىردەي اگلومەرات شىعارا باستايتىن اگلومەراتسيالىق تسە­حىن اتاعانىمىز ءجون. مۇندا ساپالى فەر­روقورىتپا شىعارۋعا ارنالعان كۇكىرت ءمول­شەرى تومەن تۇيىرشىك ماتەريال وندىرىلمەك. گاز تازالاۋ قوندىر­عىلارىنىڭ سۇزگىلەرى تۇتىپ قالعان توزاڭدار دا الدىن-الا دايىن­دىقتارسىز وڭدەلەتىن بولادى. “كازحروم” كوم­پانياسى ءون­دى­رىستى جاڭارتۋ مەن اۆ­تومات­تاندىرۋعا دا ۇلكەن كوڭىل بولۋدە. تەحنيكالىق قايتا جاراقتاندىرۋ باعدارلاماسى اياسىندا كاسىپورىندا قولدانىستاعى بۇكىل قون­دىرعىلار جاڭارتىلۋدا. وتكەن جىلى فەر­روحروم شىعارا­تىن ءۇش ەلەكتر پەشى قاتارىنان كۇردەلى جوندەۋدەن ءوتتى. ولارعا زياندى قالدىقتاردى ءجۇز پايىزعا دەيىن تۇتىپ قالاتىن زاماناۋي گاز تازالاۋ سۇزگىلەرى ورناتىلدى. مەتالدار رىنوگىنداعى قۇل­دى­راۋ ۋاعىندا زاۋىت باسشىلىعى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ داعدارىس ارقىلى دامۋعا جەتۋ فورمۋلاسىن باس­شىلىققا الىپ, قورىتۋ اگرە­گاتتارىن جاڭارت­تى. مەتال­لۋرگتەر جوندەۋشىلەر بريگا­داسىنا اۋىسىپ, كاسىپورىننان بىردە-ءبىر جۇمىسشى قىسقارتىلعان جوق. قازىر زاۋىتتاعى بۇكىل 26 پەش تۇگەلىمەن جۇمىس ىستەپ تۇر. كاسىپورىندا ەكولوگيا, ەڭبەك پەن دەنساۋلىق قورعاۋ, ءوندىرىس قاۋىپسىزدىگى, جۇمىس­شىلاردىڭ الەۋمەتتىك قور­عالۋى ماسەلەلەرىنە ۇدايى نازار اۋدارىلىپ كەلەدى. پاۆلوداردىڭ ەلەكتروليز زاۋى­تى قازاقستان تاۋەلسىزدىگى جىل­دارىندا بوي كوتەرگەن العاشقى مەتاللۋرگيا كاسىپورىنى. وسىندا رەسپۋب­ليكادا تۇڭعىش رەت قاناتتى مەتالل – اليۋميني بالقىتىلدى. 2005 جىلدىڭ مامىرىندا ىرگەتاسى قالانعان زاۋىتتىڭ 2007 جىلدىڭ 12 جەلتوقسانىندا جىلىنا ەكى جارىم مىڭ توننا العاشقى اليۋميني بەرەتىن قۋاتى بار ءبىرىنشى كەشەنىنىڭ تۇساۋىن ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ءوزى كەستى. قۇرىلىسى تولىق بىتكەن سوڭ 120 گەكتار الاڭى بار كەشەن ەكى ەلەكتروليز بەن قۇيۋ تسەحىن, انودتار ءوندىرىسى زاۋىتى مەن كومەكشى بولىمشەنى بىرىكتىرەتىن بولادى. جەرگىلىكتى سازبالشىق پەن اقسۋ جىلۋ-ەلەكتر ستانساسىنىڭ ەلەك­تر قۋاتىن پايدالاناتىن زاۋىت جىلىنا 250 مىڭ توننا اليۋميني وندىرەدى. الەمدىك رىنوكتاعى كۇردەلى جاعدايعا قاراماستان, پايدالانۋعا دەپ مەرزىمى 2010 جىل رەتىندە بەلگىلەنىپ وتىرعان, قۋاتى جىلىنا 125 مىڭ توننالىق زاۋىتتىڭ ەكىنشى كەزەگىنىڭ قۇر­لىسى دا جۇرۋدە. ونىڭ قۇرى­لىسىنا قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيا كولەمى 305 ميلليون دوللار شاماسىندا. ەكىنشى كەزەگى ىسكە قوسىلعان سوڭ زاۋىت جىلىنا 250 مىڭ توننالىق جوبالىق ءون­دىرىستىك قۋاتىنا ەنەتىن بولادى. 2009 جىلدىڭ 17 قىركۇيەگىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ەفير مەن پوليپروپيلەن شى­عاراتىن جاڭا زاۋىتتىڭ دا ءوندىرىسىن ىسكە قوستى. قۇنى 5,5 ميلليارد تەڭگەلىك بۇل كاسىپورىن پاۆلودار مۇناي-حيميا زاۋى­تىنىڭ بۇعان دەيىن كوممۋنالدىق-تۇرمىستىق گاز رەتىندە ساتىلىپ كەلگەن شيكىزاتىمەن جۇمىس ىستەيدى. كاسىپورىن ەۋرو­ستان­دارتقا ساي جوعارى وكتاندى بەنزين وندىرىسىنە قاجەتتى قىشقىل­قۇرامدى قوسىمشا-مەتيل-ترەت-ءبۋتيلدى ەفيردىڭ جىلىنا 20 مىڭ تونناسىن, حيميا ونەركاسىبىنە كەرەك ءتۇسسىز گازپ­رو­پي­لەننىڭ 35 تونناسىن, پلاس­ت­ماسسا مەن حيميالىق تالشىق ءوندىرىسىنىڭ شيكىزاتى پوليپ­رو­پيلەننىڭ 30 مىڭ تونناسىن شىعاراتىن بولادى. زاۋىت ءونىمى سۇرانىسقا يە. قازىردىڭ وزىندە ونى بەلورۋسسيا ساتىپ الۋدا. قازاقستاننىڭ پوليپروپيلەنىنە الىس شەتەلدەر دە قىزىعۋشىلىق بىلدىرۋدە. قوسىمشا قۇنى جوعارى ەكسپورتتىق ءونىم – قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ شيكىزاتتىق تاۋەلدىلىكتەن ارىلۋعا بەت العان تاعى دا ءبىر قۇتتى قادامى. ماقالامىزدىڭ باسىندا ايتقانىمىزداي, بۇگىنگى زاماندا قازاقستاننىڭ ساپالى دامۋى­نىڭ اسا ماڭىزدى جولدارىنىڭ ءبىرى – ەلدى يندۋستريالاندىرۋ. بۇل باعىت قازاقستاننىڭ داعدارىستان كەيىنگى دامۋىنا وراسان زور مۇمكىندىكتەر بەرەدى. “نۇر وتان” پارتياسىنىڭ ءحىى سەزىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ايتىپ وتكەندەي, ەلدى يندۋس­تريالاندىرۋ الەمدىك ەكونو­ميكانىڭ قازىرگى دامۋ تابيعاتىنا سايكەس بولۋى ءتيىس. وسىناۋ ماقساتتىڭ تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ بەرەكەلى بۇگىنى مەن كەمەل كەلە­شەگى ءۇشىن بىلەك تۇرە جاسام­پاز ەڭبەككە كىرىسكەن كەرەكۋ ءوڭىرى حالقىنىڭ دا باعدار ەتىپ ۇستار تەمىرقازىعىنا اينالعانى قۋانتادى. سماعۇل راحىمبەك, جۋرناليست.