ىزدەنىس «STEM»-نەن باستالادى
روبوتتەحنيكا تۇجىرىمداما مەن ديزايننان باستاپ ءوندىرىس پەن باسقارۋعا دەيىنگى روبوتتى قۇرۋدىڭ بارلىق كەزەڭىن قامتيدى. بۇل سالا تەرەڭ پانارالىق ءبىلىمدى قاجەت ەتەدى. عالام تاڭدانىپ جاتقان روبوتتاردى جاساۋ – بالانىڭ بۋىنى قاتپاي تۇرىپ وسى سالاعا باعىتتاۋدان باستالادى. سول سەبەپتى دە مەكتەپتەر مەن قوسىمشا ءبىلىم ورتالىقتارىندا «STEM» (science, technology, engineering and mathematics) وقىتۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ جاتىر. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ورىنداۋ اياسىندا وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگى بيىل ەلىمىزدىڭ 788 مەكتەبىندە 1345 زاماناۋي سىنىپ بولمەسىن ورناتامىز دەپ جوسپارلاپ وتىر. ولاردىڭ ىشىندە روبوتتەحنيكا, حيميا, بيولوگيا, فيزيكا جانە STEM كابينەتتەرى بار. وعان قوسا جاھاندانۋ ءداۋىرىنىڭ جاڭا جاۋىنگەرلەرىن دايارلايتىن جەكەمەنشىك روبوتتەحنيكا مەكتەپتەرى دە كوپ. ويتكەنى بۇل – بالانى تەحنولوگيا الەمىنە ەنگىزۋدىڭ ەڭ وڭاي جولى. روبوتتاردى جوبالاۋ ۇدەرىسى بالانى باۋراپ, عىلىم مەن تەحنيكا الەمىنە ەنۋگە ىنتالاندىرادى.
«روبوتتەحنيكا ساباقتارىن شامامەن التى جاستان باستاعان ءجون. «Lego WeDo» نەمەسە «Mindstorms» سياقتى بالالارعا ارنالعان ءبىلىم كونسترۋكتورلارى مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بالالارعا قىزىقتى. ءارى قاراي بالاعا «Scratch» ءتىلى, «Arduino» گادجەتتەرى سياقتى كۇردەلى نارسەلەردى ۇيرەنۋگە بولادى. تاجىريبەلى ءجاسوسپىرىم روبوتتەحنيكتەر باعدارلامالاۋدى تەرەڭدەتىپ, «Python», «Paspberry Pi»-ءدى يگەرۋى كەرەك. روبوت قۇراستىرۋمەن اينالىساتىن بالانىڭ زەيىنى اشىلىپ, دالدىك پەن تارتىپكە ۇيرەنەدى. ەڭ باستىسى, كوماندادا ۇيلەسىمدى جۇمىس ىستەي باستايدى. بالا الدىمەن جوبانى ازىرلەۋ ساتىسىنا قاتىسىپ, سودان كەيىن بارىپ بولشەكتەردىڭ بارلىعىن قۇراستىرۋعا دەيىن جەتەدى. بۇل قاراپايىم ءىستى ۇزدىكسىز جاساۋ ارقىلى جاقسى ناتيجەگە جەتۋ مۇمكىندىگىن ۇسىنادى. اتالعان سالا عىلىمنىڭ بارلىق زاڭى ەلەكترونيكا, مەحانيكا, تەلەمەحانيكا, مەحاترونيكا, ينفورماتيكا, راديوتەحنيكا, ەلەكترتەحنيكامەن تىعىز بايلانىستى. روبوتتەحنيكانىڭ ءبىز ۇيرەتەتىن نەگىزگى ىرگەتاسى ونەركاسىپتىك, قۇرىلىس, مەديتسينالىق, عارىشتىق, اسكەري, سۋاستى, اۆياتسيالىق جانە تۇرمىستىق روبوتتەحنيكاعا باستايدى», دەپ ويىمىزدى ايشىقتاي ءتۇستى روبوتتەحنيكا مۇعالىمى نۇردوس سەيىلعازى.
مۇعالىم دەمەكشى, ەلىمىز وسى باعىتتا ساباق بەرەتىن مامان دايارلاۋعا باسا ءمان بەرىپ وتىر. دەربەس ترەنينگتەر تە بولىپ تۇرادى. مىسالى, جىلدىڭ باسىندا 200 مۇعالىمگە 3D-مودەلدەۋ مەن روبوتتەحنيكانى تەگىن وقىتتى. ءتورت اپتا ىشىندە مۇعالىمدەر نەگىزگى باعىتتاردى مەڭگەرىپ, سەنسورلاردى قوسۋدى, «Arduino» كونتروللەرى نەگىزىندە جوبالار قۇرۋدى, «Autodesk 123d Design» باعدارلاماسىن پايدالانۋدى ۇيرەنەدى. وقۋ استانا, الماتى, پاۆلودار, وسكەمەن, قاراعاندى, اقتوبە, ورال, شىمكەنت, پەتروپاۆل, قوستاناي قالالارىندا ءوتتى. «بۇل ترەنينگ مۇعالىمدەردى قىسقا مەرزىمدە وقۋشىلارعا ءبىلىم بەرۋگە عانا ەمەس, سونىمەن قاتار بولاشاقتا ءوز سىنىپتارىندا يننوۆاتسيالىق جوبالار مەن تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ ءۇشىن پايدالاناتىن جاڭا قۇرالداردى دايىنداۋعا ارنالعان», دەيدى «Kazakhstan AmCorners Network» توراعاسى پەريزات وتەباليەۆا.
وندىقتىڭ ورتاسىندا ءجۇرمىز
جىل سايىن الەمدە وقۋشىلار اراسىندا روبوتتەحنيكادان حالىقارالىق جارىستار وتەدى. مۇنداي وليمپيادالاردا ەنەرگەتيكا, لوگيستيكا, قۇرىلىس, ساۋلەت ونەرى جانە سپورت سالاسىندا ارنايى ءبىر ماسەلەنى شەشۋگە باعىتتالعان روبوتتار سايىسادى. قۇلتەمىر ايتقاندى ورىندايتىنداي بولۋ ءۇشىن وقۋشىلار كۇنى-ءتۇنى وتىرىپ, وعان تاپسىرما بەرەتىن باعدارلاما جازادى, قۇراستىرادى. ۇزدىك شىققان كوماندالار ماراپاتتالادى. كەيىنگى جىلدارى الەم چەمپيوناتتارىنان وتانداستارىمىزدىڭ قانجىعاسى بوس قايتقان ەمەس. العاش رەت قازاق بالالارى جەنەۆادا وتكەن حالىقارالىق روبوتتەحنيكا جارىسىنان التىن الدى. اراعا ءبىر جىل سالىپ سينگاپۋردا وتكەن جارىستا 191 كوماندا ىشىنەن توپ جارىپ, ەل مەرەيىن ءوسىردى. مۇنداي جەتىستىكتەر جىل ساناپ كوبەيىپ كەلەدى.
كەشە عانا باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ «Toro d ‘oro» كومانداسى «First Lego League Challenge» حالىقارالىق اشىق چەمپيوناتىندا 550 مۇمكىن ۇپايدان 500 ۇپاي جيناپ, ۇزدىك وندىققا ەنىپ, الەم چەمپيوناتىنا جولداما الدى. بالالار جاھاننىڭ 50 ەلىنەن 108 كوماندا اراسىندا باق سىناستى.
«باسەكەلەستىك كۇندەر وتە شيەلەنىسە ءتۇستى. ويتكەنى قارسىلاس توپ – جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, بىرقاتار ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ەڭ مىقتى كوماندالارى. بىراق ءبىزدىڭ بالالار ەل ابىرويى ءۇشىن بارىن سالدى. قارسىلاستارىمەن بىردەي تاجىريبەنىڭ بولماۋى ولاردىڭ ۇزدىك وندىققا ەنۋىنە, روبوت وينىنداعى شەبەرلىگىمەن باسقا قاتىسۋشىلاردىڭ ەسىندە قالۋىنا كەدەرگى بولعان جوق», دەدى كوماندا جاتتىقتىرۋشىسى قايسار ەسەنعالي.
وتكەن ايدا اباي ءوڭىرىنىڭ جاس روبوتشىلارى قىتايدا وتكەن چەمپيوناتتا بەدەلدى ماراپاتقا يە بولعان ەدى. ەسكە سالساق, شانحايدا «FIRST Tech Challenge» جاھاندىق روبوتتەحنيكا ليگاسى اياسىندا «The CaoLu Cup Teenage Robot Design and Build Invitational Tournament» جابىق ۇلتتىق چەمپيوناتى ءوتتى. وعان قىتايدىڭ 300-گە جۋىق مىقتى روبوتشىسى مەن ەلىمىزدەن شاقىرىلعان «تەنگري» كومانداسى قاتىستى. ەل نامىسىن اباي وبلىسى سەمەي قالاسىنداعى №5 شاكارىم اتىنداعى كوپسالالى گيمنازيانىڭ 7-سىنىپ وقۋشىلارى: وسمان قۋانىشبەك, تەمىرلان ابىلايحان, بالجان نايمانعازينا, نۇركەن تولەۋبەك, نۇرتورە ماقساتوۆ, رادمير جەڭىسبەك, دوسجان ءسابيت, الان ەرمەكباەۆ قورعادى. ەكى كۇنگە سوزىلعان بايقاۋعا وتاندىق جەتكىنشەكتەر «Motivate Award» اتالىمىندا جەڭىسكە جەتتى.
ء«بىزدىڭ وقۋشىلار قىتايدىڭ ۇزدىك كوماندالارىمەن سايىسقا ءتۇستى. بۇل – ۇلكەن تاجىريبە الماسۋ. بالالار جاس ەرەكشەلىگىنە, تىلدىك قيىندىققا قاراماستان, روبوت وينىندا وتە جاقسى ونەر كورسەتتى. شاكىرتتەرىمنىڭ تاباندىلىعىن ماقتان تۇتامىن», دەدى جاتتىقتىرۋشى ايدوس تۇرسىنبەكوۆ.
وتاندىق روبوت وپەراتسيا جاسادى
جوعارىدا ايتقان وقىتۋ مەن جارىستاردىڭ جەمىسىن بولاشاقتا كورەتىنىمىز انىق. ال قازىر ەلىمىزدە روبوتتار قانداي سالادا قىزمەت ەتىپ ءجۇر؟ كوزىمىز بىردەن مەديتسينا مەن اسكەرگە ءتۇستى. روبوت العاش رەت استانادا حيرۋرگ-دارىگەرگە كومەك كورسەتكەن. اكادەميك ن.باتپەنوۆ اتىنداعى تراۆماتولوگيا جانە ورتوپەديا عىلىمي ورتالىعىندا بەس ناۋقاسقا روبوتتىڭ قاتىسۋىمەن تىزە اۋىستىرۋ كۇردەلى وپەراتسياسى جاسالعان. روبوت كومەكشى زاقىمدالعان ايماقتى 3D سكانەرلەپ, بارلىق پارامەتردى ماتەماتيكالىق تۇرعىدان ءمىنسىز ەسەپتەپ, بۋىنعا يمپلانت ورنالاستىرۋعا جاردەمدەسكەن. وپەراتسيالار IT-مامانداردىڭ قاتىسۋىمەن كومپيۋتەرلىك ناۆيگاتسيا ارقىلى جۇرگىزىلدى.
«روبوت – ءبىر ميلليمەترگە دەيىن, ءبىر گرادۋسقا دەيىن قۇرالدىڭ ورنىن رەتتەي الاتىن اقىلدى قۇرال, ادام سونشالىقتى ءدال كورە المايدى. ناتيجەلەرى جاقسى. ناۋقاستار قازىردىڭ وزىندە بەلسەندى, بالداققا سۇيەنىپ وزدىگىنەن جۇرەدى. وپەراتسياعا دەيىن ولارعا قوزعالۋ قيىنعا سوقتى. ال قازىر ەشقانداي شەكتەۋ جوق, بۋىندارى بۇگىلەدى», دەيدى تراۆماتولوگ-ورتوپەد دارىگەر جۇماحان سلاموۆ.
ال 2015 جىلدان باستاپ قارۋلى كۇشتەردى جاراقتاندىرۋعا جەرۇستى, تەڭىز جانە اۋە ماقساتىنداعى روبوتتەحنيكالىق قۇرالدار قولدانىلىپ كەلەدى. الەمدىك ترەندتەردى زەردەلەۋ جانە جاڭا تەحنولوگيالاردى ىلگەرىلەتۋ ءۇشىن 2019 جىلى باس شتابتا روبوتتەحنيكالىق جۇيەلەردى دامىتۋ جانە ولاردى قولدانۋ باسقارماسى قۇرىلدى. بۇگىندە ەل اسكەرىنىڭ قارۋ-جاراعىندا روبوتتاردىڭ جەردەگى جانە تەڭىزدەگى ەكى ءتۇرى بار. مىسالى, «Eye Drive» تەلەباسقارىلاتىن شاعىن روبوتتىڭ سالماعى ءۇش كيلو. ول ناشار قيىلىسقان جەردە, قالالىق ينفراقۇرىلىم مەن ءۇي-جايلاردا نىساندار مەن اۋماقتاردى بەينە جانە اۋديوبارلاۋدى جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. روبوتتى عيماراتقا جىبەرىپ, 50 مەترگە دەيىن قاشىقتىقتان اقپارات الۋعا بولادى. اشىق جەردە شاعىن روبوتتىڭ راديۋسى 300 مەتردەن اسادى. جەڭىل كلاستى ءموبيلدى روبوتتاندىرىلعان «tEODor» كەشەنى ميناسىزداندىرۋ كەزىندەگى قاۋىپتى جۇمىستاردى جۇرگىزەدى. ول جارىلعىش قۇرىلعىنى انىقتاپ, وپەراتوردىڭ باسقارۋىمەن ونى باسقا جەرگە كوشىرۋ ءۇشىن ارنايى كونتەينەرگە سالادى. «tEODor» ءجۇز كيلوگرامعا دەيىن سالماقتى كوتەرىپ, ونى 200 مەتردەن ەكى شاقىرىمعا دەيىن جىلجىتۋعا قابىلەتتى. ال كورابل بازاسىندا ورنالاسقان «k-Ster-I» سۋاستى روبوت-ينسپەكتورى تەڭىز ءتۇبىنىڭ لاندشافىن زەرتتەپ, جارىلىس قاۋپى بار زاتتاردى تابادى. سۋاستى اپپاراتتارى 300 مەترگە دەيىنگى تەرەڭدىكتەگى سۋاستى مينالارىن جويۋعا ارنالعان.
سۋاستى دەمەكشى, وتاندىق عالىم مۇحيتتى زەرتتەۋگە ارنالعان روبوت جاساپ شىعاردى. ق.ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ روبوتتەحنيكا كافەدراسىندا جۇمىس ىستەيتىن جاس عالىم, تەحنيكا عىلىمدارىنىڭ ماگيسترى ەرمۇحاممەد قالمەنوۆ جاساعان سۋاستى اۆتونومدى روبوتى قول جەتپەيتىن قيىن جەردە زەرتتەۋ جۇرگىزۋگە ارنالعان. وسى باعىتتاعى روبوتتەحنيكانى دامىتۋدىڭ ەڭ نەگىزگى قيىندىقتارى باعانىڭ جوعارى بولۋىنا, كونسترۋكتسيالاردىڭ كۇردەلىلىگىنە, ەلەكترمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىنىڭ, باسقارۋ جۇيەلەرىنىڭ قيىندىعىنا كەلىپ تىرەلەدى. ال ەرمۇحاممەد قالمەنوۆ قۇراستىرۋ مەن باسقارۋ جۇيەسىنىڭ يننوۆاتسيالىق ءادىسىن ۇسىندى, كەيىن ولاردى سۋاستى روبوتتارىنىڭ بولاشاق ۇلگىلەرىندە قولدانۋعا بولادى. روبوت سۋ استىنا 100 مەتر تەرەڭدىكتەن ءارى دە تۇسەدى. روبوتتىڭ قاڭقاسى سانتەحنيكالىق پوليپروپيلەن قۇبىرلارىنان جاسالعان, بۇل ونىڭ ءوندىرىسىن ارزان جانە باسقارۋ جۇمىسى مەن قىزمەت كورسەتۋىن جەڭىلدەتەدى.
