ءۇرجاردىڭ ءىرىسى دەيتىنى, سول وڭىرگە ءتان رۋح, مىنەز, مەنتاليتەت, فولكلور دەيسىز بە, كۇللىسى قۇسەكەڭنىڭ بويىندا بار قاسيەت. «جىگىتكە جەتى ونەر دە از» دەگەندەي, قۇسمىليا جىرعالى ۇلى – بەلگىلى ءتىل جاناشىرى, كۇمىس كومەي ءانشى, كونەنىڭ كوزىندەي جىراۋلىق ءداستۇردى جالعاستىرۋشى, كومپوزيتور. اقىننىڭ جەرگە, ەلگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىگىنەن تۋعان ء«ۇرجارايىم» جىر جيناعى, «ۇمىتپاڭدار مەنى» ەستەلىك كىتابى, «قۇسمىليا» اتتى شىعارمالار جيناعى – وقىرماندار قاۋىمىنىڭ وڭ باعاسىن العان تۋىندىلار.
ەندى سەمەيدىڭ سال-سەرىسى دەگەنگە كەلەيىك. سەرى اتانۋعا اقىن ءھام شەشەن عانا ەمەس, ءانشى ءارى كومپوزيتور بولۋىڭ شارت. قارا دومبىراسى قولىنان تۇسپەيتىن قۇسەكەڭە كەرەمەت انشىلىك قۋات قونعانى تالاسسىز. قالامىزداعى اباي تەاترى ساحناسىندا ءداستۇرلى ءان-جىر, وپەرا ارياسىن دا كاسىبي دەڭگەيدە ورىنداپ, سەمەي جۇرتىن تالاي مويىنداتقان جۇلدىزدى ساتتەرىنىڭ كۋاسى بولعانبىز. ول ارنايى مۋزىكالىق وقۋ ورنىن بىتىرمەسە دە, دوستارى, ارىپتەستەرى ونىڭ دارىندىلىعىن, اقىن, ءانشى, كۇلدىرگى اڭگىمەلەر ايتقاندا دا ۇلكەن وتىرىستىڭ ءسانى, دارا تۇلعا ەكەندىگىن باعالاپ, قۇسان سەرى دەپ اتاپ كەتكەن.
قۇسان – ءۇرجار اۋدانى تارباعاتاي-بارقىتبەل ءوڭىرىنىڭ تۋماسى. سەمەي قالاسى شاكارىم اتىنداعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىن بىتىرگەن, ءتىل مامانى. قايىم مۇحامەدحانوۆ, قينايات شاياحمەتوۆ, قۋاندىق ءجۇسىپوۆ سياقتى بىلگىر ۇستازداردان ءتالىم العان. ەڭبەك جولىن قاتارداعى تراكتور جۇرگىزۋشىلىگىنەن باستاپ, ۇجىمشار باستىعى, مەكتەپ ديرەكتورلىعى سياقتى جۇمىستارمەن اينالىستى.
ۇلكەندەردىڭ ايتۋىنشا, بىزگە جەتكەن اڭىز اڭگىمەلەردى ەستىگەن قۇسان سەرىنىڭ تۋعان جەرگە دەگەن ىستىق ىقىلاس سەزىمى ويانىپ, جۇمباققا تولى جەرلەرىن زەرتتەسەم, بىلسەم, دەگەن ارماندارى بالاڭ, وقۋشى كەزدەن-اق اسقاقتاي تۇسكەن. سونىڭ ءبىرى ەرتەدە اقبەرلى دەگەن ادام ومىردەن وتەرىندە, «مەنى بيىككە قويىڭدار, ويتكەنى مەن جاتقان جەر قىسى-جازى جاۋىنسىز-قارسىز, بورانسىز بولمايدى, ەلگە زيانىم تيەدى», دەپ وسيەت ايتسا كەرەك. سونداعى جۇمباققا تولى جەرلەرى: «تارباعاتايدىڭ تاڭبالى تاستارى», «الەمدى», «تاسباقا», «ساتىلى تاس» ۇڭگىرى, «كىتاپۇشقان» جاقپار تاسى, «كۇركىرەمە». ال ەندى وسى تارباعاتاي-بارقىتبەلدىڭ باسقا دا وڭىرىندە تاستاعى سۋرەتتەر از ەمەس, بىراق اقبەرىدەي شوعىرلانعان جەرى جوق سياقتى. «تاڭبالى تاسقا» جەتۋدىڭ ءوزى وتە ۇلكەن قيىندىق تۋدىرادى. ول ءۇشىن تاعالانعان, سول ءوڭىردىڭ قويناۋ-قولاتىنا شىنىققان ات كەرەك جانە دە بارۋعا تاۋەكەل ەتكەن ادام دا سوعان ساي قايراتتى بولۋعا ءتيىس. بىرنەشە جىلعى ۇمتىلىستاردىڭ ءساتى ءتۇسىپ, قۇسان باستاعان جىگىتتەر ماقساتتارىنا جەتكەندەي بولسا كەرەك, عالىم-تاريحشى, ارحەولوگ, ەتنوگراف مامانداردى اپارىپ, بۇل ەسكەرتكىشتەردىڭ قولا زامانى مەن ەرتە تەمىر داۋىرىنە جاتاتىنىنا كوز جەتكىزدى. «ونى ءارى قاراي زەرتتەۋ, كىتاپ-البوم شىعارۋ بولاشاقتىڭ ەنشىسىندە», دەيدى كەيىپكەرىمىز. «تارباعاتايدىڭ كۇنگەيىندە, سول كەزدە (1917) الاش ۇكىمەتى ميليتسياسىنىڭ باسشىسى مىرجاقىپ دۋلات ۇلىنىڭ تاپسىرماسىمەن قۇرىلعان كوماندير وتىنشى ءالجان ۇلى بولعان», دەپ جازادى كىتابىندا قۇسان. ەسىل ەر وتىنشى ءالجان ۇلى مامونتوۆ باسقارعان «كراسنىە گورنىە ورلى» وتريادىنىڭ پارتيزاندارىمەن بولعان اقتىق شايقاستا ۇرجارداعى شىركەۋدىڭ اعاش مۇناراسىنا بەكىنىپ, پۋلەمەتپەن اتىسىپ بەرىسپەيدى, اقىرى شىركەۋدىڭ اعاش مۇناراسى ورتەنىپ, سونىمەن بىرگە كەتەدى. بۇل جاعداي قازاق حالقىن كۇڭىرەنتكەن ازالى ءولىم بولادى, بۇكىل قازاق دالاسى ازا تۇتادى. وسى اياۋلى ازاماتتىڭ قوعامدىق-الەۋمەتتىك قىزمەتىن حالىققا جەتكىزىپ, قايراتكەر قۋات ەسىمحان ۇلى, رومين مادينوۆتەرمەن بىرلەسىپ تۇڭعىش رەت وتىنشى ءالجان ۇلىنا ءۇرجار ورتالىعىندا كورنەكتى ەسكەرتكىش ورناتتى.
قۇساننىڭ ۇستانىمى: الاش تۇلعالارى ايتقانداي, ء«وز كۇشىنە سەنبەگەن حالىق تا, ادام دا ەشقاشان ءومىر بايگەسىن الا المايدى». دەمەك ءوز كۇشىنە سەنە بىلگەندىكتەن 2004 جىلدان جوعارعى جاق باسشىلارىنىڭ ۇيعارىمىنا قارسىلىق بىلدىرمەي سەمەي قالالىق مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمىنىڭ باسشىسى بولدى. مادەنيەت سالاسىنىڭ تىزگىنىن ۇستاۋ كورىنگەننىڭ قولىنان كەلە بەرمەيتىن ءىس. ول ءۇشىن وتقا دا, سۋعا دا تۇسەتىنىن ءبىلدى. ونەرگە جانى قۇمار قۇساننىڭ تاسى ورگە قاراي دومالاي بەردى. ءجا, نە ءبىتتى, نە تىندى؟ مەنىڭ بىلەتىنىم – الاش مۇراسىن تۇگەندەگەن ىستەرى. 2008 جىلى الاشتىڭ 90 جىلدىعى مەرەكەسىن اتاپ وتۋگە بايلانىستى ۇكىمەت قاۋلىسى قابىلداندى. وعان تۇرتكى بولعانداردىڭ ءبىرى – قۇسان. ول اسقاق گيمننىڭ اۆتورى. ونان اسقان «الاشقا» ارنالعان مارشتى دا, گيمندى دە ەستىگەن ەمەسپىز. ادەتىنە قارىسىپ شەگىنشەكتەگەن شەنەۋنىك ورتامەن الىسا ءجۇرىپ, ۇستازى قايىم مۇحامەتحانوۆقا ەسكەرتكىش ورناتتى.
بۇل تۋرالى قۇسان سەرى: ء«وز تىرشىلىگىمدە بىتىرگەن ءبىر شارۋام بولسا, ول – قايىمنىڭ ەسكەرتكىشى!» دەپ كىتابىندا ماقتانىشپەن اتاپ ايتىپتى. تاعى نە ءبىتىردى دەسەڭىز, «سەمەي» تەلەارناسىندا جۇرگىزگەن «وي-ءتۇيىن» اتتى تانىمدىق جوباسى كوپشىلىكتىڭ وي-ساناسىن ۇيقىدان وياتقانى انىق. 2018 جىلى «سەمەيگە – 300 جىل» دەگەن داتا كوتەرىلىپ, قارجىسى ءبولىندى. وسىعان وراي, كونفەرەنتسيا ۇيىمداستىرىپ, زەرتتەۋ ماقالالار جاۋدىرىپ دەگەندەي اتويلاپ قارسى شىققاننىڭ ءبىرى – تاعى قۇسان ەدى. سول سياقتى قوعام بەلسەندىسى راحات التاي باستاعان توپپەن بىرگە ءاليحان بوكەيحاننىڭ ەسكەرتكىشى بوي كوتەرۋىنە ات سالىسقانىن دا ايتىپ وتۋگە مىندەتتىمىز.
اقىندىق, انشىلىك, جىرشىلىق قابىلەتى ءوز الدىنا, قۇسمىليا ءوزىن ناعىز قالىپتاسقان كومپوزيتور ەكەندىگىن دالەلدەي ءبىلدى. وتىزدان استام ويلى اندەردىڭ اۆتورى. دياپازونى كەڭ ءانشى. قۇسمىليا اندەرى بارقىتبەلدەي اسقاق, بايتاق دالاسىنداي بايىپتى, قۇلاققا جاعىمدى بولىپ كەلەدى. «ارعى اتام – ەر تۇرىك ءبىز قازاق ەلىمىز» اتتى شىعارماشىلىق كەشى اۆتوردىڭ انىمەن «سەمەي الاش» مۇقان تولەباەۆ اتىنداعى مۋزىكالىق ۋچيليششەسىنىڭ حورى, جەكە داۋىستا: قۇسمىليا نۇرقاسىم سۇيەمەلدەۋشى: ءا. قاشاۋباەۆ اتىنداعى مەملەكەتتىك فيلارمونياسىنىڭ قازاق حالىق اسپاپتارى وركەسترىنىڭ ورىنداۋىمەن اياقتالدى. ءالى دە ونىڭ العانىنان بەرەرى كوپ. قازىرگى كەزدە قالالىق ارداگەرلەر قوعامىنىڭ بەلسەندى ءبىر مۇشەسى. قوعامدىق جۇمىستاردا ءوزىن الدىڭعى قاتاردا كورسەتە ءبىلدى, دەنساۋلىعى مىقتى. قورىتا كەلگەندە, ءومىرى قازىرگى تاڭدا اسا وزەكتى ۇلتتىق ءھام پاتريوتتىق تاربيەنى قاجىماي, تالماي بولاشاق جاستار الدىندا ناسيحاتتاۋمەن ءوتىپ كەلەدى.
قادىر دوسىمجانوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, مادەنيەت جانە تىلدەردى دامىتۋ ءبولىمى ارداگەرلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى
سەمەي
