ءاۋ باستان بەكەڭ ەسەپكە جۇيرىك. الۋ مەن كوبەيتۋدى شەمىشكەشە شاعاتىنى سونشالىق, ول قاسيەتى كەيىننەن جاۋاپتى حاتشى كەزىندە قالاماقى ەسەپتەيتىن تۇستا كوپ سەپتىگىن تيگىزگەن. مەكتەپتى دە ماتەماتيكادان وتە ۇزدىك ءبىتىرىپ, اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ «ماقتاۋ قاعازىن» دا العان. كامەلەتتىك اتتەستاتتا تاڭبالاناتىن 7 ەمتيحاننىڭ التاۋىنان «بەستىك» ءتۇسىپ, قىزىق بولعاندا, قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن «4» دەگەن باعا قونجيدى. جازۋى دا ايداق-سايداق... ونىنشىنى بىتىرە سالا «ماقتاۋ» قاعازىنىڭ دەمەۋىمەن «نار تاۋەكەل» دەپ, قازپي-ءدىڭ ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنە قۇجات تاپسىرعان. ەمتيحاننان ءتاۋىر باعالار السا دا, كونكۋرستا جولى بولمادى. ەڭبەك ءوتىلى بولماعان سوڭ, وكىمەتكە دەگەن وكپەسى قارا قازانداي كۇيدە اۋلىنا قايتا ورالدى. ءبىر جىل كەڭشاردىڭ قارا جۇمىسىنا جەگىلىپ, كەلەر جىلى اكەسىنىڭ «ەندى قايتەسىڭ؟» دەگەنىنە ء«وزىڭىز اپارىڭىز» دەگەننەن باسقا امالى دا جوق ەدى... ەڭبەك ءوتىلىنىڭ ەسەبى بولەك بولاتىنىن الدىن الا سەزدى مە, كىم ءبىلسىن؟..
اكەسىنىڭ دە كۇتكەنى سول ەكەن... اكىمقوجا ون پەرزەنتىنىڭ ىشىنەن فيلولوگيانى تاڭدايتىن, مۇعالىمدىك جولىن جالعايتىن ءبىر بالاسىنىڭ بولعانىن قالايتىن. ويتكەنى باسقا بالالارىنىڭ بارلىعى ادەبيەتتىڭ اۋلىنان الىس ماماندىقتى تاڭداعان. بەكەڭ ءسويتىپ قازمۋ-دىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە «سۇڭگىدى دە» كەتتى...
بەسجىلدىق ءىلىم-ءبىلىمنىڭ قىر-سىرىنا ابدەن قانىققان بەكەڭ ۋنيۆەرسيتەتتى ءتامامداپ, ءوسىپ-ونگەن «قىزىلشەكارا» اۋلىنا تىكەلەي تارتتى. مۇعالىم بولىپ وقىعان-توقىعانىن شاكىرتتەرىنە ۇيرەتىپ باقتى. ءبىر جىلدان سوڭ اكىمقوجا اقساقال الماتىعا تابان تىرەدى. قالانىڭ قاق ورتاسىنان سوعىس ارداگەرى رەتىندە پاتەرگە قول جەتكىزدى. ايتسە دە كازگۋ-دىڭ ديپلومى بار بەكەڭە وڭايلىقپەن جۇمىس تابىلا قويمادى. ول زاماندا, وتكەن عاسىردىڭ 80-جىلدارى الماتىداعى قازاق مەكتەبىنىڭ سانى ءبىر قولدىڭ ساۋساعىنا دا جەتپەيتىن ەدى عوي. قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى دەگەنىڭىز ورىس مەكتەبىندە وقىتىلمايدى دا. امال جوق, بىلدەي مۇعالىم «كوچەگار» سياقتى تاپشى ماماندىققا بەل شەشە كىرىسكەن. كەشكە قاراي ۇيگە ارەڭ جەتىپ, ءسۇرىنىپ جىعىلاتىن جۇمىس.
«جاقسى اكە بالاعا قىرىق جىلعا ازىق» دەگەندەي, اقىرى اكەسىنىڭ ارقاسىندا «لەنينشىل جاستىڭ» كوررەكتورلىق ورتاسىنان ءبىر-اق شىقتى. كوپ وتپەي ءبىر تابان ىلگەرىلەپ, سەكرەتارياتتىڭ ماكەتشىلىگىنە اۋىستى. سەكرەتارياتتا ءمۇيىزى قاراعايداي جۋرناليستەر قاسىم ءازىمحان, ەرتاي ايعالي, ساپارباي پارمانقۇلدارمەن بىرگە قاناتتاسا جۇمىس ىستەدى. سەكرەتارياتتا سەكەڭدەپ جۇرە المايسىڭ, ماكەت جۇرگىزۋمەن قاتار ماقالا جازۋعا دا ۋاقىت تابۋ كەرەك. قۇرعاق اقپاراتتان, كولەمدى ماقالادان گورى بۇنىڭ قالامى قىسقا دا نۇسقا ءازىل-قالجىڭعا قاراي ويىسا بەرگەن. قاندا بار دۇنيە قويمايدى ەكەن, «سۇيىندىكتىڭ سۇيكەمەسى» اكىمقوجانىڭ ۇلىنا دا جۇعىستى بولعانداي.
ويدا ءجۇرىپ, قىردا ءجۇرىپ ميدىڭ قاتپارىندا ء«پىسىپ-جەتىلگەن» ءازىل اتاۋلىنى يمەنە «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە جونەلتىپ كەپ جىبەرگەن. كوپ وتپەي جاريالانا قالماسى بارما... ءسويتىپ, اۋدان, وبلىستىق باسىلىمدا اڭگىمەسى باسىلىپ كورمەگەن بەكەڭنىڭ العاشقى ساتيرالىق دۇنيەسى باسقا ەمەس, جازۋشىلار وداعىنىڭ ورگانى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە (22 اقپان, 1980 جىل) جارق ەتە قالدى.
«قولپاش» اتتى اڭگىمەنىڭ ايتارى – ءوزى كۋا بولعان وقيعا. اۋىل مۇعالىمى باسىنان كەشكەنىن باياندايدى. ءبىر كۇنى ۇستاز اتاۋلى ابىر-سابىر, «باسەكەڭ كەتتى... شىعارىپ سالايىق!..» دەپ مەكتەپتى جالعىز مۇعالىمگە تابىستاپ ءىزىم-قايىم تايىپ تۇرعان... مۇعالىمنىڭ ويىنا كەلگەنى: «باسەكەڭ مارقۇم بولىپ... بارلىعى سونى شىعارىپ سالۋعا كەتكەن ەكەن-اۋ...» كەيىن بىلسە, باسەكەڭنىڭ (كەڭشار ديرەكتورى) قىزمەتى اۋدانعا اۋىسىپ, ەل-جۇرتى سول كىسىنىڭ كوشىن «شىعارىپ سالۋعا» جوڭكىگەن ەكەن... بۇدان ارتىق قولپاشتاۋ بولار ما؟
تىرناقالدى تۋىندىدان كەيىن سول جىلى قالامگەرلەر باسىلىمىندا ءۇش بىلدەي اڭگىمەسى جارىق كورىپ, بەرىك سادىردىڭ ساتيراعا ءبىرجولا دەن قويۋىنا سەپ بولعانى. وسىلايشا, ول ءازىل-وسپاق وتاۋى بار گازەت-جۋرنالداردى جاعالاپ, ۋىتتى تىلمەن قوعامنىڭ كولەڭكەلى تۇستارىن شەنەۋگە بەلسەنە كىرىسكەن. ءتىلىنىڭ تىكەنەگى بارىن بايقاعان اتاقتى ساتيريك وسپانحان اۋباكىروۆ «لەنينشىل جاس» گازەتىندە:
«بالا كەزىمدە ءبىر جىراۋ قاريانىڭ ولەڭىن ەستىپ ەدىم. بىلاي دەيدى:
«سالەم بەرگەن ءىنىنى – جانىم دەسە بولادى,
شولدەپ ىشكەن سۋسىندى – بالىم دەسە بولادى,
يناباتتى قىزداردى – ءسانىم دەسە بولادى,
ەرىن كۇتكەن ايەلدى – حانىم دەسە بولادى».
سول قاريا ايتقانداي – سالەمىن كۇتكەن, قاعازىن كۇتكەن, قالامىن كۇتكەن, قالجىڭباسىن كۇتكەن, قازاعىن كۇتكەن قالجىڭباس بالاعا ريزامىن.
بالانىڭ مۇرتى بار, باياعى بارىمتاشىلارعا ۇقسايتىن تۇرقى بار, نارىنقول دەگەن جۇرتى بار, سىقاقشى بولاتىن سۇرقى بار. بولسىن.
جوعارىداعى قاريانىڭ سوزىندەي – قالامىن, قاعازىن قاتتى كۇتەتىن بالا ەكەن. قاعازىڭ دا, قالامىڭ دا قۇلاگەردەي جۇيرىك بولسىن. قۇلاگەر سەكىلدى الدىڭنان «اعالارىڭ» شىقپاسىن. ايتقانىم كەلسىن. اڭگىمەلەرى ءسوزىمنىڭ سوڭىندا», دەپ باتاسىن بەرىپ, ء«مىنسىز قىزمەت...» اڭگىمەسىنە «لەنينشىل جاس» گازەتىندەگى ساتيرالىق وتاۋ «سۇزەگەن ءسوزدىڭ» باس بايگەسىن بۇيىرتىپتى.
اۋليەلىگى دەسەڭىز ءوزىڭىز ءبىلىڭىز, ساتيرا ساردارى وسپانحاننىڭ سول باتاسى قابىل بولىپ, بەرىك اكىمقوجا ۇلى كوپ ۇزاماي ساتيريك ساناتىنداعى تۇڭعىش شىعارماسىن جاريالاعان «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنەن ءبىر-اق شىقتى. «سۇيكەمەسى» بار قالامگەر قاراپ جۇرە مە؟ سوتسياليستىك قوعامنىڭ كولەڭكەلى تۇسىن, وتىرىك اقپارمەن ورىندالعان جوسپاردى, «جوقتى بارداي, اقساقتى تىڭداي ەتىپ» كورسەتكەن شەنەۋنىكتەردى سىن ساداعىنا الماسا ساتيريك بولا ما؟
ءبىر كۇنى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنىڭ «قوجاناسىر قورجىنى» اتتى ساتيرا بەتىنە بەرىك سادىردىڭ «كەزەك ونىكى...» دەگەن شاعىن ءبىر اڭگىمەسى جاريالانعان («قازاق ادەبيەتى», 11 قاڭتار, 1983 جىل). وندا جۇرگەلى تۇرعان پويىز ماڭىنداعى ەكى ادامنىڭ اڭگىمەسى ارقىلى «لەنين» وردەنىن العان اڭعال شوپاننىڭ ارەكەتى اشكەرەلەنگەن. وزات شوپان اعىنان جارىلىپتى, «قويى ارالاس» الەكەڭدەي اعايىننىڭ كومەگى ارقاسىندا جەتىستىككە جەتكەنىن, وردەن الۋىندا سونىڭ دا ۇلەسى بار ەكەنىن ايتادى. «كەلەسى وردەن الۋ كەزەگى سونىكى» دەپ تۇيىندەيدى وردەندى شوپان ءسوزىن.
تۋىندىنى گازەتتىڭ وقىرماندارى عانا وقىسا جارادى عوي, ماسقارا بولعاندا اڭگىمەنىڭ ءاۋ-جايى مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندەگى الپاۋىت اقش جۇرتىنا دا ءمالىم بولعان. «گولوس امەريكي» راديوسى جەردەن جەتى قويان تاپقانداي قۋانىپ, بەرىك سادىردىڭ ساتيرالىق اڭگىمەسىن ىلە-شالا اۋدارىپ, ەفيردەن بەرىپ كەپ جىبەرەدى. تورتكۇل دۇنيەگە جار سالعان امەريكالىقتاردىڭ سونداعى ايتپاعى: «كسرو-داعى «لەنين» وردەنى وسىنداي جولمەن بەرىلەدى ەكەن» دەپ, توبىقتان قاققان سىڭاي تانىتىپتى. «امەريكا داۋىسىن» كۇندىز-ءتۇنى كىرپىك قاقپاي باقىلاپ وتىراتىن كسرو قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنىڭ كىسىلەرى مۇندايدى قالت جىبەرە مە, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىنەن شىققان «داۋىستىڭ» ەكپىنى الماتىعا ءبىر-اق جەتىپتى. «ماسەلەنىڭ انىق-قانىعى انىقتالسىن, راس بولسا – اڭگىمە اۆتورى, گازەت باسشىلارى جازالانسىن» دەگەن بۇيرىق كەلىپتى ماسكەۋدەن.
ساتيريك سادىردىڭ ۇرپاعىندا زارە قالماعان. «قاپ, يت اي, ءا, بۇل اڭگىمەنى قايدان عانا جازىپ ەدىم... اندا وتىرعان اشەيىندەگى قىراعى كوزدەر قايدا قاراعان؟» دەپ ابدەن ابىگەرگە ءتۇستى دەيسىڭ.
قۇداي ساقتاپ, ايتەۋىر جازادان امان قالدى. اقىلدىلاردىڭ ايتۋىنشا, «ساتيريكتى جازالايتىن بولسا, «امەريكانىڭ داۋىسى» بۇرىنعىدان دا قاتتىراق شىعاتىن كورىنەدى. «وتكەندە ءبىز ءسوز ەتكەن ساتيريكتى كەڭەس وكىمەتى قۋعىنداپ, كوك ەسەككە تەرىس مىنگىزىپتى» دەپ ودان سايىن ۇشىندىرا تۇسپەكشى. ودان گورى ەشتەڭە بولماعانداي, قازاندى جابۋلى كۇيىندە قالدىرعان دۇرىس» دەپ شەشىپتى. امەريكا راديوستانساسىنىڭ ارحيۆىندە ساتيريك بەرىك سادىردىڭ اڭگىمەسى تىلگە تيەك بولعان حابار ءالى كۇنگە دەيىن ساقتاۋلى دا بولار. قالاي بولعاندا دا, بۇل قىسقا اڭگىمەسىمەن تسك-نى سەلكىلدەتىپ, «جۇماق جۇيەنىڭ» وسال تۇسىن اشكەرەلەگەن ساتيريك شىعارماشىلىعىنداعى ەستە قالارلىق ەرەكشە وقيعا ەكەندىگى ءسوزسىز.
«سەگىز ۇلىم – ءبىر توبە, ەر توستىگىم – ءبىر توبە» دەمەكشى, بەكەڭ اكەسىنىڭ سەنىمىن اقتاۋعا بارىن سالدى. اكەسى سياقتى مۇعالىم بولماعانىمەن, قازاق ادەبيەتىنە قاتىستى شارۋانىڭ باسى-قاسىندا ءجۇردى. العاشقى پەرزەنتتىك پارىزى – ۇستاز اكىمقوجانىڭ ەڭبەگىنەن قالىڭ جۇرتشىلىقتى مەيلىنشە حاباردار ەتتى.
اكىمقوجا – قازپي-ءدىڭ ءتىل-ادەبيەت فاكۋلتەتىن 1939 جىلى ءبىتىرىپ, ستۋدەنت كەزىنەن ادەبي سىن ماقالالار جازىپ, ونىسى سوعىسقا اتتانعانشا گازەت-جۋرنالداردا جاريالانىپ, ۇلى مۇحتار اۋەزوۆ نازار سالعان شاكىرت بولعان كىسى... مايداندا جاراقات الىپ, شىعارماشىلىقپەن شۇعىلدانۋ مۇمكىن بولماي, امالسىز ەلگە ورالىپ, مۇعالىمدىكپەن اينالىسۋىنا تۋرا كەلگەن. ۇستاز اكىمقوجانىڭ الدىن كورگەن شاكىرتتەرىنىڭ ارقايسىسى كەيىن قازاق ادەبيەتى مەن عىلىمىنىڭ تەمىرقازىق تۇلعالارىنا اينالعان. بەردىبەك سوقپاقباەۆ, مۇقاعالي ماقاتاەۆ, تەلعوجا جانۇزاقوۆ, تۇرسىنجان شاپاەۆسىز قازىر قازاق ادەبيەتىن, عىلىمىن ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. وسىنداي تۇلعالاردى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتىنىڭ قازىناسىن مولايتۋعا قىزىقتىرعان ۇستازدىڭ پايىم-پاراساتى دا وسال بولماعانى عوي. بەكەڭ الدىمەن ۇلى جازۋشى مۇحتار اۋەزوۆ تۋرالى اكەسىنىڭ ەستەلىكتەرىن جاريالادى, ارتىندا قالعان مۇراسىن قاتتاپ, جارىققا شىعاردى. اكىمقوجا اقساقال دا ادەبيەت الەمىنە قادام باسقان قالامگەر بالاسىنىڭ 1987 جىلى «جالىن» باسپاسىنان «نە دەسەم ەكەن!؟» اتتى تۇڭعىش كىتابىن كورىپ, ريزا ەكەنىن ايتىپ, باتاسىن بەردى.
بەكەڭ «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنەن سوڭ, ەلىمىزدەگى جالعىز ساتيرالىق «ارا» جۋرنالىندا شىعارماشىلىعىن شىڭداپ, ساتيرانىڭ ءتول قازانىندا قاينادى. «تاماشا», «باۋىرجان-شوۋ» ساتيرالىق تەاترلارىندا رەداكتورلىق قىزمەت اتقاردى. «ەگەمەن قازاقستان» گازەتىندە شيرەك عاسىر ۋاقىت بويى ءازىل-وسپاق, سىن-سىقاق ء«سوز سويىل» بۇرىشىن جۇرگىزىپ, كۇلكى جانرىنىڭ كوركەيۋىنە سەپتىگىن تيگىزگەن ساتيريكتەردى بالعابەك قىدىربەك ۇلى اتىنداعى سىيلىق ارقىلى ىنتالاندىرۋعا ۇلەس قوستى. ساتيرالىق اڭگىمەنى دە وندىرتە جازدى. «قوسىمشا مي», ء«بىز وسەك ايتپايمىز», «ويسوقتى», «ويحوي, ءومىر» اتتى شىعارمالارى كۇلكى سۇيەر قاۋىمنىڭ ىقىلاسپەن وقيتىن تۋىندىسىنا اينالدى. اۋدارما سالاسىنا دا اتسالىسىپ, شەتەل ساتيريكتەرىنىڭ «الەم ءازىل اڭگىمەلەرى» اتتى كىتابىن وقىرمانعا ۇسىندى. سونداي-اق الەمگە ايگىلى تۇلعالار مەن قازاق قايراتكەرلەرىنىڭ تاپقىر سوزدەرىنىڭ باسىن قۇراپ «بىردە...», وعان قوسا «اۋىلدىڭ ايتقىشتارى», «اۋىل ازىلدەرى» اتتى قوس جيناقتى قالىڭ كوپشىلىككە تارتۋ ەتتى.
ايتپاقشى, ساتيريك بۇرىنعى جازعاندارىن قايتا ساراپتاۋدان استە جالىققان ەمەس. زەينەتكە شىققاننان سوڭ, بارلىق جازعان ساتيرالىق اڭگىمەلەرىن قايتا ساراپتاپ, 93 اڭگىمەسىن «بارساكەلمەسكە» اتتاندىرىپ, جارامدىلارىن ارنايى داپتەرگە تىزىمدەگەن. سوڭعىسىنىڭ ۇزىن سانى 575 بولىپتى. ال اۋدارمانىڭ سانى 360 اڭگىمەنى قۇراپتى. ەڭبەكقورلىق ەمەي نەمەنە!
«الاش» حالىقارالىق ادەبي سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بەرىك اكىمقوجا ۇلى انا ءبىر جىلى ەل اۋزىندا قوجاناسىردىڭ تۋعان جەرى سانالاتىن تۇركيانىڭ اقشەحيرىنە بارىپ, شاھار جۇرتىنىڭ كۇلكى الەمىنە قاتىسى جايىندا جان-جاقتى بايانداعان. ەندىگى ماقساتى – بولگاريانىڭ گابروۆو قالاسىنا بارۋ. گابروۆو دا كۇلكىنى ەرەكشە باعالايتىن, قاعىتپا قالجىڭدارى كىسى ولتىرەتىندەي تۇرعىندار قالاسى ەكەن. بۇل كۇندەرى جاس جاعىنان جەتپىس اتتى جەلكەندى كوتەرىپ, «بۇگىنگى ساتيرا» ايدارىن جەلدەي ەسىپ كەلە جاتقان «ەگەمەننىڭ» ارداگەرى بەرىك سادىرعا جوعارىداعى ماقساتىڭ ورىندالسىن دەيمىز-داعى.
