قوجا احمەت ياساۋي اتىنداعى حالىقارالىق قازاق-تۇرىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بوتانيكالىق باعىندا قىزعالداقتىڭ 40-قا جۋىق ءتۇرى وcەدى. عالىمدار دالا گۇلدەرىن تولىققاندى زەرتتەپ, تۇقىمىن ساقتاپ قالۋعا بارىنشا تىرىسىپ جاتىر. بوتانيكالىق باقتا بيىل قىزعالداقتىڭ 15 سۇرىپىنىڭ 9 000 داناسى ەگىلدى. ال بىلتىر 600 داناسى وتىرعىزىلعان. ولاردىڭ ىشىندە «Tulipa Curry», «Tulipa Royal Virgin», «Tulipa Sweet Rosy», «Tulipa Novi Sun» سەكىلدى ەكسكليۋزيۆتى تۇرلەرى بار. جابايى قىزعالداقتار توپتاماسىنا «جالعان قوسگۇلدى قىزعالداق», «تۇركىستان قىزعالداعى», «تىك ساباقتى قىزعالداق», ء«تورت جاپىراقتى قىزعالداق», «لەممەرس قىزعالداعى», «بۋزە قىزعالداعى», «بيوم قىزعالداعى», «زينايدا قىزعالداعى» ەندى. سونداي-اق بوتانيكالىق باقتىڭ بازاسىندا «قازاقستان», «استانا» اتتى سۇرىپتار دا بار. ولاردى ەلىمىزگە گوللاندىق سەلەكتسيونەرلەر تارتۋ ەتكەن-تۇعىن.
– جالپى جوبانى 2019 جىلى ۋنيۆەرسيتەت باسشىلىعىنىڭ قولداۋىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ا.اپۋشەۆ پەن بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت ب.يۋسۋپوۆ ۇيىمداستىرعان بولاتىن. العاشىندا قىزعالداقتىڭ 3 مىڭ داناسىن وسىرگەن جىلىجاي كولەمى قازىر ۇلعايدى. وندا 9 مىڭ ەكسكليۋزيۆتى گوللانديالىق قىزعالداق گۇلدەپ تۇر. قىزعالداقتاردى كوبەيتۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگياسى بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ جۇرگىزىلۋدە. سونىمەن قاتار قاراتاۋ ورمانشىلىعى مەن ىلە-الاتاۋ ۇلتتىق تابيعي پاركىندە ارنايى زەرتتەۋ ۇلەسكەرلەرى قۇرىلىپ, جۇمىس ىستەپ جاتىر, – دەدى جوبا جەتەكشىسى نۇردانا سالىبەكوۆا.
وقۋ ورنىنىڭ اۋماعىنداعى جىلىجاي «قازاقستاندا قىزعالداقتىڭ باستاپقى ماتەريالدار كوللەكتسياسىن جاساۋ, ەكسكليۋزيۆتى تۇرلەرى مەن سورتتارىن كوبەيتۋ مەن ءوسىرۋدىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگياسىن ازىرلەپ قولدانىسقا ەنگىزۋ» جوباسى بويىنشا سالىنعان. باستى ماقسات – قىزعالداقتىڭ پەرسپەكتيۆتى, جەرسىندىرىلگەن تۇرلەرى مەن سورتتارىن وندىرىسكە ەنگىزۋ, سەلەكتسيا ءۇشىن باستاپقى ماتەريالدار كوللەكتسياسىن جاساۋ, جەدەل كوبەيتۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن قاراستىرىپ, ەلىمىزدىڭ گۇل ءوسىرۋ سالاسىن دامىتۋ. ناقتى ايتار بولساق, بيولوگيا كافەدراسىنىڭ عالىمدارى قىزعالداقتىڭ جابايى وسەتىن تۇرلەرى مەن مادەني سۇرىپتارىنىڭ توپتاماسىن جاساۋ بويىنشا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. ن.سالىبەكوۆانىڭ ايتۋىنشا, قىزعالداق قازاقتىڭ برەندى بولىپ قالىپتاسۋى ءۇشىن, كوپتەگەن عىلىمي ىزدەنىس كەرەك.
– قازىرگى ۋاقىتتا بۇكىل الەم قازاقستان – قىزعالداقتىڭ تاريحي وتانى ەكەنىن مويىندادى, بىراق ونىڭ كوپتەگەن تابيعي پوپۋلياتسيالارى تەرىس انتروپوگەندىك اسەرگە بايلانىستى جويىلىپ كەتۋ قاۋپى بار. قىزعالداقتاردىڭ تابيعي جاڭارۋى وتە ۇزاق ۇدەرىس. سەبەبى گۇلدى وسىمدىكتى تۇقىمنان الۋ ءۇشىن 3-4 جىلدان 7 جىلعا دەيىن ۋاقىت قاجەت. ءبىز جەرگىلىكتى اۋا-رايىنا بەيىمدەرىن جانە سۇرانىسقا يەلەرىن ىرىكتەپ, ارنايى كوبەيتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ول وتە قيىن جۇمىس. بۇل جۇمىستاردى باستاعانىمىزعا ءۇش جىل بولدى. سوندىقتان قىزعالداقتىڭ قازاقستاندىق سۇرىپتارىن ىرىكتەۋ ءۇشىن باستاپقى ماتەريالدار توپتاماسىن جاساۋ قازىرگى زامانعى بيولوگيالىق عىلىمنىڭ وزەكتى مىندەتى, – دەدى جوبا جەتەكشىسى.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا,قىزعالداقتاردى ءوسىرۋدىڭ شەتەلدىك تەحنولوگياسىنىڭ سكرينينگى ءارى ولاردىڭ ناقتى توپىراق-كليماتتىق جاعدايلارعا بەيىمدەلۋى ەلىمىزدىڭ باسەكەگە قابىلەتتى گۇل ءوسىرۋ شارۋاشىلىعىنىڭ قالىپتاسۋىنا ىقپال ەتەدى. مىسالى, ەۋروپاداعىداي 9 گرادۋستا ءوسىرۋ تەحنولوگياسى ءبىزدىڭ جاققا سايكەس كەلمەيدى. سوندىقتان تۇركىستاندىق عالىمدار قىزعالداق ءوسىرۋ تەحنولوگياسىنىڭ نەگىزگى تاسىلدەرىن زەرتتەپ, تىڭ دۇنيەلەر جاساپ, تەمپەراتۋرالىق, ىلعالدىلىق, توپىراق جاعدايى ەرەكشەلىكتەرىنە قاراي وسىرۋگە قولايلى سورتتاردىڭ ۇسىنىمدارىنا باسا ءمان بەرىپ وتىر.
