اگروسەكتوردا اتقارىلار جۇمىس كوپ

مينيستر بايانداما باسىندا بىلتىر­عى جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا, تاماق ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولەمى وتكەن جىلدىڭ قورىتىندىسىنان 1,5%-عا ءوسىپ, 3,1 ترلن تەڭگەنى قۇراعانىنا توقتالدى.

– سالاعا كەلىپ جاتقان ينۆەستيتسيا ارتىپ كەلەدى, وتكەن جىلى تاماق ونىمدەرى ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى كاپيتالىنا سالىنعان ينۆەستيتسيا كولەمى 3,9%-عا ءوسىپ, 151 ملرد تەڭگەگە جەتتى. اوك ونىمدەرىنىڭ ەكسپورت كولەمى 2022 جىلدىڭ دەڭگەيىندە ساقتالىپ, 2023 جىلى 5,4 ملرد دوللاردى قۇرادى. وتكەن جىلعى قولايسىز كليماتتىق جاعدايلارعا قاراماستان, سالا ءوندىرىس كولەمىنىڭ ارتۋى ەسەبىنەن قۇلدىراۋعا جول بەرمەدى. قايتا وڭدەلگەن ونىمدەردىڭ ەكسپورتتاعى ۇلەسى 42,6%-عا جەتىپ, 2,3 ملرد دوللاردى قۇرادى. ەكسپورتقا شىعارىلعان وڭدەلگەن مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىنىڭ كولەمى 187 ملن اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل – بارلىق وڭدەلگەن ءونىم ەكسپورتىنىڭ 8,2%-ى. دەگەنمەن بۇل ۇلەستى ارتتىرۋدىڭ الەۋەتى زور. بۇل رەتتە زاتتاي تۇردە وڭدەلگەن ءسۇت ءوندىرىسى 2,9%-عا, سارى ماي 18,6%-عا, ىرىمشىك پەن سۇزبە 10,5%-عا, سالقىنداتىلعان ەت 9,8%-عا, شۇجىق ونىمدەرى 0,9%-عا ءوستى, – دەدى اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى.

دەگەنمەن ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, قۇرعاق ءسۇت ءوندىرىسى 25,4%-عا (7,4-تەن 5,5 مىڭ تونناعا), ەت كونسەرۆىلەرى ءوندىرىسى 3,9%-عا (6,4-تەن 6 مىڭ تونناعا دەيىن) تومەندەپ كەتكەن. جالپى, بۇل ونىمدەر شۇجىق ونىمدەرىمەن بىرگە ەلىمىزدىڭ يمپورت بولىگىنىڭ كوشىن باستاپ تۇر.

ۆەدومستۆو باسشىسى دامۋ جىل­دارىندا سالاداعى بىرقاتار پوزيتسيا­نىڭ ەكسپورتىن ۇلعايتۋعا مۇمكىن­دىك تۋىپ, نارىقتاردى اشۋ بويىنشا دا ءبىز­دىڭ وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابى­لەت­تىلىگىن ارتتىرۋ بولىگىندە ءبىراز جۇمىس اتقارىلىپ جاتقانىن ايتىپ ءوتىپ, سالانىڭ قايتا وڭدەۋدى دامىتۋدى قيىنداتاتىن پروبلەمالارىنا دا توقتالا كەتتى.

– بىرىنشىدەن, شيكىزاتتىڭ جەتىسپەۋ­شىلىگى جانە قىمباتتىعى. ستاتيستيكاعا سايكەس, مال شارۋاشىلىعىنداعى شيكىزات جەتكىلىكتى بولعانىمەن, دەرەكتەر ناقتى جاعدايعا سايكەس كەلمەيتىنىن تۇسىنەمىز. مىسالى, رەسمي ستاتيستيكاعا سايكەس جىل سايىن شامامەن 6,5 ميلليون توننا ءسۇت وندىرىلەدى, بىراق ونىڭ تەك 2,1 ميل­ليون تونناسى 180 كاسىپورىندا وڭدەلەدى. مۇنداعى پارادوكس: ءسۇتتىڭ مۇنداي كولەمى بولا تۇرا وڭدەۋگە قالايشا شيكىزات جوق؟ – دەگەن ا.ساپاروۆ بۇل فاكتىنى مال شارۋاشىلىعىندا دا, وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا دا ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى بۇرمالاۋدىڭ كوپ جىلدىق «تاجىريبەسىنىڭ» بولۋىمەن ءتۇسىندىردى.

وسىعان بايلانىستى پرەمەر-ءمينيستردىڭ ورىنباسارى سەرىك جۇمان­عاريننىڭ توراعالىعىمەن ستاتيستيكالىق دەرەكتەردى وزەكتەندىرۋ بويىنشا ارنايى جۇمىس توبى قۇرىلعان ەكەن. كوميس­سيا جۇرگىزگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسىندە 2 ملن باس مال مەن 3 ملن توننا ءسۇت ەسەپتەن شىعارىلىپتى. ال وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا جۇمىس ءالى جالعاسىپ جاتىر.

ەكىنشىدەن, يمپورتتىڭ جوعارى ۇلەسى دە سالاداعى دامۋدى كەشەۋىلدەتىپ وتىر. يمپورتتىڭ نەگىزگى ۇلەسىن كىلەگەي, ماي, قۇرعاق ءسۇت, ىرىمشىك جانە سۇزبە الادى. تەك كەيىنگى ءبىر جىلدىڭ وزىندە ءسۇت ونىمدەرىنىڭ يمپورتى شيكى سۇتكە قايتا ەسەپتەگەندە 2022 جىلعى 580 مىڭ توننادان 2023 جىلى 800 مىڭ تونناعا دەيىن وسكەن.

مينيستر وسى تۇستا ارزان يمپورت­تىڭ «تىقسىرۋىنان» بولەك, وتاندىق ونىمدەردىڭ وزىندىك قۇنىنىڭ شارىقتاپ تۇرعانى دا ماسەلە تۋدىرىپ تۇرعانىن جەتكىزدى. ايتالىق, وتاندىق سارى مايدىڭ وزىندىك قۇنى – كيلوسىنا 3 100 تەڭگە. ال وزگە ەلدىڭ يمپورتىنىڭ ورتاشا باعاسى – كيلوسىنا 1 800-2 300 تەڭگە اراسىندا. دەگەنمەن ءبىزدىڭ وتاندىق ونىمدەردىڭ ساپاسى اناعۇرلىم جاقسىراق ەكەنىن دە ەستەن شىعارمايىق. بىراق نارىقتاعى جاعداي ءدال قازىر ساپادان گورى باعانىڭ ارزانىن ىزدەتكىزىپ تۇر.

– ارينە, بۇل جەردە تەحنيكالىق رەگ­لامەنتتەرگە جانە تۇتىنۋشىلاردىڭ ءونىمنىڭ قۇرامى مەن ساپاسى تۋرالى حابار­سىزدىعىنا دا بايلانىستى, بىراق مۇن­داي باسەكەلەستىك ىشكى وندىرىسكە كەرى اسەرىن تيگىزەدى. ساپاسى تومەن ونىم­دەر ماسەلەسىن شەشۋ ءۇشىن جاۋاپتى مەم­لەكەتتىك ورگانداردىڭ قولداۋى قاجەت. سونداي-اق حالىققا سپرەد پەن سارى ماي, ىرىمشىك پەن ىرىمشىك ءونىمى اراسىن­داعى جانە بارلىق باسقا پوزيتسيالار اراسىن­داعى ايىرماشىلىق جايلى اۋقىمدى ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى قاجەت. بۇل ماسەلەدە مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋى قاجەت, – دەدى ا.ساپاروۆ.

سونىمەن قاتار ءمينيستردىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق وڭدەۋ كاسىپورىندارىندا مورالدىق جانە فيزيكالىق تۇرعىدان توزىعى جەتكەن جابدىقتاردىڭ ءىلىنىپ-سالىنىپ ءالى ءجۇرۋى جانە ۇلەسىنىڭ جوعارى بولۋى, جوعارى تەحنولوگيالىق وندىرىستەردىڭ جوقتىعى دا قولدى بايلاپ وتىر. ەلدەگى ەت ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر شەتەلدىك ارىپتەستەرىمەن باسەكەگە تۇسە الماي, كەنجە قالىپ جاتىر. ويت­كەنى ولار سويىلعان مالدىڭ قان, ىشەك جانە وزگە دە تومەنگى بولىكتەرى سياقتى كومپونەنتتەرىن كادەگە جاراتا الماي كەلەدى. باعالاۋ مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك, ءبىزدىڭ وندىرۋشىلەردىڭ سويىلعان مالدىڭ ەتتەن باسقا دا كومپونەنتتەرىنەن تاباتىن پايداسى ءبىر باستان شامامەن 70 دوللار بولسا, ال كورشى ەلدەردە ولاردىڭ قۇنى 200-دەن 500 دوللارعا دەيىن بارادى. يمپورت ەتىنىڭ ەلىمىزگە كوپ جاعدايدا ارزان باعاعا كەلەتىنى وسى جاعدايعا دا بايلانىستى. ءبىز مالدىڭ لاقتىرىپ تاستايتىن ىشەك-قارىن, تەرى, قان سىندى كومپونەنتتەردى كەيبىر سىرت ەلدەر قالدىقسىز تەحنولوگيامەن كادەگە جاراتىپ وتىر. سوندىقتان ولار ۇتىلمايدى.

سونىمەن قاتار مينيستر قايتا وڭدەلگەن پرەميۋم ونىمدەر سياقتى جوعارى مارجالىق باعىتتاردى دامىتۋ ءۇشىن عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ تىعىز ءوزارا ءىس-قيمىلى بويىنشا جۇمىس قاجەت ەكەنىن اتاپ ءوتتى. ءارى سالقىنداتىلعان ەتتىڭ ۇزاق ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتۋگە ارنالعان ازىرلەمەلەر قاجەت. بۇل ەكسپورت گەوگرافياسى مەن كىرىستىلىگىن كەڭەيتۋگە مۇمكىندىك بەرمەك. ا.ساپاروۆ بۇل تاپسىرمالاردان حاباردار ەكەنىن جانە وسى باعىتتا جۇمىس ىستەيتىندەرى جونىندە ۋادە بەردى.

اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بايانداماسىندا بيزنەس قوعامداستىقپەن جانە بارلىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى تالداۋ جانە تالقىلاۋ ناتيجەسىندە مينيسترلىك قايتا وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋدىڭ الداعى 5 جىلعا ارنالعان كەشەندى جوسپارىن ازىرلەگەنىن جەتكىزدى.

– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدى دامىتۋدىڭ 2028 جىلعا دەيىنگى كەشەندى جوسپارى ازىرلەنىپ, ۇكى­مەتكە بەكىتۋگە ۇسىنىلدى. قۇجات قايتا وڭدەۋدى قولداۋدىڭ جاڭا شارالارىن, جاڭا نارىقتاردى اشۋدى, سونداي-اق قازاق­ستاندىق وڭدەۋشىلەردى قولداۋ ءۇشىن قور­عاۋ شارالارىن قولدانۋدى كوزدەيدى, – دەدى مينيستر.

ۇكىمەت ساعاتىندا ايرىقشا نازار اۋدارعان اقپارات – بيىل العاش ەگىس جۇ­مىس­تارىنا جەڭىلدىكتى كرەديت بەرۋ كولە­مى 580 ملرد تەڭگەنى قۇراعالى وتىر (بۇ­رىن 180 ملرد تەڭگە بولاتىن). بۇل 9 ملن گا نەمەسە 38% اۋىل شارۋاشىلىعى داقىل­د­ارىن (بۇرىن ەگىستىكپەن قامتۋ 15%-دان اسپايتىن) قامتۋعا مۇمكىندىك بەردى.

بيىل ازىقتىق داقىلدار كولەمى 3,4 ملن گەكتارعا جەتكىزىلگەن, بۇل 2023 جىلع­ى دەڭگەيدەن 314 مىڭ گەكتارعا كوپ. مي­نيسترلىك 2026 جىلعا قاراي ازىقتىق داقىل­داردىڭ ەگىس الاڭدارىن 3,6 ملن گەك­تارعا دەيىن جەتكىزۋدى جوسپارلاپ وتىر.

جالپى مينيسترلىك اۋىل شارۋاشى­لىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدى دامىتۋدىڭ كەشەندى جوسپارى اياسىندا 5 جىل ىشىندە 372 ملرد تەڭگەدەن استام قارجى, ونىڭ ىشىندە ينۆەستيتسيالىق ماقساتتارعا 150 ملرد تەڭگە جانە اينالىم ماقساتتارىنا – 222 ملرد تەڭگە باعىتتاۋدى جوسپارلاپ وتىر. جوسپاردى ىسكە اسىرۋ تاماق جانە وڭدەۋ ونەركاسىبىنىڭ دامۋىنا جاقسى سەرپىن بەرۋگە ءتيىس.

ۇكىمەت ساعاتىندا قوسىمشا بايانداما جاساعان ءماجىلىس دەپۋتاتى, اگرارلىق ماسەلەلەر كوميتەتىنىڭ توراعاسى سەرىك ەگىز­باەۆ مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءون­دىرۋ سەرپىنى تۇراقتى دامۋدى كورسەتىپ, ءوسۋ ءۇردىسى بايقالعانىمەن تەرەڭ وڭدەۋدىڭ ۇلە­سى ءالى دە تومەن بولىپ وتىرعانىن اتاپ ءوتتى. قايتا وڭدەۋ جانە تاماق ونەر­كا­سىبى­نىڭ ۇلەسى ەلىمىزدىڭ بارلىق ونەركاسىبى ونىمدەرىن ءوندىرۋدىڭ جالپى كولەمىنىڭ نەبارى 6 پايىزىن عانا قۇرايدى ەكەن.

ايتىلعان پروبلەمالىق ماسەلەلەر­دى شەشۋ تەك اۋىل شارۋاشىلىعى مينيستر­لىگىنە ەمەس, باسقا دا مەملەكەت­تىك ورگاندارعا دا بايلانىستى ەكەنىن اتاپ ءوتتى. سوندىقتان بارلىق سالالىق مينيسترلىك ايتىلعان ۇسىنىستاردى ەسكەرە وتىرىپ, ءىس-شارالار جوسپارلارىن بىرىكتىرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيتىنىن جەتكىزدى.

جيىن بارىسىندا وزگە دە دەپۋتاتتار سالاعا قاتىستى وزەكتى ماسەلەلەر جايىندا مينيسترگە سۇراقتارىن جولدادى.

جيىندى قورىتىندىلاعان ءماجىلىس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى البەرت راۋ سالاداعى ماسەلەلەر نەگىزىنەن ەكونوميكالىق ماسەلەلەرگە تىرەلىپ تۇرعانىن ايتىپ ءوتتى. «جوسپار, جۇمىس اۋقىمى كوپ. سوندىقتان مۇنىڭ ءبارى جالعىز مينيسترلىكتىڭ عانا موينىنا ارتىلعان جۇك ەمەس, بارلىق مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ, ءتىپتى تۇتاس ۇكىمەتتىڭ مىندەتى», دەدى ا.راۋ.