– اسەل قوجاحمەتقىزى, ساياساتتانۋشى رەتىندە ءسىز ادىلەتتى قازاقستان قاعيداتىن قالاي تۇسىندىرەسىز؟ وسى جولدا ءبىز ءوزىمىزدىڭ نەگىزگى ۇلتتىق وزەگىمىزگە, وتكەن تاريحىمىزعا ارقا سۇيەگەنىمىز ءجون بە, الدە سان عاسىرلىق دەموكراتياسى قالىپتاسقان, دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن شەت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن, وركەندەۋ مودەلىن ۇلگى ەتكەنىمىز ءجون بە؟
– ارينە, مەملەكەت باسشىسىنىڭ ادىلەتتى قازاقستان يدەياسى مەن قاعيداتى قوعامدا كەڭ قولداۋعا يە بولدى. بۇل يدەيانى ەلىمىزدىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى دامۋ ساتىسىنا نەگىزدەلىپ ۇسىنىلعان يدەولوگەما دەپ قاراستىرۋىمىز كەرەك. ادىلەتتى قازاقستاندى ازاماتتارىنىڭ ءال-اۋقاتىن, تۇرمىس-تىرشىلىگىن ءوز بەتىنشە ساپالى قالىپتاستىرۋعا مەملەكەت تاراپىنان قولايلى جاعداي مەن مۇمكىندىكتەر جاسالعان, قۇقىقتارى قورعالعان. وسى ورايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ ۇلتتىق قۇرىلتايدىڭ اتىراۋداعى ءۇشىنشى وتىرىسىندا ۇسىنعان قۇندىلىقتارىنىڭ ءبىرى – ادىلدىك پەن جاۋاپكەرشىلىككە ۇلكەن ءمان بەرۋى ورىندى. دەگەنمەن قوعامداعى تەرىس تۇسىنىكتەن, ياعني ادىلەتتىلىكتى تەك مەملەكەتتىڭ رەسۋرستارىن حالىققا تەڭدەي ءبولىپ بەرۋ دەگەننەن ارىلتۋ قاجەت. كەرىسىنشە سول يگىلىكتى دۇرىس يگەرىپ, پايدالانىپ, ونى كەلەر ۇرپاققا دا قالدىرۋعا قوعامنىڭ ءار مۇشەسى جاۋاپتى ەكەنىن ۇعىندىرعان ءجون.
ەگەمەن, تاۋەلسىز مەملەكەت رەتىندە 30 جىلدان اسا ءجۇرىپ وتكەن جولىمىزدا ءتۇرلى سوقپاقتان وتتىك, سول جىلداردا الەمدىك قاۋىمداستىقتىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە تانىلىپ, مويىندالىپ, سونىمەن بىرگە وزىندىك مودەل قالىپتاستىردىق. ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋدا ءبىز الەمدە بار دەموكراتيالىق ينستيتۋتتاردىڭ ستاندارتتارىن, اسىرەسە زاڭ ۇستەمدىگى مەن تارتىپكە بايلانىستى دامىتۋمەن قاتار ەلىمىزدىڭ مەملەكەتتىلىگىن قالىپتاستىرعان تاريحي جولىمىزعا, سول جولدا ايانباي ەڭبەك ەتكەن تاريحى تۇلعالارىمىزدىڭ وزىق ويلى ەل بولساق دەگەن نۇسقاۋلارىنا تەرەڭ ۇڭىلە وتىرىپ, ياعني دالا دەموكراتياسىنا, ۇلتتىق بولمىسىمىزعا ساي وركەندەۋ مودەلىن جاساعانىمىز ءجون. وسى باعىتتا قازاقستاننىڭ بولاشاق كەلبەتى قانداي بولماق دەگەن اۋقىمدى زەرتتەۋلەر جۇرگىزىلىپ جاتىر.
– جاقىندا پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتىك ساپارمەن سينگاپۋرعا بارىپ, ماڭىزدى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ەكىجاقتى ءتيىمدى كەلىسسوزدەر جۇرگىزدى. جالپى, ءبىز بۇل ەلدەن نەنى ۇيرەنىپ, قانداي ارتىقشىلىقتارىن قابىلداعانىمىز ءجون؟
– پرەزيدەنت ق.توقاەۆتىڭ سينگاپۋرعا مەملەكەتتىك ساپارى بارىسىندا قازاقستاننىڭ سينگاپۋردى ۋاقىت سىنىنان وتكەن سەنىمدى سەرىكتەس سانايتىندىعى ايتىلدى. قازاقستان مەن سينگاپۋر اراسىنداعى ديپلوماتيالىق قاتىناستار 1993 جىلى ورناتىلعان, وعان دەيىن 1991 جىلعى قىركۇيەكتە سينگاپۋردىڭ پرەمەر-ءمينيسترى لي كۋان يۋ قازاقستانعا ساپارمەن كەلگەن بولاتىن. ال ءبىزدىڭ ەلدىڭ پرەزيدەنتتىك دەڭگەيدەگى سينگاپۋرعا العاشقى رەسمي ساپارى 1996 جىلى بولدى. سول كەزەڭنەن بەرى ەلىمىزدە 140-تان اسا سينگاپۋرلىق كومپانيالار مەن بىرلەسكەن كاسىپورىندار قىزمەت جاساپ, ەكىجاقتى ساۋدا كولەمى 2 ملرد دوللاردان استى, سينگاپۋردىڭ قازاقستان ەكونوميكاسىنا قۇيعان ينۆەستيتسياسى 1,7 ملرد دوللار شاماسىندا.
اتالعان كورسەتكىشتەردى ۇلعايتۋعا, ساۋدا جانە ينۆەستيتسيالىق قاتىناستاردىڭ قارقىن الۋىنا, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتىڭ مۇلدە جاڭا كەزەڭىنە جول اشۋعا مۇددەلىلىك مەملەكەت باسشىسىنىڭ سينگاپۋرعا ساپارى بارىسىندا ايرىقشا اتالدى. وسى ورايدا جاسالعان كەلىسىمشارتتار ەلىمىزدىڭ سينگاپۋرمەن ەنەرگەتيكا, شيكىزاتتى وڭدەۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, تسيفرلىق ەكونوميكا, قارجى تەحنولوگياسى, اگروتەحنولوگيا, لوگيستيكا باعىتتارىنداعى ىنتىماقتاستىعىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك تۋعىزادى.
ايتا كەتەرلىگى, سينگاپۋر – وڭتۇستىك-شىعىس ازيانىڭ قارقىندى دامىعان, جارتى عاسىر ىشىندە ء«ۇشىنشى الەم» ەلىنەن الەمدىك ساۋداداعى جەتەكشى 20 مەملەكەتتىڭ قاتارىنا كىرگەن, «ازيالىق جولبارىس» اتالعان قالا-مەملەكەت. 90-جىلداردىڭ باسىنان سينگاپۋردىڭ وسى عاجايىپ دامۋ جولى, جاساعان رەفورمالارى مەن ساياسي شەشىمدەرى قازاقستان ءۇشىن قىزىق تا ۇلگى الارلىق بولدى. ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, سينگاپۋردىڭ مودەرنيزاتسياسى ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى رەفورمالار, وڭىرلەرگە ينۆەستورلاردى تارتۋ, سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى كۇرەس, ەكولوگيالىق جاعدايدى قالىپقا كەلتىرۋ سىندى باعىتتاردى ءتيىمدى جۇرگىزگەندىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. قازاقستان دا وسى باعىتتاردا اۋقىمدى شارالار اتقارۋدا, دەگەنمەن تيىمدىلىگىن ءالى دە ارتتىرۋ قاجەت. مەملەكەت باسشىسىنىڭ 46-سينگاپۋر لەكتسياسىندا «ادىلەتتى قازاقستان» جانە «العا, سينگاپۋر» باعدارلامالارىنىڭ ماقساتتارى مەن قاعيداتتارى ۇقساستىعىنا نازار اۋدارىلدى. سينگاپۋردان قازاقستاننىڭ ەرەكشەلىگى – تابيعي بايلىعى, حالقىنىڭ باستاپقىدان-اق ساۋاتتىلىعىنىڭ جوعارى بولۋى. سول سەبەپتى ەلىمىز ازيانىڭ عاجايىپ جولمەن قارقىندى دامىعان مەملەكەتىنە اينالۋى ابدەن مۇمكىن, وعان ساياسي جىگەر مەن ادامي الەۋەتى تولىق جەتەدى.
– يدەولوگيا سالاسىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن جاقسى بىلەسىز. دامىعان ەلدەرمەن سالىستىرمالى تۇردە الساق, ءبىزدىڭ وتاندىق مەديا ءوز ميسسياسىن قانشالىقتى ورىنداپ ءجۇر؟
– الەمنىڭ بارلىق ەلىندە ساياسات پەن ماسس-مەديا سالالارى جاقىنداسىپ كەلەدى, ماسس-مەديا كەڭىستىگى ساياسي كوممۋنيكاتسيانىڭ نەگىزگى ورتاسىنا اينالاتىن مەديا-ساياسي جۇيە قالىپتاستى. اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردى جۇزەگە اسىرۋدىڭ باستى قۇرالدارىنىڭ بiرi بولا وتىرىپ, ماسس-مەديا قوعامدىق پiكiردiڭ كۇندەلiكتi قالىپتاسۋىنا ەداۋiر اسەر ەتەدi. سونىمەن قاتار ادامداردىڭ مiنەز-ق ۇلىق رەاكتسيالارىنا ىقپال ەتۋگە قابiلەتتi, iشكi جانە الەمدiك ساياسات سالاسىندا ساياسي شەشiمدەر قابىلداۋعا ىقپال ەتۋi مۇمكiن. بۇدان باسقا بۇگىندە بىرقاتار مەملەكەتتەردەگى ماسس-مەديا ازاماتتاردى ماڭىزدى مەملەكەتىشىلىك جانە حالىقارالىق وقيعالار تۋرالى حاباردار ەتە وتىرىپ, ولاردا دۇرىس ساياسي مىنەز-ق ۇلىق پەن ۇستانىمداردى قالىپتاستىرا وتىرىپ, حالىقتى ساياسي اعارتۋ فۋنكتسيالارىن جەتكىلىكتى تۇردە تابىستى ىسكە اسىرىپ كەلەدى.
قوعامنىڭ الدىندا ادىلەتتى قازاقستان قۇرۋ جونىندەگى مىندەتتەردى ىسكە اسىرۋ قاجەتتىگى تۇر. وسى جولدا بارلىق ۋاكىلەتتى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن قاتار ماسس-مەدياعا دا ەرەكشە جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەلگەن. قازىرگى ۋاقىتتا بۇكىل الەمدە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى كاسىبي جۋرناليستەردەن بىرەگەي مۋلتيمەديالىق كونتەنتتى تالاپ ەتەدى. جۋرناليستىك ءبىلىم بەرۋ داعدارىسى تەك قازاقستاندا ەمەس, بۇكىل الەمدە بايقالادى. قازاقستاندا تەك كاسىبي جۋرناليستەردىڭ ەمەس, قازىرگى زامانعى مەديا نارىقتىڭ تالاپتارىنا ساي كەلەتىن مەنەدجەرلەردىڭ, شىعارماشىل قىزمەتكەرلەردىڭ, ساراپشىلاردىڭ, تەلەجۇرگىزۋشىلەردىڭ دە جەتىسپەۋشىلىگى وتكىر سەزىلەدى. وسىعان بايلانىستى ساپالى زاماناۋي جۋرناليستىك ءبىلىم بەرۋ مەدياجۇيەنىڭ تيىمدىلىگىن, ساياسي كوممۋنيكاتسياداعى جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ ءوسۋىن ايقىندايدى. سونداي-اق اقىل-وي رەۆوليۋتسياسىن جۇزەگە اسىرا وتىرىپ قوعامدىق سانانى جاڭعىرتادى. وسى ورايدا ايتا كەتەتىن جايت, وتاندىق مەديانىڭ جاي-كۇيىن, قوعامدىق ساناعا ىقپالىن, ونىڭ قاۋقارلىعىن ساراپتايتىن كەشەندى زەرتتەۋلەر جەتىسپەيدى.
– قازىرگى گەوساياسي تۇراقسىزدىق جاعدايىندا قازاقستانعا, جالپى ورتالىق ازيا ايماعىنا الەم ەلدەرىنىڭ قىزىعۋشىلىعى ەسەلەپ ارتىپ وتىر. وعان دالەل رەتىندە «س5+» فورماتىنداعى الپاۋىت مەملەكەتتەرمەن ءتۇرلى دەڭگەيدەگى فورۋمدار مەن سامميتەردى ايتۋعا بولادى. بۇل ءۇردىستىڭ استارىنا ۇڭىلسەك نەنى بايقاۋعا بولادى؟ قازاقستان وسى باعىتتا قانداي سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋگە ءتيىس؟
– بۇگىندە الەم جاھاندىق وزگەرىستەر قارساڭىندا تۇر. قازىرگى جاھاندىق وزگەرىستەردىڭ تۇجىرىمدامالىق ايىرماشىلىعى رەتىندە ولاردىڭ اۋقىمىن عانا ەمەس, بۇرىنعى تاريحي داۋىرلەرمەن سالىستىرعاندا وسى وزگەرىستەردىڭ پايدا بولۋ قارقىنى مەن جىلدامدىعىن دا اتاپ وتۋگە بولادى.
قازىرگى كۇردەلى گەوساياسي جاعدايدا قازاقستان ءۇشىن بارلىق شەتەلدىك سەرىكتەستەرىمىزبەن, ەڭ الدىمەن, كورشىلەرىمىزبەن ءوزارا ءتيىمدى جانە پراگماتيكالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ ماڭىزدى. ال قازاقستان ءۇشىن ەڭ جاقىندارى – رەسەي, قىتاي جانە ورتالىق ازيا ەلدەرى.
جىل باسىندا «Egemen Qazaqstan» گازەتىندەگى سۇحباتىندا مەملەكەت باسشىسى ق.توقاەۆ ورتالىق ازيا ايماعىنداعى ىنتىماقتاستىقتىڭ ماڭىزىنا ەرەكشە نازار اۋداردى. پرەزيدەنت «س5 +» فورماتىن جانە ونىڭ ايماق ەلدەرىنىڭ حالىقارالىق ارەناداعى ۇستانىمىن نىعايتۋداعى ءرولىن اتاپ ءوتىپ, ەكونوميكالىق دامۋ ءۇشىن مۋلتيپليكاتيۆتىك اسەر الۋ ءۇشىن ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى تەرەڭدەتۋگە ۇمتىلىسىن اتاپ ءوتتى. بۇل قازاقستاننىڭ ايماقتىق باستامالاردى دامىتۋدا, ورتالىق ازيا ەلدەرى اراسىنداعى ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدا سانالى تۇردە بەلسەندى ءرول اتقارۋعا ۇمتىلاتىنىن كورسەتەدى. بۇگىنگى تاڭدا ورتالىق ازيا – گەوساياسي شىندىققا ءوز كوزقاراسى, ساۋدادا, ينۆەستيتسيالاردا, بيزنەستە, يننوۆاتسيالاردا كەڭ مۇمكىندىكتەرى بار, سەرپىندى دامىپ كەلە جاتقان ايماق. سوندىقتان دا الەمدە ورتالىق ازياعا دەگەن قىزىعۋشىلىق ارتا تۇسۋدە, «س5 +» ديالوگ الاڭىنا دەگەن سۇرانىس ارتىپ كەلەدى.
بۇل جەردە گەرمانياداعى تانىمال «عىلىم جانە ساياسات قورى (Stiftung Wissenschaft und Politik/SWP)» ينستيتۋتىنىڭ زەرتتەۋىنە نازار اۋدارعان ءجون. ول «ورتا دەرجاۆالار – حالىقارالىق ساياساتتاعى ماڭىزدى اكتورلار» عىلىمي-تالدامالىق جيناعىن جاريالاعان, وندا قازاقستان الەمدىك «ورتا دەرجاۆالار» تىزىمىنە ەنگىزىلگەن. «قازاقستاندىق كەيس» ورتالىق ازياداعى ءىرى مەملەكەتتىڭ الەۋەتى مەن دامۋ كەلەشەگىن شەتەلدىك ساراپشىلار مەن بيزنەس وكىلدەرى ءۇشىن جاقسى تۇسىنۋگە ىقپال ەتەتىندىگىمەن قىزىقتى.
گەرمانيالىق ساراپشىلاردىڭ قازاقستاندى «ورتا دەرجاۆالار» تىزىلىمىنە ەنگىزۋ شەشىمى – استاناعا دەگەن قانداي دا ءبىر ساياسي كومپليمەنت ەمەس, دايەكتى تۇردە ايقىندالعان فاكتىنىڭ كورىنىسى. وسى رەتتە قازاقستان ءارى قاراي ورتا دەرجاۆا رەتىندە الەمدەگى قازىرگى قالىپتاسقان احۋالعا بەيجاي قاراماي, بارلىق مەملەكەتتەرمەن اشىق قاتىناس جاساي وتىرىپ, سىرتقى سىن-قاتەرلەرگە قارسى كۇرەستە قىراعىلىق تانىتىپ, پرواكتيۆتى تۇردە ارەكەت ەتۋى قاجەت. ورتا دەرجاۆا ەلدەرىنىڭ ءرولى, الەمدەگى گەوساياسي ماسەلەلەرگە, ولاردى شەشۋ جولدارىنا ىقپالى مەن ۇلەسى تۋرالى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «Euronews» تەلەارناسىنا مامىر ايىندا بەرگەن سۇحباتىندا اتاپ ءوتىپ, قازاقستان سياقتى ورتا دەرجاۆا ەلدەر نەگىزگى ويىنشىلارعا اينالىپ وتىرعاندىعىنا, ولاردىڭ ءوز ايماقتارىندا دا, بۇكىل الەمدە دە تۇراقتىلىق, بەيبىتشىلىك پەن دامۋعا ۇلەس قوساتىن الەۋەتىنىڭ ارتقاندىعىنا باسا نازار اۋداردى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
جاسۇلان سەيىلحان,
«Egemen Qazaqstan»
