قۇرىلىس جۇمىستارى الاڭىنان قالالىق جايلى ورتانى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ءابىلحايىر وڭعاردى كەزىكتىرىپ, اكتسيا تۋرالى, شاھاردى كورىكتەندىرۋگە بايلانىستى اتقارىلاتىن شارۋا جايىن سۇرادىق. جاۋاپتى مامان پرەزيدەنت پارمەنىمەن باستالىپ, جىل بويى جالعاساتىن اكتسيا اياسىندا قالا تۇرعىندارىمەن بىرگە سەنبىلىكتەر ۇيىمداستىرىلىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
شاھارداعى گۇلزار, ساياباق, ورتالىق كوشەلەر, كوپقاباتتى تۇرعىن ءۇي اۋلالارى, وزەن-كول اۋماقتارى قوقىستان تازارتىلىپ جاتىر. ءىس-شارا اياسىندا قاراۋسىز قالعان اۋماقتار دا تازارتىلدى. اكتسياعا تۇرعىندار بەلسەندى قاتىسىپ جاتىر. سونىمەن قاتار باسقارما باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بەلگىلەنبەگەن ورىنعا قوقىس تاستايتىن جەكە سەكتورداعى ۇيلەردىڭ تۇرعىندارى مەن كاسىپورىنداردىڭ قىزمەتكەرلەرىنە پوليتسيا دەپارتامەنتىمەن بىرگە ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ەسكەرتۋگە قۇلاق اسپاعان جاعدايدا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق كودەكسىنە ساي ايىپپۇل سالۋ شاراسى قولدانىلادى.
قوشقاراتا وزەنى شاھار اۋماعىنداعى جالعىز وزەن, قالانىڭ كۇرەتامىرى سانالادى. بۇل وزەن قالا ىشىندە قوشقاراتا, قاراسۋ بولىپ ەكى ارنامەن اعىپ وتەدى. وزەننىڭ تازالىعىن ساقتاۋ قالانىڭ ءاربىر تۇرعىنى ءۇشىن ماڭىزدى بولۋعا ءتيىس.
سونىمەن قاتار «تازا قازاقستان» اكتسياسى اياسىندا شاھاردا جاسىل بەلدەۋ اۋماقتارىن كوبەيتۋ جۇمىستارى باستالدى. بيىل جاڭادان قۇرىلعان شىمسيتي, تۇران, استانا شاعىن اۋداندارىندا جاپىراقتى اعاش كوشەتتەرى ەگىلىپ, سۋلاندىرۋ جۇيەسى ىسكە قوسىلىپ, ۇڭعىمالار قازىلادى. ودان بولەك, ەسكى قالا, قازىبەك بي, دۋلاتي, مانگەلدين, جانگەلدين, قالداياقوۆ كوشەلەرىنىڭ بويىنداعى قۋراعان اعاشتار بۇتالىپ, تۇپتەرى اكتەلىپ, زيانكەستەرگە قارسى دارىلەنگەنىن اتاپ ءوتتى.
قالا اكىمدىگى مەملەكەت مەنشىگىنە كەيبىر جەر تەلىمدەرىن قايتارىپ, سول اۋماققا ساياباق, گۇلزارلار سالىپ جاتىر. ماسەلەن, بايتۇرسىن ۇلى, تۇركىستان كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىندا وتكەن جىلى كورىكتى «سپۋتنيك» گۇلزارى بوي كوتەردى. وسىنىڭ ءبارى دە قالا تۇرعىندارىنا جايلى ورتا قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا جۇزەگە اسىرىلىپ وتىر. «سپۋتنيك» گۇلزارىنىڭ قۇرىلىسىنا مەملەكەتتەن ەشقانداي قارجى بولىنبەگەن. سەبەبى كاسىپكەرلەردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن سالىندى. وسىنداي ءۇردىستى بيىل دا جالعاستىرىپ, جەلتوقسان كوشەسى بويىنداعى قاراۋسىز قالعان گۇلزاردى قايتا قالپىنا كەلتىردىك», دەيدى ءا.وڭعار.
رىسقۇلوۆ پەن جىبەك جولى كوشەلەرىنىڭ قيىلىسىنداعى زاڭسىز سالىنعان نىسانداردىڭ جەر تەلىمى مەملەكەتكە قايتارىلىپ, ول اۋماقتان دا گۇلزار سالىنىپ جاتىر. جاڭا دەمالىس ورنى 11, 12, «كۇنشىعىس», «پاحتاكور» شاعىن اۋدانى تۇرعىندارىنىڭ سۇيىكتى دەمالىس ايماعىنا اينالاتىنىن اتاپ ءوتتى باسقارما باسشىسى.
«كول» اۋماعى كەزىندە حالىقتىڭ ءجيى ايالداپ, دەمالاتىن ورنى بولعان. كەيىن جاڭعىرتۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ, سوڭعى رەت 2008 جىلى ول «كول» سۋعا تولعان. بىراق سودان بەرى قاراۋسىز قالىپ قويعان. باسقارما ەسكى «كولدى» قايتادان قالپىنا كەلتىرىپ, اينالاسىن اباتتاندىرىپ, تۇبىندەگى بۇلاق كوزدەرىن اشىپ جاتىر. «كول» سۋعا تولعاننان كەيىن جان-جاعىنا سۋبۇرقاقتار ورناتىلىپ, ونىڭ توڭىرەگىندە سالقىن ميكروكليمات قالىپتاساتىن بولادى. بۇل جۇمىستار دا قالا بيۋدجەتىنەن تىس كاسىپكەرلەر قارجىسى ەسەبىنەن ىسكە اسىرىلادى.
ءبىر كەزدەرى دەندروساياباق اۋماعىنداعى كول سۋى ازايىپ, سۋارۋ جۇيەسى ىستەن شىققان ەدى. سونىڭ سالدارىنان اعاشتار دا قۋراي باستاعان. وعان تۇرعىندار قاتتى الاڭدادى. ەندى قازىر دەنروساياباقتىڭ ءىشىن باسقارما 17 سەكتورعا ءبولىپ, سول بويىنشا سۋارۋ جۇيەلەرىن جاڭادان ىسكە قوستى. كول سۋى دا قايتا تولىپ, اعاشتاردى كۇتىپ ۇستاۋ جۇمىستارى تۇراقتى جۇرگىزىلىپ كەلەدى.
سالا باسشىسى اكتسيا اياسىندا قالا اكىمىنىڭ تاپسىرماسىمەن ورتالىق كوشەلەر مەن شالعاي ەلدى مەكەندەردەگى سانيتارلىق تازالاۋ جۇمىسى 1 رەت قانا ەمەس, 3 مارتە جۇرگىزىلەتىنىن مالىمدەدى. وعان ايالدامالاردى, جولداردى, يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى تازالاۋ جۇمىستارى كىرەدى. اكتسيا تۇرعىندارعا, ەكولوگيا جاناشىرلارىنا, قوعام بەلسەندىلەرىنە زور سەرپىن بەرگەنىن ايتادى ءابىلحايىر وڭعار.
قوشقاراتا وزەنىندە ءجۇرىپ جاتقان بۇگىنگى اباتتاندىرۋعا كەلسەك, 2010 جىلدارى بۇل جەردە سۋبۇرقاق بولاتىن. الايدا ونىڭ كوپشىلىك كۇتكەندەي اسەرى بولمادى. ونىڭ ۇستىنە سۋبۇرقاق نىسانى دا ابدەن ەسكىرگەن. ماماننىڭ ايتۋىنشا, ەندىگى جەردە جاڭا جوباعا سايكەس وزەن تابانى تازالانىپ, 10 مەتر بيىكتىككە سۋ شاشاتىن ەكى جاڭا سۋبۇرقاق ورناتىلادى. ال اينالاسىنا وتىراتىن ورىندىقتار قويىلادى. سول ماڭداعى تاۋەلسىزدىك ساياباعىنا, مەشىتكە كەلگەن جاماعات ءۇشىن وزەن جاعاسىنداعى سالقىن اۋامەن تىنىستاۋىنا مۇمكىندىك تۋماق.
2023 جىلى توقاەۆ پەن جانگەلدين كوشەلەرى رەتكە كەلتىرىلگەن. زاڭسىز سالىنعان نىساندار بۇزىلىپ, سپورت, بالالار ويىن الاڭقايلارى سالىنعان. سونىمەن بىرگە قوشقاراتا وزەنىنىڭ جاعالاۋى بەكىتىلىپ, اباتتاندىرىلعان. ەندى بۇل جۇمىستاردى باسقارما جانگەلديننەن الپىسباەۆ كوشەسىنە دەيىن جالعاستىرۋدى جوسپارلاپ وتىر. ونىڭ جوبالىق-سمەتالىق قۇجاتتاماسى ازىرلەنىپ, سوعان سايكەس قوشقاراتا وزەنىن اباتتاندىرۋدىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالماق.
قالا اكىمى تالداۋ جۇمىستارى بارىسىندا قوشقاراتا وزەنى بويىنىڭ ءبىراز جەرىن جاياۋ ارالاپ, زاڭسىز سالىنعان قۇرىلىس نىساندارىن الىپ تاستاۋ جونىندە تاپسىرما بەرگەن. قوشقاراتانىڭ جالپى ۇزىندىعى 23 شاقىرىم. ماماننىڭ ايتۋىنشا, وزەن جاعالاۋىن اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جىل سايىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جۇرگىزىلىپ كەلەدى. ونى بىردەن اياقتاۋعا بيۋدجەت شاماسى كەلمەيدى. قازىنا قاراجاتى الدىمەن الەۋمەتتىك ماڭىزدى ماقساتتارعا جۇمسالاتىنى بەلگىلى. سوندىقتان اباتتاندىرۋ ءۇشىن كەرەكتى قارجى شەكتەۋلى مولشەردە قارالادى دەيدى. سوعان قاراماستان, قالا اكىمدىگى وزەن جاعالاۋىن اباتتاندىرۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىپ وتىر.
«تازا قازاقستان» اكتسياسى مەگاپوليستەگى يرريگاتسيالىق جۇيەلەردى دە قالپىنا كەلتىرۋگە تۇرتكى بولدى. كوكتەمنىڭ باسىندا بولعان جاۋىن-شاشىن كەزىندە ارىق-اتىزدار ارناسىنان اسىپ, كوشەلەردى سۋ شايعان ەدى. بۇل كورىنىس الەۋمەتتىك جەلىدە دە تۇرعىندار تاراپىنان سىني پىكىر تۋدىرعان. سوندا قالا اكىمى شۇعىل جيىن وتكىزىپ, الداعى ۋاقىتتا قالانىڭ ارىق-اتىز جۇيەسىن رەتكە كەلتىرۋ كەرەكتىگىن جۇكتەدى. بۇل ماسەلە بويىنشا باسقارما باسشىسى اۋقىمدى جۇمىستاردىڭ قولعا الىنىپ جاتقانىن جەتكىزدى.
نەگىزىندە بۇرىن مەگاپوليستىڭ يرريگاتسيالىق جۇيەسى بولعان. قالاداعى جاڭبىر سۋلارى ارىقتارمەن بويلاي شىمكەنت پەن جاڭا شەك كانالدارىنا قوسىلىپ, سىرتقا اعىپ كەتىپ وتىرعان. الايدا ەكى مىڭىنشى جىلداردان بەرى قاراي شىمكەنت كانالىنىڭ ءبىراز اۋماعىنا جەكە سەكتورداعى ۇيلەر, كوممەرتسيالىق نىساندار سالىنىپ كەتكەن. ياعني كانالدىڭ ارناسى بەكىتىلگەن. باسقارما اكىمنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس ارنايى جوبا ازىرلەپ, كانالدىڭ ارناسىن قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن دا قولعا الدى. شىمكەنت كانالى قالانىڭ سايرام, دولورەس, 11, 12, 16-شاعىن اۋدان, كابيسكو ايماعى, قازىبەك بي, دۋلاتي, قوناەۆ, بايتۇرسىن ۇلى كوشەلەرى مەن سامال شاعىن اۋدانى ارقىلى ءوتىپ, بادام وزەنىنە قۇيادى. بىراق جوعارىدا ايتقانىمىزداي, كانال ارناسى وتەتىن وسى اۋماقتار قۇرىلىس نىساندارىمەن بىتەلگەن. ەندى ارنانى قايتا ارشۋ جۇمىستارى ءجۇرىپ جاتىر. كانال قالپىنا كەلسە, بۇكىل جاڭبىر سۋى كوشەدەگى ارىق ارقىلى سول كانالعا بارىپ قۇيادى. كوكتەمدە كابيسكو ايماعى مەن تاۋكە حان كوشەسى سۋ استىندا قالعان ەدى. يرريگاتسيالىق جۇيە دۇرىس جولعا قويىلماعاندىقتان, ارىقتارعا تولعان جاڭبىر سۋى اعىپ كەتەتىن ارناسىنان اداسىپ, كوشەلەرگە جايىلعان. بيىل كۇزدە شىمكەنت كانالىن تازالاۋ, ارناسىن ارشۋ جۇمىستارى تولىق اياقتالۋعا ءتيىس.
ءبىر كەزدەرى مەگاپوليستىڭ كۇرە جولى – تاۋكە حان داڭعىلىندا اباتتاندىرۋ جۇمىستارى جۇرگەن. الايدا كوشەنى سۋ باسۋ سول قۇرىلىستىڭ جۇيەسىز سالىنعانىنان بولۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى باسقارما باسشىسى. ويتكەنى جۇمىسشىلار جول جيەگىندەگى ارىقتاردىڭ ارناسىن تارىلتىپ تاستاعان, سونداي-اق ونىڭ اينالاسىنداعى تالداردىڭ تۇپتەرىن دە ورنەكتاسپەن بەكىتىپ, اشىق توپىراق قالدىرماعان. ەندى سول كەتكەن قاتەلىكتەردى جويۋ ءۇشىن اعاشتاردىڭ اينالاسىنداعى ورنەكتاستار الىنادى. ول ءارى جاڭبىرلى كۇندە اعاشتاردىڭ سۋارىلۋىنا دا جاقسى.
شاھاردى كورىكتەندىرۋ اياقجولداردى اسفالتتاۋمەن دە ىسكە اسىپ جاتىر. ول ءۇشىن بۇرىنعى توسەلگەن ورنەكتاستار الىنادى دا ونىڭ ورنىنا كادىمگى اسفالت توسەلەدى. ماماننىڭ ايتۋىنشا, اسفالت توسەنىش بالالارعا دا, قاريالار مەن مۇگەدەكتىگى بار ازاماتتارعا دا جۇرۋگە ىڭعايلى. «سەبەبى ونىڭ بەتى تەپ-تەگىس بولادى ءارى ۇزاق مەرزىمگە جارايدى. سوندا قالا تۇرعىندارى جان-جاعى كوكپەڭبەك, تال-داراعىنان كولەڭكە تۇسەتىن تەپ-تەگىس اسفالت جولى كوشەلەرمەن جۇرەتىن بولادى», دەيدى باسقارما باسشىسى.
سونىمەن قاتار ءابىلحايىر وڭعار شاھاردا جايلى ميكروكليمات قالىپتاستىرىپ, جاسىل جەلەكتەردىڭ سانىن ارتتىرۋ ماقساتىندا قىلقان جاپىراقتى تالداردىڭ ورنىنا جاپىراقتى, كولەڭكەسى مولىنان تۇسەتىن ۇيەڭكى, شىنار سەكىلدى اعاشتار ەگىلىپ جاتقانىن مالىمدەدى. شىمسيتي, تۇران, ءنۇرسات-3 سەكىلدى جاڭادان بوي كوتەرگەن شاعىن اۋدانداردىڭ كوشەلەرىنە ەندى بۇرىنعىداي ءارتۇرلى ەمەس, بىركەلكى جاپىراقتى اعاش كوشەتتەرى ەگىلەتىن بولادى.
شىمكەنت
