نۇرلان امان ۇلى ۇلتتىق ارنادا قىزمەت ەتە ءجۇرىپ-اق ايماقتىڭ كوپتەگەن كۇرمەۋلى ماسەلەسىنىڭ شەشىمىن تابۋعا ىقپال ەتكەن. ماسەلەن, توزىعى ابدەن جەتكەن اۋىل مەكتەبىنە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسىن جاساۋعا اتسالىسادى. اڭقاسى كەپكەن اۋىلىنا ساپالى اۋىزسۋ تارتىپ بەرۋگە دە بەلسەنە كىرىسەدى. قۇمكول اۋلىنا كوپىر كەرەك دەپ تە بيلىك نازارىن اۋدارتادى. جۋرناليستيكاداعى وسى ەڭبەكتەرى ەلەۋسىز ەمەس. وبلىس اكىمىنىڭ «التىن سۇڭقار» سىيلىعىن «التىن ميكروفون» اتالىمى بويىنشا يەلەندى.
ء«ار قىزمەتىمنەن ءتۇرلى تاجىريبە جينادىم. جۋرناليستيكادا جان-جاقتى بولۋدى ۇيرەندىك. زاڭ سالاسىندا قۇقىقتىق ساۋاتىمىزدى جەتىلدىردىك. كاسىپكەرلىك پالاتادان كاسىپپەن اينالىسۋدى, قاراجات تارتۋدىڭ ءتۇرلى تەتىگىن تۇيسىندىك. شارۋاشىلىق اشىپ, قارا جۇمىسقا بويىمىزدى ۇيرەتتىك. وسىنىڭ ءبارى جاڭا قىزمەتىمە سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى اكىم.
تالدى اۋىلىنىڭ كىرەبەرىسىنەن جاقىندا سەڭكىباي بي باتىرعا ارنالعان ەسكەرتكىش الاڭى سالىنىپتى. ءبيدىڭ نىشانىنا اينالعان سۇڭقاردى تۇعىرعا قوندىرىپ, تاقتاعا ءبيدىڭ اتالى ءسوزىن جازىپ, ارنايى ورىندىق قويىپتى. ەسكەرتكىش اۋىلعا بولىنگەن ءتۇرلى جوبالاردان ۇنەمدەلگەن قارجىعا سالىنعان. قازىر اۋىلعا كەلگەن جۇرتتىڭ بارلىعى ايالدايتىن قاسيەتتى ورىنعا اينالعان.
تالدى ارحەولوگيالىق پاركىنە جول وسى اۋىل ارقىلى وتەدى. بىلتىر دا, بيىل دا تۋريستەر لەگى كوپ. فرانتسيادان, گەرمانيادان كەلەتىندەر سانى ارتقان. وسىنى ويلاعان اكىم كىرەبەرىستەن كەلۋشىلەردى قارسى الاتىن اۋىلدىڭ تولقۇجاتىن بيلبوردقا ورناتىپ قويىپتى. «قاراجارتاس» قورىمىنىڭ سۋرەتى بار. مۇنىمەن قوسا, اۋىل ىشىنە تاعى ءۇش بىردەي بيلبورد تۇرعىزعان. وعان اۋىل ونەرپازدارى, اۋىلدان شىققان تانىمال تۇلعالار مەن ەڭبەك ادامدارىنىڭ سۋرەتتەرى ىلىنگەن. بۇل جۇمىسقا 7,5 ملن تەڭگە قاراجات ءبولىنىپتى.
وسى ۋاقىتقا دەيىن اۋىل اكىمدىگى مادەنيەت ءۇيىنىڭ اياداي عانا ەكى بولمەسىندە جۇمىس ىستەپ كەلگەن. نۇرلان امان ۇلى قاراۋسىز قالعان تويحانا عيماراتىن 7 ميلليونعا ساتىپ الىپ, اۋدان اكىمدىگىنەن قۇرىلىس جۇمىسىنا قارجى سۇراعان. 15 ملن تەڭگەگە جوندەۋ جۇمىسى جۇرگىزىلىپ, كەڭسە جيھازدارى مەن كومپيۋتەرلەر ساتىپ العان. ءدال قازىر اكىمدىكتىڭ الدىنا تاستوسەنىش توسەلىپ جاتىر. اكىم كەلەسى اپتا اۋىلداعى اعايىنمەن بىرگە لەنتاسىن قيماقشى.
ءبىز اۋىلعا بارعان كۇنى فەلدشەرلىك-اكۋشەرلىك پۋنكتتىڭ(فاپ) ىرگەتاسىنىڭ قاداسى قاعىلىپ جاتتى. «اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋدى جاڭعىرتۋ» ۇلتتىق جوباسىمەن بوي كوتەرىپ جاتقان جاڭا نىساننىڭ سىرتقى قورشاۋلارى سالىنىپتى. ەكى-ءۇش تەحنيكا شاڭداتىپ جۇمىس ۇستىندە ءجۇر. باس مەردىگەر «اگروپرومرەمستروي» جشس جۇمىسىن قىركۇيەك-قازان ايىنا دەيىن اياقتايدى. فاپ-قا 200 ملن تەڭگەدەن اسا قاراجات بولىنگەن. اۋىل باسشىسىنىڭ وتىنىشىمەن مەردىگەر اۋىل تۇرعىندارىنا جۇمىس بەرىپ وتىر.
– نەگىزى قالادا جۇمىس ىستەپ جۇرگەنمىن. اۋىلدان فاپ سالىنادى دەپ اكىم حابارلاسىپ, جۇمىسقا شاقىردى. اكە-شەشەم وسىندا عوي. وتباسىممەن سول كىسىلەردىڭ قاسىنا كەلەيىك, اۋىلدىڭ ءبىر كىرپىشى بولسىن قالاسايىق دەپ شەشتىك. جالاقىسى دا كوڭىلگە قونىمدى, – دەيدى اۋىل ازاماتى دارحان ءابىلتاي ۇلى.
ءبىز ىزدەگەن اۋىل اكىمى وسى قۇرىلىستىڭ باسىندا ءجۇر ەكەن. قۇرىلىسقا 10 اۋىل ازاماتىن ورنالاستىرىپتى. جۇمىسكەرلەرگە ءبىر اسپاز ەكى مەزگىل تاعام ازىرلەيدى. ونىڭ دا بەكىتىلگەن ەڭبەكاقىسى بار. سونىمەن قوسا, الداعى ۋاقىتتا اۋىلداعى ايەلدەردى سىلاق جۇمىسىنا قابىلدايدى.
جاقىندا اۋىلدان ءدارىحانا اشىلادى. اكىم جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ 2 ملن تەڭگەسىنە پاۆيلون ساتىپ الىپتى. بۇل شارۋانى اۋىلداعى اۋرۋحانادا وتىز جىلعا جۋىق ەڭبەك ەتكەن مەدبيكە ماعريپا بايلەنوۆاعا تاپسىرىپتى.
اۋىل مەكتەبىندە دە كۇردەلى جوندەۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. قىرىق جىل بويى ەسىگى مەن تەرەزەسى مۇلدەم اۋىستىرىلماعان. ابدەن شىرۋگە اينالعان. بالالار ەسكىرگەن ەسىك پەن تەرەزەنىڭ جاقتاۋىنان سوققان سۋىقتا امالسىز وتىرىپ, ءبىلىم الۋعا تۋرا كەلگەن. اسىرەسە قىستىڭ سۋىعى شىداس بەرمەي كەتەدى ەكەن. سونىڭ كەسىرىنەن كومىردى ەكى ەسە جاعىپ كەلگەن. جوندەۋ جۇمىسى تامىز ايىنا دەيىن تولىق بىتەدى. مۇندا دا اۋىلدىڭ التى ازاماتى ەڭبەك ەتىپ ءجۇر.
– مەكتەپتىڭ ءۇش قاباتىنداعى بارلىق كابينەتتىڭ ەسىگىن اۋىستىرىپ بىتتىك. ەندى تەرەزەلەردى اۋىستىرۋعا كىرىستىك. بارلىعىن اۋىل ازاماتتارى اتقارىپ جاتىر. باستىسى, بالالار بيىل قىستا الاڭسىز ساباق وقيتىن بولادى. سوعان قۋانىشتىمىز, – دەيدى اۋىل تۇرعىنى مەيرام يبراەۆ.
جاڭا اكىمدىك عيماراتىندا جيىن وتەتىن زال, جاس ماماندار مەن اۋىلداعى ۋچاسكەلىك ينسپەكتوردىڭ جەكە كابينەتى بار. اكىمنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا اۋىل كوشەلەرىنە بەينەباقىلاۋ ورناتامىن دەگەن جوسپارى بار كورىنەدى. ۋادەسىنە ساي, باستى كوشەلەرگە ءتورت بىردەي بەينەباقىلاۋ كامەراسىن ورناتىپتى. مۇنىڭ ءبارىن اۋىل پوليتسەيى ءوزىنىڭ مونيتورىنان كورىپ, باقىلاپ وتىرادى.
اۋىل اقساقالى مۇحتار ءتۇسىپ اكىمنەن كومەك سۇراي كەلىپتى. جۇرت بولىپ جۇمىلىپ اۋىلدىڭ ىرگەسىندەگى مازار قورىمىن قورشاپ جاتىر ەكەن. سونىڭ ماتەريالدارى قالادان جەتىپتى. جۇكتى تۇسىرىسەتىن ەكى-ءۇش جىگىت كەرەك ەكەن.
– جاڭا اكىمىمىز اۋىلدى كوگەرتىپ جاتىر. ىستەگەن ءىسىن حالىق كورىپ وتىر. جىلدا تاۋدان اعاتىن سۋ اۋىلدى ەكىگە قاق ءبولىپ باساتىن ەدى. بيىل سۋدان امان-ەسەن وتتىك. كۇزدە اۋداننان تەحنيكا الدىرىپ, جارتى شاقىرىم بوگەت تۇرعىزدى. كوپىردىڭ استىنداعى قۇمدى تازالاپ, ءۇش ارنا جاساتتى, – دەپ باتاسىن جاۋدىردى مۇحتار اقساقال.
اۋىل اقساقالدارى وزدەرى سايلاعان اكىمگە بيىل توڭنىڭ قالىڭ بولاتىنىن, سۋدىڭ مولشەرى جىلداعىدان كوپ كەلەتىنىن ەسكەرتكەن. اۋىل اكىمى اۋدان اكىمدىگىنەن وسى باعىتتاعى شارۋاعا 1 ملن تەڭگە قاراجات سۇراپ, سوعان تەندەر جاريالاعان. تەحنيكا تىزگىندەگەن جىگىتتىڭ جانىن قويماي, تاۋدان كەلەتىن تاسقىنعا بوگەت تە سوقتىرىپ العان. اۋىل كوشەسىنە 81 جارىقشام قويىلعان. بەس كوشەگە اسفالت توسەلىپ, ەكى كوشەنى كەلەسى جىلعا قالدىرعان. بۇرىنعى ستاديون ورنىنان جاپ-جاڭا فۋتبول الاڭى سالىنادى. وسى اپتانىڭ اياعىنا قاراي جۇمىستى باستاماقشى.
نۇرلان امان ۇلى اۋىل ازاماتتارىنىڭ قولداۋى ايرىقشا ەكەنىن ايتادى.
– اۋىل ازاماتتارى اۋىزبىرلىگىنىڭ ارقاسىندا كوپ شارۋا جۇزەگە اسىپ وتىر. ماسەلەن, جىگىتتەرمەن اقىلداسىپ, جىلقى قورشاۋىن سالايىق دەپ شەشتىك. ازاماتتار از-ماز اقشا جينادىق تا, قالادان قاجەتتى سىمدى, تور قورشاۋ مەن ترۋبالار الىپ كەلدىك. ەكى كۇننىڭ ىشىندە تۇرعىزدىق. وسى جەرگە جىلقىسىن قامايدى, تاڭبالايدى, ساتاتىنىن وسى جەردەن قۇرىق سالىپ ۇستاپ, ارتىپ جىبەرەدى, – دەيدى اكىم.
جاقىن كۇندەرى اۋىلدان الەۋمەتتىك دۇكەن اشىلادى. ەندى اۋىل جۇرتى ازىق-ت ۇلىكتى قولجەتىمدى باعامەن الادى. بۇعان دا اكىم باستاماشى بولعان. جەرگىلىكتى بيۋدجەتتىڭ اقشاسىنان تاعى ءبىر پاۆيلون اكەلىپ قويىپتى. دۇكەننىڭ شارۋاسىن اۋىل تۇرعىنى داۋلەت تاۋكەشوۆكە سەنىممەن تابىستاعان. قالاداعى «گۇلجان» ساۋدا ورتالىعىمەن كەلىسىمشارت جاساسۋعا دا سەبەپشى بوپتى. دۇكەننىڭ زاتتارىن سودان تاسيدى.
وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن اۋىلعا ءورت ءسوندىرۋ كولىگى ساتىپ الىنعان ەكەن. الايدا تۇراق بولماعاندىقتان, شتات بەرىلمەي كەلگەن كورىنەدى. مادەنيەت ءۇيىنىڭ ارتىنداعى وتىز جىل بويى قاڭىراپ تۇرعان عيماراتتى تاڭداپ العان. قىستىڭ ىشىندە جىگىتتەردى جيناپ, ءبىر قابىرعاسىن قۇلاتىپ, قاقپا قىلعان.
– تۇراق دايىنداۋىمىز ءبىر شارۋا بولسا, «گاز-66» كولىگىن جوندەۋ ەكىنشى شارۋا بولدى. كولىك جۇرگىزۋشىسى ايبەك جۇمابەكتىڭ ەڭبەگىن اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. ءتورت بىردەي جاڭا دوڭگەلەك سالدىق. موتوپومپا ساتىپ الدىق. اقىلداسىپ اۆتوماتتى سۋ سەپكىشتى ورناتۋدى ءجون سانادىق. ويتكەنى 2 توننا بوشكە سۋ دالا ءورتىن سوندىرۋگە ازدىق ەتەدى. مۇنىمەن قوسا, 60 ءورت ءسوندىرۋ شىپىرتقىسىن دايىندادىق. اۋىلدىڭ التى جىگىتىن شتاتقا قابىلداندى. كەرەك-جاراعىمىزبەن قامتاماسىز ەتتى. ەندى راتسياعا تاپسىرىس بەردىك. ەكىنشى جالاقىمىزدى الىپ ۇلگەردىك, – دەيدى ءورت ءسوندىرۋ بەكەتىنىڭ كاپيتانى باۋىرجان ماحمەتوۆ.
تالدى اۋىلىنداعى ۇيالى بايلانىس مۇمكىندىگى دە مول. كوكتەمدە اۋىلدىڭ بارلىق ۇيىنە تەگىن Wi-Fi مودەمى مەن كابەلى تاراتىلدى. بارلىق ءۇيدىڭ كەڭ جولاقتى ينتەرنەتكە قولى جەتكەن. اكىم جول قاۋىپسىزدىگىنە دە باسا ءمان بەرگەن. كوشە ىشىنە جول بەلگىلەرىن ورناتىپ جاتىر. قولعا الىنعان شارۋانىڭ ءبىرى – تالداردى كەسۋ. ويتكەنى تامىرى شىرىگەن تال ءۇزىلىپ قۇلاعاندا توق سىمدارىن قيىپ جىبەرىپ, سونىڭ سالدارىنان ەكى-ءۇش اۋىل جارىقسىز قالادى. جالپى, مۇندا جارىق ءجيى سونەدى. سەبەبى بەلگىلى. ەلەكتر باعانالارى ابدەن ەسكىرگەن.
– تالدى مەن بەرەكەت اۋىلىنىڭ ارالىعىنداعى ەلەكتر باعانالارىنىڭ جوندەلمەگەنىنە ونداعان جىل بولدى. قىرسىق شالعانداي, وسى ارالىققا جاي وتى دا كوپ تۇسەدى. قۇلاعانى قۇلاپ, قۇلاماعانى جارتى بەلىنەن وپىرىلا قيسايىپ, توق سىمدارى سالبىراعان. جاماۋدان قۇرالعان باعانالار ەندى جوندەۋگە دە كەلمەيتىن قالىپقا جەتكەن. وسى ماسەلەنى «شەتەنەرگو» جشس باسشىلىعىنا حالىق اتىنان وتىنگەن ەدىك. ءوتىنىشىمىز جەردە قالماي, ارنايى جوندەۋ توبىن جىبەردى. يزولياتورلار ايىرباستالدى, قۇلاعان باعانالار جاڭارتىلدى, سوزىلعان سىمدار تارتىلدى. بىراق ماسەلە مۇنىمەن شەشىلدى دەۋ قيىن. اپاتتى ۋچاسكىلەر جويىلعانىمەن, شىرىگەن باعانالار دا از ەمەس. بۇل ماسەلە دە ءبىز ءۇشىن كۇن تارتىبىندە تۇر, – دەيدى اكىم.
اكىم تالدى اۋىلىنا تيەسىلى 15 مىڭ گەكتار جەر بەلگىسىز بىرەۋدىڭ قولىندا دەيدى. سول سەبەپتى, جەر ماسەلەسى وتكىر تۇرعانىن ايتادى.
– اۋىلداعى جەر ماسەلەسى قازىر داۋلى ءارى شەشىمى كۇردەلى پروبلەماعا اينالدى. كەزىندە جەردى يەلەنگەندەر بۇگىندە نە مەملەكەتكە وتكىزبەي, نە وزدەرى پايدالانباي, جايىلىم مەن شابىندىق پايدالانىلماي وتىر. تالدى اۋىلدىق وكرۋگى بويىنشا بارلىعى 124 مىڭ گەكتار جەر بولسا, سونىڭ 15 مىڭ گەكتارى بەلگىسىز بىرەۋلەردىڭ قولىندا. وسى جەر تەلىمدەرىن قايتارسا, جەرسىز وتىرعان شارۋالار كادەگە جاراتاتىن ەدى. بيىل قىستا شارۋالاردىڭ ءشوبى ازدىق ەتىپ, قانشاما مالىنان ايىرىلدى. ودان كەيىنگى ماسەلە – جىلقى مەن سيىر تابىنى. قازىر باقتاشى تاپپاي وتىرمىز. 325 مىڭ تەڭگە ايلىق تولەيمىز دەسەك تە, ەشكىمنىڭ قۇلقى جوق. كۇن قۇرعاتپاي ىسكە اسىراتىن تاعى ءبىر ۇلكەن شارۋا بار. اۋىل اكىمدىكتەرىن تەحنيكامەن قامتاماسىز ەتۋ كەرەك. ءبىر-ءبىر تراكتوردى تىركەمەسىمەن بەرسە, سانيتارلىق تازالىق, قىستا اۋىلارالىق جولدىڭ قارىن كۇرەۋ, جازدا ءورت قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن جەر جىرتۋ, كۇزدە از قامتىلعان وتباسىلارعا ءشوپ ءتۇسىرىپ بەرۋ, كوكتەمگى تاسقىننىڭ الدىن الۋعا بوگەتتەر تۇرعىزۋ سەكىلدى شارۋالار شەشىلەر ەدى. قىسقاسى, ءبىر اۋىلدىڭ بار ماسەلەسى وسى 20 ملن تەڭگەگە تىرەلىپ تۇر. وسىنداي ماسەلەلەر ەسكەرىلسە ەكەن دەيمىز, – دەگەن بۇكپەسىز ويىن جەتكىزدى جۋرناليست-اكىم.
قاراعاندى وبلىسى,
شەت اۋدانى,
تالدى اۋىلى
