كوللاجدى جاساعان – قونىسباي شەجىمباي, «EQ»
جاسىل جەلەكتىڭ قورشاعان ورتا مەن سالاماتتى ءومىر سالتى ءۇشىن پايدالى اكتيۆ ەكەنى اركىمگە ايان. تال-تەرەك اينالانىڭ اجارىن كىرگىزىپ, ادام اعزاسىنا وڭتايلى ميكروكليماتتى قالىپتاستىرادى, اۋانى وڭ يوندارمەن قانىقتىرىپ, سانيتارلىق-قورعاۋ فۋنكتسيالارىن اتقارادى. ءىرى قالالاردا پارنيكتىك گاز شىعارىندىلارىن ازايتۋ, كەڭىستىكتى سالقىنداتاتىن كولەڭكەلى جەرلەردى قامتاماسىز ەتۋ كوگالداندىرۋدىڭ ەكولوگيالىق, الەۋمەتتىك جانە ەستەتيكالىق باسىمدىقتارىمەن بايلانىستىرىلادى. بىراق اعاش وتىرعىزۋدىڭ دۇرىس, ساۋاتتى جوسپارلانعان جوبالارى عانا ەكولوگيا مەن تۇرعىنداردىڭ ءومىر ساپاسىن جاقسارتۋعا قىزمەت ەتە الاتىنى ايقىن. بۇل ماقساتقا قول جەتكىزۋ كوشەتتەردى وتىرعىزاتىن قۇنارلى جەردى تاڭداۋ, ەگۋدىڭ وڭتايلى مەرزىمىن انىقتاپ, ساقتاۋ, جەر جۇمىستارىن ورىنداۋ كەزىندە قاتەلىككە جول بەرمەۋ, اعاشتاردىڭ ءار ءتۇرىنىڭ ۇيلەسىمدىلىگىن ەسكەرە وتىرىپ, جيىنتىعىن ىرىكتەۋ, بارلىق كەزەڭدە اعاشتاردى كۇتىپ ۇستاۋ مەن تۇراقتى مونيتورينگتەۋ سىندى كوپجىلدىق مىندەتتەمەنى تالاپ ەتەدى.
مۇنىڭ قاتارىندا ءتيىستى ءبىلىمى, داعدىسى مەن جۇمىس تاجىريبەسى بار ماماننىڭ ارالاسۋىنسىز اعاش وتىرعىزۋدى جوسپارلاۋ ويداعىداي جۇزەگە اسپايتىنىن ەسكەرگەن ءجون. قازىرگى كەزدە ەلدى مەكەندەردە جاڭا اعاشتار وتىرعىزىپ, ەسكىلەرىنە كۇتىم جاساۋمەن اينالىساتىنداردىڭ كوبىنىڭ بۇل جۇمىستان حابارى جوق. كەيدە اللەرگەندى نەمەسە ءينۆازيۆتى تۇقىمدار وتىرعىزىلىپ, زيانكەستەر جۇقتىرىلىپ جاتادى نەمەسە اعاشتار بەيبەرەكەت كەسىلەدى. ناتيجەسىندە, وسىمدىكتىڭ ءومىرى قىسقا بولادى. ال كوگالداندىرۋدى بوتانيكتەر, دەندرولوگتەر, توپىراقتانۋشى اگرونومدار, ەنتومولوگتەر, فيتوپاتولوگتەر, لاندشافت ديزاينەرلەرى جۇمىس ىستەيتىن مامانداندىرىلعان كاسىپورىندار جۇرگىزۋى كەرەك. سونىمەن بىرگە اعاش وتىرعىزۋ جوبالارىن بوتانيكالىق باقتار قاداعالاۋعا ءتيىس. ءار ايماقتا تۇقىمنان كۇردەلى كوشەتتەر وسىرىلەتىن ءوز تالىمباعى (پيتومنيگى) بولۋى دا ماڭىزدى.
قالالار مەن ەلدى مەكەندەردى كوگالداندىرۋ بارىسىندا تۋىنداپ وتىرعان پروبلەمالار مەن ولاردى شەشۋ جولدارى جۋىردا الماتىدا ەكولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ءمينيسترى ەرلان نىسانباەۆتىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن دوڭگەلەك ۇستەلدە قاراستىرىلدى. ءىس-شاراعا قاتىسقان بىرقاتار كورشىلەس ەلدەردىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتتارىنىڭ بەلگىلى عالىمدارى, سونداي-اق جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگانداردىڭ وكىلدەرى, مەملەكەتتىك بوتانيكالىق باقتاردىڭ باسشىلارى, جەتەكشى لاندشافت ساۋلەتشىلەرى جانە وسى سالاداعى باسقا دا ماماندار ەلىمىزدىڭ قالالارى مەن ەلدى مەكەندەرىندەگى كوگالداندىرۋدىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن باعالاپ, جاسىل جەلەكتەردى تۇگەندەۋ جانە تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىمەن تانىستى. سونداي-اق جيىندا قازىرگى ۋاقىتتا جوسپارلاۋ قۇرىلىمىنىڭ بارلىق ەلەمەنتتەرىن تەڭگەرىمدى جانە ءوزارا بايلانىستى دامىتا وتىرىپ, كوگالداندىرۋ جانە جايلى تىرشىلىك ورتاسىن قۇرۋ ءۇشىن وسىمدىكتەردى تاڭداۋدىڭ عىلىمي تاسىلىنە نەگىزدەلگەن تۇبەگەيلى جاڭا ادىستەمەلەردە قالالىق كوگالداندىرۋدى ۇيىمداستىرۋ قاعيداتتارىن قايتا قاراۋدىڭ شۇعىل قاجەتتىلىگى تۋىنداعانى اتاپ ءوتىلدى.
الماتىنىڭ جاسىل قورىن ساقتاۋ مەن كوبەيتۋدىڭ ماڭىزدىلىعىنا توقتالعان قالا اكىمىنىڭ ورىنباسارى الىشەر ابدىقادىروۆتىڭ ايتۋىنشا, جالپى اۋماقتا ءتورت ميلليونعا جۋىق اعاش بار جانە بيىل تاعى 320 مىڭ اعاش وتىرعىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بىلتىر اعاش وتىرعىزۋعا جاڭا تالاپتار قابىلدانعان. كوشەتتەردىڭ ساپاسىنا قويىلاتىن تالاپ تا وزگەرىپ, سۋارۋ جۇيەسىن مىندەتتى تۇردە ۇيىمداستىرۋ تۋرالى نورما ەنگىزىلگەن. وتەمدىك وتىرعىزۋ نورمالارى قازىر 1-دەن 50-گە دەيىن جانە مىندەتتى ۇشجىلدىق كۇتىمدى قامتيدى. جاڭا ۇڭعىمالار مەن سۋ قابىلداعىشتار سالىندى. جاسىل ايماقتاردى كۇتىپ ۇستاۋ بويىنشا اكىمدىك ۇشجىلدىق شارتتارعا كوشتى. سونداي-اق كوشەتتەر ءتىزىلىمى جۇرگىزىلىپ, ءار اعاشقا ەلەكتروندىق تولقۇجات جاساۋ كوزدەلگەن.
ال ميكروبيولوگيا جانە ۆيرۋسولوگيا عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ باسشىسى امانگەلدى سادانوۆ اكىمدىكتەر جىل سايىن مىڭداعان جاڭا اعاش وتىرعىزاتىنىن, بىراق ولاردىڭ قانشاسى تامىر الاتىنىن, قانشاسى اۋىراتىنىن, ءتۇرلى تۇقىمنىڭ قالاي بەيىمدەلەتىنىن ەسەپكە المايتىنىن ايتادى. سول سەكىلدى قاتىسۋشىلار ەلگە سانيتارلىق نورمالارعا, جەرگىلىكتى جاعدايلارعا سايكەس كەلمەيتىن كوشەتتەردىڭ اكەلىنەتىنىن سىنعا الدى. كليماتتىق ەرەكشەلىكتەر قاپەرگە الىنباي سىرتتان اكەلىپ ەگىلگەن قىلقانجاپىراقتىلاردىڭ جاعىمسىز اسەرى ءسوز بولدى.
بوتانيكا جانە فيتوينترودۋكتسيا ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى گۇلنار سيتپاەۆا ۇلكەن قالالار ەلدى مەكەندەردى كوگالداندىرۋ ءۇشىن عىلىمي نەگىزدەلگەن وسىمدىكتەر جيىنتىعىنىڭ بولماۋى, اعاشتاردىڭ اۋرۋلارى, زيانكەستەرمەن زاقىمدانۋى, ساپاسىز وتىرعىزۋ ماتەريالى سياقتى جايتتارعا نازار اۋداردى. جاسىل قوردى ءجونسىز سانيتارلىق كەسۋ جانە جاڭارتۋ, سونداي-اق وتىرعىزۋ مەن كۇتىمنىڭ اگروتەحنيكالىق نورمالارىن ساقتاماۋ – عالىمداردىڭ الاڭداۋىنا سەبەپ.
ءىس-شارا قورىتىندىسى بويىنشا قاتىسۋشىلار قالالىق كوگالداندىرۋ ماسەلەلەرىن شەشۋدە, وسىمدىكتەردىڭ جيىنتىعىن تاڭداۋدا, ولاردى باقىلاۋ مەن كۇتۋدە عىلىمي ءتاسىل بويىنشا ۇسىنىستار ازىرلەدى. ەكولوگيا ءمينيسترى عىلىمي توپتاردىڭ وكىلدەرىنە جۇگىنىپ, الماتىنىڭ ۇلگىسى بويىنشا كوگالداندىرۋمەن اينالىساتىن مەردىگەر ۇيىمداردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا ۇشجىلدىق شارتتار ەنگىزۋدى ۇسىندى. اتاپ ايتقاندا, ەكپەلەردىڭ تۇقىمدىق قۇرامى, وتىرعىزۋ جوسپارى, كۇتىپ-باپتاۋ جۇمىستارى مەن اعىمداعى ورمان-پاتولوگيالىق جاي-كۇيى (اۋرۋلار مەن زيانكەستەردىڭ بولۋى) بويىنشا مالىمەتتەردى كورسەتەتىن اقپاراتتىق جۇيەنى قۇرا وتىرىپ, جاسىل-جەلەككە تۇگەندەۋ جۇرگىزۋ قاجەت. وتەمدىك وتىرعىزۋ نورمالارى مەن جۇيەلەرىن قايتا قاراۋ بولىگىندە زاڭنامالىق بازاعا وزگەرىستەر ەنگىزۋ, جالپىعا ورتاق پايدالانىلاتىن جاسىل-جەلەكتىڭ جاي-كۇيى مەن قۋراعان جەرلەردىڭ بولۋى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكتى بەلگىلەۋ وزەكتى. جاسىل جەلەكتى قورعاۋ بويىنشا مونيتورينگ جانە ۇسىنىمدار ازىرلەۋ ماسەلەسىن شەشۋ كەرەك. سۋارۋ جۇيەسىنە سۋدى ۇنەمدەپ قانا قويماي, سۋارۋ ساپاسىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. انتروپوگەندىك اسەردى ازايتۋ ماقساتىندا ماگيسترالدار مەن قالا كوشەلەرىنىڭ بويىندا وتىرعىزۋعا قاتتى اعاشتار ەنگىزىلۋگە ءتيىس. سونىمەن قاتار ناشار توپىراقتارداعى جاسىل جەلەككە كۇتىم جاساۋ جۇمىستارىنا ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت.
ەلدى مەكەندەردە ساپالى جاسىل جەلەك قۇرۋ بويىنشا كۇش-جىگەر مەن ءبىلىمدى بىرىكتىرۋ ماڭىزدى. ويتكەنى بۇل –ەكولوگيالىق احۋالدى عانا ەمەس, قولايلى ورتا قۇرۋدى, سونداي-اق ازاماتتاردىڭ دەنساۋلىعىن, ءومىر ساپاسىن قوزعايتىن ماڭىزدى ماسەلە. ەرلان نىسانباەۆ مينيسترلىكتىڭ بۇل ءىس-قيمىلعا ۇلكەن ءمان بەرەتىنىن جانە تۇيتكىلدەردى شەشۋگە باعىتتالعان عىلىمي زەرتتەۋلەر مەن پراكتيكالىق جوبالاردى قولداۋعا دايىن ەكەنىن جەتكىزدى.
