قۇرالاي كوز نىسانا

ال ءبىزدىڭ پايىم باسقا. را­سىندا بۇل تىركەس بىزگە بۇر­مالانىپ جەتكەنى حاق. ەرتە كەزدە مەرگەندەر دالانىڭ قوڭىر اڭى اقبوكەننىڭ (كيىكتىڭ) لاعى ءسۇپ-سۇيكىمدى قۇرالايدى كو­زىنەن اتىپ نەسى بار. باسقا نىسانا قۇرىپ قالعان جوق. ونىڭ سىرتىندا «قۇرالاي كوز, قولاڭ شاش, الما مويىن, قيعاش قاس» دەپ ءان ارقىلى اسەپتەگەن قازاق ەمەس پە؟

ال شىن مانىندە, ەرتە كەزدە مەرگەندەر اعاشتىڭ باسىندا ءىلۋلى تۇرعان نەمەسە ارنايى ورىنعا ورنالاستىرىلعان كو­لەمى مەن پوشىمى كيىك لاعى­نىڭ كوزىندەي نىسانانى اتقان. بۇل نىسانا كەي جاعدايدا كولەمى (ۇلكەندىگى) قۇرالايدىڭ كوزىندەي شەڭبەر تۇرىندە دە بولعان كورىنەدى. مى­سا­لى, حالقىمىزدىڭ كونە­دەن كەلە جاتقان فولكلورى «تاناۋ مەرگەن» تۋرالى جىردا (بابالار ءسوزى. 54-توم):

سارىجاي جونىپ تارتقاندا,

اينىتپاي بارىپ تيگىزگەن,

ۇستاپ تۇرسا ءبىر ادام,

قۇرالاي كوز تەڭگەنى

شاقىرىم جەردەن قۇلاتقان –

دەپ جىرلانسا, قىرعىزدىڭ جاندى ەپوسى «ماناس» جىرىندا (ەكىنشى كىتاپ. قمكاب. الماتى – 1961 جىل. 102-ب):

قۇرالاي كوزگە اتقان,

قۋ ءمۇيىز نەبىر مەرگەن بار, –

دەلىنىپتى.

قايتالىپ ايتامىز: ءبىز ايتىپ جۇرگەن «قۇرالاي» اتاۋى دالانىڭ قوڭىر اڭى اقبوكەننىڭ لاعىنىڭ قۇرالايدى كوزى ەمەس, ناعىز مەرگەندەردى سىناقتان وتكىزەتىن «قۇرالاي كوز» اتتى نىسانا.

ءبىر قىزىعى, بۇل نىسانا-اتاۋ قىپشاق دالاسىنان بارىپ مىسىردا پاتشالىق قۇر­عان قىپشاق-ماملۇكتەر ارقىلى سول جاققا جەتكەن. مام­لۇك­تانۋشى قايرات ساكي: «مى­سىر ەلىندە ەڭ مىقتى مەرگەن ساداق وعى ەركىن سيارلىق كوز سياقتى شەڭبەردەن وق وتكىزەتىن بولعان. ول نىسانانىڭ اتاۋى «حوليبۋري»» دەپ جازادى.

وسى نىساناعا جەبەسى دا­رىعان نەمەسە قۇرالايدىڭ كوزىنىڭ كولەمىندەي شەڭبەردەن وق وتكىزگەن ادامدى حالىق «قۇ­رالاي كوزدەن وق وتكىزگەن مەرگەن» دەپ اسپەتتەگەن. مىسالى, بۇل تۋرالى «ماناس» جىرىندا:

قاس سايىسكەر جاۋك ۇلىك,

ونداي مەرگەن تابىلماس,

قاراڭعىدا قۇرالاي,

كوزىن اتسا جاڭىلماس, –

دەگەن شاعىن شۋماق بار.