گەندەرلىك الشاقتىق يندەكسى 0-دەن 100-گە دەيىنگى شكالا بويىنشا ولشەنەدى جانە الەم بويىنشا گەندەرلىك الشاقتىقتىڭ ازايۋ نە ءوسۋ مولشەرىن ەسەپكە الادى. گەندەرلىك پاريتەتكە جەتۋ جانە ەلدەردىڭ گەندەرلىك الشاقتىعىن باعالاۋ ءۇردىسى ءبىلىم دەڭگەيى, دەنساۋلىق ءارى ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك پەن مۇمكىندىكتەرگە قولجەتىمدىلىك جانە ساياسي قۇقىقتاردى كەڭەيتۋ سەكىلدى ءتورت ولشەم بويىنشا جۇرگىزىلەدى. زەرتتەۋدە قامتىلعان مەملەكەتارالىق سالىستىرۋلار گەندەرلىك الشاقتىقتى جويۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى ساياساتىن انىقتايدى.
زەرتتەۋ دەرەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2024 جىلى گەندەرلىك پاريتەت ازداعان كورسەتكىشپەن العا جىلجۋدى كورسەتتى. دەگەنمەن قارقىندى وزگەرىس دەڭگەيى جوق. الەمدە ەر مەن ايەل ارسىنداعى تەپە-تەڭدىككە جەتۋ ءۇشىن يندەكستىڭ ەكونوميكالىق جانە ساياسي اسپەكتىلەرى باعانى بويىنشا ەڭ ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى. وسىعان قاراماستان يندەكس العاش جاريالانعان 2006 جىلدان بەرى كوپ سالادا ىلگەرىلەۋشىلىك بار. كەيىنگى ونجىلدىقتا بۇكىل الەمدە ەكونوميكالىق جانە ساياسي سالالارداعى گەندەرلىك پاريتەت ايتارلىقتاي جاقساردى. مىسالى, جوعارى باسشىلىق, مينيسترلەر مەن پارلامەنتتەگى لاۋازىمداردىڭ جالپى پاريتەتى ەكى ەسەگە ارتتى.
بيىلعى باسىلىمعا ەنگىزىلگەن بارلىق 146 ەل بويىنشا 2024 جىلعى جاھاندىق گەندەرلىك الشاقتىق كورسەتكىشى 68,5% كورسەتكىشتى بەردى. وتكەن جىلعى باسىلىمعا ەنگىزىلگەن 143 ەلدىڭ تۇراقتى ۇلگىسىمەن سالىستىرعاندا, جاھاندىق گەندەرلىك الشاقتىق 68,5-تەن 68,6%-كە دەيىن قىسقاردى. 2006 جىلدان 2024 جىلعا دەيىن ۇزدىكسىز قامتىلعان 101 ەلدە گەندەرلىك الشاقتىق كورسەتكىشى وڭ ناتيجە كورسەتتى. بيىلعى دەرەكتەرگە سۇيەنە وتىرىپ, تولىق تەپە-تەڭدىككە جەتۋ ءۇشىن ءالى 134 جىل قاجەت بولاتىنى انىقتالدى.
2024 جىلعى جاھاندىق گەندەرلىك الشاقتىق ەسەبى ەشبىر ەل تولىق گەندەرلىك تەڭدىككە قول جەتكىزبەگەنىن كورسەتسە دە, باسىلىمعا ەنگىزىلگەن ەكونوميكالاردىڭ 97%-ى گەندەرلىك تەڭدىكتە 60%-دان استام الشاقتىقتى جويعانىن كورسەتتى.
الەمدىك رەيتينگ دەرەكتەرىن سارالاساق يسلانديا (93,5%) قايتادان 1-ورىندا جانە ون جىلدان استام ۋاقىت قاتارىنان يندەكستە كوش باستاپ كەلەدى. سونداي-اق, ول گەندەرلىك الشاقتىقتى 90%-دان استامعا قىسقارتقان جالعىز ەكونوميكا. ۇزدىك 10-عا كىرەتىن قالعان توعىز ەكونوميكانىڭ سەگىزى ءوز الشاقتىقتارىنىڭ 80%-دان استامىن قىسقارتتى.
ايماقتار بويىنشا ەۋروپا (75%) مەن سولتۇستىك امەريكا (74,8%) گەندەرلىك الشاقتىقتى قىسقارتۋ كورسەتكىشى بويىنشا الدا كەلەدى. ورتالىق ازيانىڭ پاريتەتكە ۇمتىلىسى 2006 جىلدان بەرى +2,3 كورسەتكىشكە ءوسىپ, 69,1%-عا جەتتى. ايماققا كىرەتىن 7 مەملەكەتتىڭ ىشىندە ارمەنيا (72,1%), گرۋزيا (71,6%) جانە قازاقستان (71%) توپ باسىندا.
زەرتتەۋگە سۇيەنسەك, قازاقستان جالپى رەيتينگتە 71%-دان 76-ورىنعا ورنالاستى. بۇل – الەمدىك ورتا ۇپايدان جوعارى كورسەتكىش (68,6%). جالپى, قازاقستان يندەكستىڭ 4 نەگىزگى ينديكاتورىنىڭ ءبىلىم بەرۋ جانە دەنساۋلىق ساقتاۋ بويىنشا جاھاندىق ورتا ۇپايمەن تەڭ, ال ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك پەن مۇمكىندىكتەر ينديكاتورى بويىنشا جوعارى ناتيجە كورسەتتى. يندەكسكە سۇيەنسەك ساياسي قۇقىقتاردى كەڭەيتۋ ولشەمى جاھاندىق كورسەتكىشتەن ءبىرشاما تومەن.
2024 جىلعى ەسەپتە قامتىلعان 146 ەكونوميكانىڭ ىشىندە دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ سالاسىنداعى گەندەرلىك الشاقتىق – 96, ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى ۇلگەرىم الشاقتىعى – 94,9, ەكونوميكالىق قاتىسۋ مەن مۇمكىندىكتەر الشاقتىعى – 60,5 جانە ساياسي مۇمكىندىكتەر الشاقتىعى 22,5 پايىزعا قىسقارعان.
2006 جىلدان باستاپ ىشكى يندەكستەر 101 ەلدىڭ تۇراقتى ۇلگىسىنە سۇيەنە وتىرىپ, ءارتۇرلى جەردە وزگەردى. تۇتاستاي العاندا, ەڭ ماڭىزدى وزگەرىس ساياسي مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋدە ورىن الدى. وندا سوڭعى 18-باسىلىمدا پاريتەت جالپى 8,3%-عا ءوسىپ, 22,8%-عا جەتتى. ەكونوميكالىق قاتىسۋ, مۇمكىندىكتەر جانە ءبىلىم دەڭگەيى بويىنشا پاريتەت سايكەسىنشە 4,8 جانە 4,2 پايىزعا وسكەن. دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە ءومىر ءسۇرۋ 2006 جىلمەن سالىستىرعاندا ورتاشا تومەندەۋ بايقالعان جالعىز قوسالقى يندەكس (-0,2 تارماق).
جاھاندىق گەندەرلىك الشاقتىق ەسەبىندەگى دەرەكتەرگە سۇيەنسەك, دەنساۋلىق پەن ءومىر ءسۇرۋ سالاسىنداعى گەندەرلىك الشاقتىقتى جويۋ ۋاقىتى ءالى بەلگىسىز. ءاربىر جەكە سۋبيندەكستىڭ دامۋ قارقىنى ولاردىڭ ءتيىستى مەرزىمىنە تەپە-تەڭدىككە اسەر ەتەتىنىن ەسكەرە وتىرىپ, بيىلعى ناتيجەلەر ءبىلىم دەڭگەيىنىڭ پاريتەتىن كۇتۋدى 20 جىلعا دەيىن (2023 جىلدان باستاپ +4 جىل) جانە ساياسي مۇمكىندىكتەردى كەڭەيتۋدى 169 جىلعا دەيىن (2023 جىلدان باستاپ +7 جىل) ۇزارتتى. سونىمەن بىرگە ەكونوميكاعا قاتىسۋ مەرزىمدەرى مەن مۇمكىندىكتەرىن 152 جىلعا دەيىن (2023 جىلدان باستاپ -17 جىل) ۇزارتقانىن كورۋگە بولادى.
ەسەپ الەمدەگى گەندەرلىك تەڭدىكتىڭ وزگەرىس ديناميكاسىن سارالاۋعا, دەرەكتەردى عىلىمي نەگىزدە تالداۋعا, اتالعان باعىتتا ءتيىمدى رەفورمالار مەن شەشىمدەردى قولعا الۋدا قوسىمشا كومەكشى قۇرال بولا الادى.
باۋىرجان سەرىكباەۆ,
قازاقستان قوعامدىق دامۋ ينستيتۋتىنىڭ ساراپشىسى
