ادىلەت ورگاندارىنىڭ ءرولىن كۇشەيتۋ قاجەت
كاسساتسيالىق سوتتار جايىندا ءماجىلىس دەپۋتاتى, زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى ءۇنزيلا شاپاق بايانداما جاسادى. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبىر زاڭنامالىق اكتىلەرىنە سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جانە پروتسەستىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋ ماسەلەلەرى بويىنشا وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋ تۋرالى» زاڭ جوباسى 14 ماۋسىم كۇنى وتكەن پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بىرلەسكەن وتىرىسىندا ماقۇلدانعان كونستيتۋتسيالىق زاڭ جوباسىنىڭ اجىراماس بولىگى سانالادى. زاڭ جوباسى شارتتى تۇردە ءۇش بلوكقا ءبولىنىپ وتىر. بايانداما بارىسىندا ءۇ.شاپاق وسى ءۇش بولىككە جەكە-جەكە توقتالدى.
– ءبىرىنشىسى – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى سوت كەڭەسى تۋرالى» زاڭعا ەنگىزىلگەن تۇزەتۋلەر. ول سوت اكتىسى شىعارىلعان كەزدە سۋديا زاڭدىلىقتى ورەسكەل بۇزۋعا جول بەرگەن ءاربىر كۇشىن جويعان سوت اكتىسىن تەكسەرۋدىڭ جاڭا تەتىگىن ەنگىزۋگە بايلانىستى سوت ءجيۋريىنىڭ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسى. ەكىنشىسى – اكىمشىلىك ادىلەت. مەملەكەت باسشىسى مەملەكەتتىك باسقارۋدى قايتا ىسكە قوسۋ قاجەتتىگىن بىرنەشە رەت اتاپ ءوتتى. ساياسي قىزمەتشىلەردىڭ دەربەس جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرا وتىرىپ, مەملەكەتتىك باسقارۋ جۇيەسىن ورتالىقسىزداندىرۋعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. جوعارعى سوت جارتىجىلدىق نەگىزدە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتىنە ولاردىڭ اكىمشىلىك اكتىلەرىنە نەمەسە ءىس-ارەكەتتەرىنە شاعىمدانۋ تۋرالى تالاپ-ارىزداردى سوتتا قاراۋ ناتيجەلەرى بويىنشا بەلگىلەنگەن پروبلەمالار مەن كەمشىلىكتەردى انىقتاۋ تۇرعىسىنان تالداۋ جاسايدى, – دەدى بايانداماشى.
دەپۋتاتتىڭ ايتۋىنشا, وتكەن جىلى مەملەكەتتىك ورگاندارعا قويىلاتىن تالاپتاردىڭ قاناعاتتاندىرىلۋى 63%-عا جەتكەن. ياعني ۇتىلۋدىڭ تۇراقتىلىعى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ءالى دە سوت پراكتيكاسىن ەسكەرە وتىرىپ, اكىمشىلىك قىزمەتتىڭ بىركەلكىلىگىن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىستى شارالارىن قابىلدامايتىندىعىن كورسەتىپ وتىر.
بۇدان بولەك, بايانداماشى سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ارەكەتتەرىنە (ارەكەتسىزدىگىنە) شاعىمدانۋعا بايلانىستى ىستەرگە دە نازار اۋداردى.
– ارپك-ءنى قابىلدانعاننان كەيىن مۇنداي ىستەر اكىمشىلىك سوت ءىسىن جۇرگىزۋ تارتىبىمەن قارالادى. اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ تۋرالى زاڭ سوت ورىنداۋشىسىنىڭ ءاربىر ارەكەتىنە شاعىمدانۋ قۇقىعىن بەرەدى. بۇگىندە مۇنداي قۇقىقتى بورىشكەرلەر اسىرا پايدالانادى.
سوت ورىنداۋشىلارى بۇزۋشىلىقتاردى راستايدى جانە كەلىسەدى. جوعارعى سوتتىڭ مالىمەتتەرىنە جۇگىنسەك, سوت ورىنداۋشىلارىمەن ىستەردىڭ 55%-دان استامى ولاردىڭ زاڭسىز ارەكەتتەرىن راستاۋمەن اياقتالادى. سوندىقتان مۇنداي داۋلار بويىنشا ادىلەت ورگاندارىنىڭ ءرولىن كۇشەيتىپ, ولارعا سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ قاۋلىلارىنىڭ كۇشىن جويۋ قۇقىعىن بەرۋ ورىندى دەپ سانايمىز. بۇل اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋدى جەدەل ورىنداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەيدى ءۇنزيلا شاپاق.
كاسساتسيالىق ساتى جەتىلدىرىلەدى
بايانداماشى توقتالعان زاڭ جوباسىنىڭ ءۇشىنشى بلوگى كاسساتسيالىق ساتىنى جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە قاتىستى.
– سوت ءىسىن جۇرگىزۋ ماسەلەسى ەڭ وتكىر, كۇردەلى جانە وزەكتى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. سوت تورەلىگىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ ساپاسى مەن ازاماتتاردىڭ سوتتارعا دەگەن سەنىم دەڭگەيى ءار سوت ساتىسى جۇمىسىنىڭ تيىمدىلىگىنە تىكەلەي بايلانىستى. كاسساتسيانىڭ بۇگىنگى مودەلى ازاماتتار مەن زاڭ قوعامداستىعى وكىلدەرى تاراپىنان ەلەۋلى سىنعا ۇشىراپ وتىر. ازاماتتىق جانە قىلمىستىق iستەر بويىنشا كاسساتسيالىق ءوتiنiشحاتتاردى الدىن الا قاراۋدىڭ ءتارتiبi مەن شارتتارى ءارتۇرلi. ازاماتتىق ىستەر بويىنشا سۋديا ازاماتتاردىڭ ءوتىنىشحاتتارىن القالى قاراۋعا بەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلدايدى. قىلمىستىق ىستەر بويىنشا تەك 2023 جىلدىڭ شىلدەسىنەن باستاپ كاسساتسيالىق ءوتىنىشحاتتاردى القالى الدىن الا قاراۋعا كوشۋ جۇزەگە اسىرىلدى. بىراق بۇل ءتارتىپ تە جەتىلدىرىلمەگەن, سەبەبى ءبىر «ۇشتىك» سۋديالار الدىن الا قارايدى, ال ەكىنشى «ۇشتىك» سۋديالار ءىستى ءمانى بويىنشا قايتا قاراعان كەزدە ارىپتەستەرىن قولداماۋى مۇمكىن, بۇل پروتسەسكە قاتىسۋشىلاردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرىپ وتىر, – دەگەن دەپۋتات مۇنداي شاعىمدار تەك اكىمشىلىك ادىلەت تاجىريبەسىندە جوق دەيدى, ويتكەنى وندا «جاپپاي كاسساتسيا» جۇمىس ىستەيدى.
– بارلىعى «جاپپاي كاسساتسيا» قاعيداتى بويىنشا جۇمىس ىستەۋگە ءتيىس, ياعني ىستەر بىردەن كەمىندە 3 سۋديادان تۇراتىن قۇرامنىڭ قاراۋىنا تۇسۋگە ءتيىس. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىمەن, جوعارعى سوت كاسىپكەرلەرمەن جانە زاڭ قوعامداستىعىمەن دەربەس كاسساتسيالىق ساتى قۇرۋ ماسەلەسى بويىنشا كونسۋلتاتسيالار راۋندىن, ياعني كەزدەسۋلەر وتكىزدى. قورىتىندىلارى بويىنشا دەربەس كاسساتسيالىق ساتىنىڭ جاڭا مودەلى ۇسىنىلدى. ياعني بۇل جەردە ەلوردادا قىلمىستىق, ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا 3 كاسساتسيالىق سوت قۇرۋ تۋرالى ءسوز بولىپ وتىر, – دەدى بايانداماشى.
ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مۇددەلەرىن سوت ارقىلى قورعاۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاڭ جوباسىنىڭ نەگىزگى نوۆەللالارى تۋرالى ەگجەي-تەگجەي ايتىپ وتكەن ءۇ.شاپاق وزگە دەپۋتاتتاردىڭ سۇراقتارىنا دا جاۋاپ بەردى.
ماسەلەن, دەپۋتات ەرلان سايروۆ زاڭ جوباسىن قولدايتىنىن ايتىپ, بايانداماشى مەن جوعارعى سوت وكىلىنە سۇراعىن جولدادى.
– ادىلەتتىلىك تابا الماعان ازاماتتار پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنە, جوعارعى سوتقا, ماجىلىسكە كەلىپ, شاعىم جازىپ جۇگىنەتىن. مۇنداي شاعىمدار قازىردىڭ وزىندە وتە كوپ. وسى زاڭ قابىلدانعاننان كەيىن ازاماتتاردىڭ جوعارعى سوتقا ارىز-شاعىمى توقتاي ما, الدە ارمەن قاراي جالعاسا بەرە مە؟ ويتكەنى سوت جۇيەسىنە, ونىڭ ىشىندە جوعارعى سوتتىڭ شەشىمدەرىمەن حالىقتىڭ كەلىسپەيتىن شاعىمدارى از ەمەس, – دەيدى ە.سايروۆ.
بايانداماشى ءۇ.شاپاق بۇل سۇراققا جاۋاپ رەتىندە 2016 جىلى بەس ساتىلى سوت تورەلىگىنەن ءۇش ساتىلى سوت تورەلىگىنە كوشكەن كەزدە كاسساتسيا ايتارلىقتاي قىسقارتىلعانىن اتاپ ءوتتى. «مەملەكەت باسشىسى ايتىپ وتكەندەي, بۇگىندە ىستەردىڭ تەك بەس پايىزى كاسساتسيالىق ساتىعا جەتىپ وتىر. ياعني ازاماتتاردىڭ شىرىلدايتىنى – كاسساتسياعا قولجەتىمدىلىك جوق. سوندىقتان كاسساتسيالىق كەزەڭگە قولجەتىمدىلىكتى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ازاماتتاردىڭ شاعىمدارىن جاپپاي كاسساتسياعا جىبەرۋدى ۇسىنىپ وتىرمىز», دەدى دەپۋتات.
رەفورمانىڭ قاتەلىگى قايتا تۇزەتىلمەك
جوعارعى سوتتىڭ ازاماتتىق ىستەر جونىندەگى سوت القاسىنىڭ توراعاسى نۇرسەرىك ءشارىپوۆ تە تالقىلاۋ كەزەڭىندە جاپپاي كاسساتسيانىڭ قاجەتتىلىگىنە توقتالدى.
– 2016 جىلى قابىلدانعان زاڭداعى وزگەرىستەر بۇگىنگى كاسساتسيالىق ىستەردى شەكتەيدى. سۋديالاردىڭ ازاماتتىق ىستەر بويىنشا دارا «ۇشتىكپەن» قارالعان اكتىلەرگە باعا بەرۋى ۇنەمى سىنعا ۇشىراپ كەلەدى. ءبىز ونى مويىندايمىز. ياعني 2016 جىلعى سوڭعى رەفورما تيىمسىزدىگىن كورسەتتى. ال ارىز-شاعىمدار ازايا ما دەگەنگە كەلسەك, ازاماتتىق ىستەر سالاسى بويىنشا كەيىنگى ءۇش جىلدا 270 مىڭداي شەشىم شىعاردىق. ونىڭ وبلىستىق دەڭگەيىندەگى اپەللياتسياعا ارىزدانۋ كولەمى 10-12 پايىز عانا. ودان ءارى اسپايدى. بۇرىنعى رەفورمادا كاسساتسيالىق شەكتەۋ تۇرعاندىقتان ءبىز وسىنداي كەلەڭسىزدىككە تاپ بولىپ وتىرمىز. زاڭ جوباسى قابىلدانعاننان كەيىن سوت شەشىمدەرىنە دەگەن ارىز-شاعىمدار كۇرت ازايا تۇسەدى دەپ ايتا المايمىن. سەبەبى كەز كەلگەن سوت شەشىمىنەن كەيىن ۇتاتىن جانە ۇتىلاتىن تاراپ بار. ارينە, ۇتىلعان تاراپتىڭ مىندەتتى تۇردە ءوز شىندىعى, ءوز اقيقاتى بار. ول ءوزىنىڭ مۇددەسىن قورعاپ ارمەن قاراي تۇسىندىرە بەرەدى, شاعىم جازا بەرەدى. سوندىقتان شاعىمدار ازايادى دەپ بىردەن كەسىپ ايتا المايمىز. بىراق سوت تورەلىگىنە دەگەن قولجەتىمدىلىك ارتا تۇسەتىنى انىق, – دەدى جوعارعى سوت وكىلى.
زاڭ جوباسى بويىنشا قوسىمشا بايانداما جاساعان زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ توراعاسى سنەجاننا يماشەۆا جاڭا مودەل ەلوردادا ءۇش كاسساتسيالىق سوتتى, ياعني قىلمىستىق, ازاماتتىق جانە اكىمشىلىك ىستەر بويىنشا سوتتاردى قۇرۋدى كوزدەيتىنىن ايتىپ ءوتتى. جۇمىس توبىنىڭ قاراۋىنا ەنگىزىلگەن ۇسىنىستار بويىنشا كاسساتسياعا ىستەر الدىن الا قاراۋسىز ءۇش سۋديادان تۇراتىن القاعا تىكەلەي تۇسەدى. بايانداماشىنىڭ ايتۋىنشا, كاسساتسيالىق سوتتاردىڭ قۇرىلۋىمەن جوعارعى سوتتىڭ دا ءرولى وزگەرمەك. ونىڭ جۇمىسى سوت پراكتيكاسىنىڭ بىركەلكىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالادى.
سۇراق-جاۋاپ كەزىندە جوعارعى سوتتىڭ, جالپى سوت جۇيەسىنىڭ اشىقتىعى, بيلىك تارماقتارىنىڭ اراسىنداعى بايلانىس جونىندە دە ايتىلدى. ماسەلەن, دەپۋتات رينات زايىتوۆ ءبىر جىلدان بەرى سايلاۋشىلاردىڭ ارىزدارىمەن سوتتىڭ قابىلداۋىنا كىرە الماي جۇرگەنىن ايتسا, ەدىل جاڭبىرشين ءادىل سوت تورەلىگى بولماي ادىلەتتى قازاقستان قۇرا المايتىنىمىزدى جەتكىزدى.
وسىلايشا, جالپى وتىرىسقا قاتىسىپ وتىرعان 90 دەپۋتاتتىڭ ۇشەۋى قارسى شىعىپ, تورتەۋى قالىس قالىپ, ۇشەۋى مۇلدەم داۋىس بەرمەي, 80-ءى جاقتاپ داۋىس بەرگەن سوت جۇيەسىن رەفورمالاۋ جانە پروتسەستىك زاڭنامانى جەتىلدىرۋدى كوزدەگەن زاڭ جوباسى ءبىرىنشى وقىلىمدا ماقۇلداندى. سونداي-اق كۇن تارتىبىندە وزگە دە بىرقاتار زاڭ جوبالارى قارالىپ, ءتيىستى شەشىمدەرى شىعارىلدى. اراسىندا بىرقاتار حالىقارالىق كەلىسىمدى راتيفيكاتسيالايتىن زاڭدار دا قابىلداندى.
كيىز ءۇيدىڭ كيەسىمەن ويناپ...
الەۋمەتتىك جەلىدەگى بابالارىمىزدان قالعان قاسيەتتى مۇرامىز – كيىز ءۇيدى قورلاعان بەينەروليككە قاتىستى دەپۋتاتتىق ساۋال جولداعان سامات مۇساباەۆ ءوز نارازىلىعىن جەتكىزدى. ساۋالىن ەلىمىزدىڭ باس پروكۋرورى بەرىك اسىلوۆ پەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ توراعاسى ەرمەك ساعىمباەۆقا باعىتتاعان دەپۋتات:
– سان عاسىر بويى حاندارىمىزعا ەڭسەسى بيىك اق وردا, حالقىمىزعا قۇت ۇيالاعان باسپانا بولعان كيىز ۇيگە جانە باسقا دا قۇندىلىقتارىمىزعا اقپاراتتىق شابۋىل دا باستالدى. كۇنى كەشە كيىز ۇيدە ۇلتتىق كيىم كيىپ, جارتىلاي جالاڭاشتانىپ ويقاستاعان ۇشەۋدىڭ الەۋمەتتىك جەلىنى شارلاعان بەينەروليگى ءيسى قازاقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىرىپ وتىر. حالىقتىڭ بۇعان نارازىلىعى ابدەن ورىندى. ولاردىڭ ويىنا كەلگەندى ىستەپ, تال تۇستە تورىمىزدە تايراڭداعانى – ناعىز باسىنعاندىق. ولار بۇگىن تورىمىزدە تايراڭداسا, ەرتەڭ توبەمىزدە ويناماسىنا كىم كەپىل؟ سوندىقتان بۇعان كوز جۇمىپ قاراپ, جاي قالدىرا سالۋعا بولمايدى, – دەپ, قۇزىرلى ورگاندارعا اتالعان بەينەروليك بويىنشا قۇقىقتىق باعا بەرىپ, وعان قاتىستى ناقتى شارا قولدانۋدى سۇرادى.
دەپۋتات جاناربەك ءاشىمجانوۆ الماتى قالاسىنا ەلىمىزدىڭ ءار وڭىرىنەن اعىلعان كوشى-قونعا بايلانىستى مەگاپوليستەگى تۇرعىن ۇيگە دەگەن قولجەتىمدىلىكتىڭ تومەندەپ بارا جاتقانىن ماسەلە ەتىپ كوتەرسە, نۇرتاي سابيليانوۆ «سەمەي ورمانى» مەملەكەتتىك تابيعي ورمان رەزەرۆاتى» رەسپۋبليكالىق مەملەكەتتىك مەكەمەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ۇستەماقى تولەۋ, الەۋمەتتىك قورعاۋ شارالارىن جەتىلدىرۋ ماسەلەسىنە بايلانىستى ۇكىمەت باسشىسىنا ساۋال جولدادى.
