– «زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋ تۋرالى» زاڭ قولدانىسقا ەنگەلى شەتەلدەن قانشا قاراجات بيۋدجەت قارجىسىنا ءتۇستى جانە ناقتى قانداي ماقساتقا جۇمسالدى؟
– زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ ەلىمىزدىڭ ادىلەتتىلىك باعىتىن ايقىندايدى. بۇل سالاداعى جۇمىس 2022 جىلدىڭ باسىنان بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىلە باستادى. سودان باستاپ قۇقىق قورعاۋ جانە ارناۋلى مەملەكەتتىك ورگاندار, ءتۇرلى مينيسترلىكتەر مەن ۇلتتىق بانكتەردىڭ بىرلەسىپ كەشەندى تۇردە جۇرگىزىلگەن جۇمىسىنىڭ ناتيجەسىندە كەيىنگى ءبىر-ەكى جىلدىڭ وزىندە 1,5 تريلليون تەڭگەگە جۋىق اكتيۆتەر قايتارىلدى. ونىڭ ىشىندە اقشامەن قايتقان, م ۇلىك جانە قۇندى زات رەتىندە كەلگەنى دە بار. بۇعان دەيىنگى بەرگەن اقپاراتتارىمىزدا قايتارىلعان قارجىنىڭ كولەمىن 700-800 ميلليارد دەپ جۇردىك, قازىر تريلليوننان استى. دەمەك قىلمىستىق جانە ازاماتتىق ىستەردىڭ اياسىندا بۇزىلعان مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇددەلەرى كەشەندى جۇرگىزىلگەن جۇمىستاردىڭ ارقاسىندا قورعالىپ وتىر.
بىلتىر شىلدە ايىندا پارلامەنت قابىلداپ, پرەزيدەنت قول قويعان زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى ارنايى زاڭ بۇل سالاداعى جۇمىستى جۇيەلەندىردى. ەندىگى ءىس-ارەكەت ۋاكىلەتتى ورگانداردىڭ جۇمىسى اياسىندا جۇزەگە استى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ تىكەلەي تاپسىرماسى بولعان سوڭ قىزمەت اۋقىمى كەڭەيە ءتۇستى. كەيدە كۇردەلى ماسەلەلەردى قامتيتىن ۇزاق ىستەر قوسىمشا ارناۋلى تەتىكتەردى تالاپ ەتتى. قازىر «شەتەلدەن قانشا قاراجات كەلدى؟» دەپ حالىق جۇمىستىڭ قورىتىندىسىن سۇراپ جاتادى.
قازاقستاننىڭ ىشىندەگى كەز كەلگەن ءىس-شارانى ەركىن, ياعني ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق زاڭنامامىزدىڭ اياسىندا اتقارا بەرەمىز. ال شەتەل تۋرالى اڭگىمە قوزعالعان كەزدە ولارعا ءامىرىمىز جۇرمەيدى. سوندىقتان الدىمەن كەلىسۋ كەرەك بولادى. بۇل ەلدەردىڭ ءوز زاڭناماسى مەن ۇلتتىق مۇددەسى بار. بىزدە قىلمىستىق ءىس سانالاتىن نارسە ەكىنشى ەلدە دە زاڭناماسى بويىنشا شارا قولدانۋ ءۇشىن قىلمىستىق ءىس بولۋى قاجەت. ەگەر بىزدە ازاماتتىق سوت شەشىمى شىقسا, ونىڭ مىندەتتى كۇشى ءبىزدىڭ اۋماقتا عانا بار. باسقا شەتەلگە مىندەتتى كۇشى جوق. سوندىقتان شەتەل تۋرالى اڭگىمە قوزعالعان كەزدە ادامداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ سالاسىنداعى باسقا دا كوپتەگەن امبەباپ كونۆەنتسيالار مەن مەملەكەتارالىق شارتتار جۇرەدى. شەتەل اسقان اكتيۆتەردى قايتارۋدا حالىقارالىق شارتتاردا كورسەتىلگەن ەرەجەلەردى تولىق ساقتاۋ كەرەك. ساقتاعان كۇننىڭ وزىندە ءتيىستى مەملەكەت پەن ۇيىمدارمەن كەلىسىمگە قول جەتكىزۋگە ءتيىس. وسىنداي كەشەندى جۇيەلى جۇمىستى تالاپ ەتكەندىكتەن ارناۋلى زاڭ قابىلداندى.
ينفوگرافيكانى جاساعان – زاۋرەش سماعۇل, «ەQ»
قۇجاتتا زاڭنىڭ سۋبەكتىلەرى انىقتالدى, مەملەكەتكە زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارۋدىڭ جاڭا تەتىكتەرى بەلگىلەندى. مەملەكەتارالىق جانە حالىقارالىق قارىم-قاتىناس جاساۋدىڭ نەگىزگى ءتارتىبى انىقتالدى. وسىنىڭ بارلىعى ءبىر جولعا قويىلعان سوڭ باس پروكۋراتۋرا جانىنان اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى كوميتەت قۇرىلدى. قازىر ءبىز سول قابىلدانعان جاڭا مەحانيزمدەردى پايدالانىپ, زاڭنىڭ سۋبەكتىلەرىن ارنايى تىزىلىمگە ەنگىزىپ جاتىرمىز. ولارعا تۇراقتى تالداۋ جاسالىپ, تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى. بۇل جۇمىستىڭ دا وزىندىك ناتيجەسى كورىنە باستادى. قازىر پرەمەر-مينيستر باسقاراتىن ارناۋلى كوميسسيا 325 ملرد تەڭگەگە مەملەكەتكە اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى شەشىمدەردى ماقۇلدادى. ونىڭ ىشىندە ەرىكتى تۇردە جاسالعان كەلىسىمدەر, سوتقا تالاپ-ارىز بەرۋ مەن قىلمىستىق ىستەردىڭ اياسىندا قايتارۋ تۋرالى ىستەر بار. بۇل – 2022 جىلدان باستاپ قايتقان قارجىنىڭ ۇستىنە قوسىمشا ىستەلىنگەن جۇمىستىڭ ناتيجەسى. اقشالاي تۇسكەن قاراجات ارناۋلى مەملەكەتتىك قورعا تۇسەدى, ال م ۇلىك رەتىندە قايتقانىنا قارجى مينيسترلىگىنىڭ اكتيۆتەردى باسقارۋ جونىندەگى ارنايى كومپانياسى ەسەپ بەرەدى. زاڭعا سايكەس, كومپانيا قايتقان م ۇلىكتى ساتىپ, ودان تۇسكەن اقشانى قايتادان مەملەكەتتىك ارناۋلى قورعا قۇيادى.
– دۇرىس قوي. بىراق وسى قايتىپ جاتقان قارجىنىڭ كولەمى مەن جۇمسالۋىندا اشىقتىق بار ما؟
– بىزدە اشىقتىق ەكى تۇرعىدا قامتاماسىز ەتىلەدى. بىرىنشىدەن, اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى اتقارىپ وتىرعان جۇمىسىمىزدىڭ ىشىندەگى ءتۇرلى راسىمدەرمەن قابىلدانىپ جاتقان شەشىمدەردىڭ وبەكتيۆتىلىگىنە مىندەتتى تۇردە ءمان بەرىلەدى. كوميتەت – مەملەكەتتىك ورگان. ءبىز قابىلدانعان ءار شەشىم ءۇشىن جاۋاپتىمىز. بۇدان بولەك, اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى ءاربىر شەشىم كوميسسيا ارقىلى وتەدى. كوميسسيانى پرەمەر-مينيستر باسقارادى. ونىڭ قۇرامىندا تەك مەملەكەتتىك, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ باسشىلارى عانا ەمەس, حالىق سايلاعان پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتتارى, بەدەلدى قوعام وكىلدەرى بار. مىسالى, بيىل كوميسسيانىڭ قۇرامى جاڭادان تولىقتىرىلىپ, جۇمىسىمىزدى باقىلاۋعا قازاقستان ازاماتتار اليانسىنىڭ باسشىسى دا كىردى. ال ونىڭ قۇرامىندا رەسپۋبليكاداعى 500-گە جۋىق ۇكىمەتتىك ەمەس قوعامدىق ۇيىم بار. وسى كوميسسيانىڭ وتىرىستارىندا قانداي قۇجات قابىلدانىپ, شەشىمدەرگە نە ەنىپ جاتقانىن اشىق كورسەتەمىز. كوميسسيا مۇشەلەرى بۇل قۇجاتتاردى وزدەرى تالقىلاپ, شەشىم قابىلداۋعا اتسالىسادى. بارلىق قاراعان شارالارىمىز بەن شەشىمدەرىمىز تەك كوميسسيا مۇشەلەرىمەن تولىق ماقۇلدانعاندا عانا ءارى قاراي ىسكە كوشەمىز. ءتىپتى ازاماتتاردى تىزىلىمگە قويۋ دا كوميسسيانىڭ قۇزىرەتىنە كىرەدى. سوتقا تالاپ-ارىز بەرەتىن بولساق تا كوميسسيانىڭ ماقۇلداۋىن كۇتەمىز. ەگەر قانداي دا ءبىر سۋبەكتىنىڭ اكتيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى شەشىمى بولسا, وسى كەلىسىمنىڭ جوباسى دا تولىعىمەن سول كوميسسيانىڭ وتىرىسىندا قارالىپ, جان-جاقتى ماقۇلدانادى. ينۆەستيتسيالىق جوبا دا كوميسسيا ارقىلى وتكىزىلەدى. ءبىز ءوزىمىزدىڭ ارەكەتتەرىمىز بەن شەشىمدەرىمىزدىڭ اشىقتىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن دەپۋتاتتار مەن قوعام وكىلدەرىنىڭ الدىندا ءاربىر قادام تۋرالى ەسەپ بەرەمىز. بۇل – راسىمدىك جاعى.
سونداي-اق كەز كەلگەن ايقىندىلىق ەسەپتىلىكتى تالاپ ەتەدى. كۇندەلىكتى اقپارات قۇرالدارىنان سۇراۋ تۇسەدى. ءبىز ولارعا جازباشا دا, اۋىزشا دا جاۋاپ بەرەمىز. قازىر ارنايى ۆەدومستۆوارالىق جوسپارعا سايكەس باق وكىلدەرىنە جۇمىستىڭ ناتيجەسى تۋرالى تۇراقتى حابارلاۋعا كوشتىك. بۇدان باسقا جۇيەلى تۇردە جىل سايىن كوميتەت بىلتىر اتقارىلعان جۇمىستاردىڭ ناتيجەلەرى مەن مازمۇنى تۋرالى ەسەپ بەرۋ كەرەك. كوميتەت سايتىنا دا وسى جىلى قانداي شارا قابىلدادىق, نەندەي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزىلدى, قالاي ىستەلدى, نە ىستەلدى, وسى تۋرالى تولىق جىلدىق ەسەپتى حالىققا حاباردار ەتەمىز.
كوميتەتتىڭ جۇمىس شەكاراسى بەلگىلەنگەن. بۇعان سايكەس ءبىزدىڭ قىزمەت اكتيۆتەردى مەملەكەتكە قايتارۋمەن شەكتەلەدى. ال ونىڭ ءارى قاراي پايدالانۋى مەن ماقساتتى جۇمسالۋى ۇكىمەتتىڭ قۇزىرىنا وتەدى. قارجى مينيسترلىگى بار, ونىڭ ىشىندەگى مۇلىكتى باسقاراتىن كومپانياسى, ولاردىڭ ءوز ەسەپشوتى بار. ولار الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مۇددەلەردى قورعاۋ, ءتيىستى جوبالاردى ىرىكتەۋ, جۇزەگە اسىرۋعا باقىلاۋ جۇرگىزە الادى. ءبىز زاڭسىز اكتيۆتى جەتكىزىپ بەردىك, الايدا پروكۋراتۋرا مەن كوميتەت تۇسكەن قاراجاتتاردىڭ جۇمسالۋىنا ەسەپ بەرە المايدى, باسقارۋمەن اينالىسپايدى.
– قازىر قوعامدا شەتەلدەن شەكارا اسىپ كەلگەن زاڭسىز اكتيۆتەرگە قاتىستى سۇراق كوپ. ماسەلەن, وسى كۇنگە دەيىن قايتقان قاراجات ءوز ەلىمىزدىڭ ىشىنەن قايتارىلعان دەگەن اڭگىمە بار. قانشالىقتى راس؟
– جوق, بۇل – بۇرىس اقپارات. ءبىزدىڭ جىل سايىن, اي سايىن, اپتا سايىن بەرىپ جاتقان اقپاراتتارىمىزدا اكتيۆتەردىڭ قايدان كەلگەنى, كولەمى دە كورسەتىلەدى. 2023 جىلدىڭ سوڭى مەن وسى جىلدىڭ باسىندا 1 تريلليون تەڭگەگە جۋىق اكتيۆ قايتارىلسا, سونىڭ 500 ميلليون دوللاردان استامى شەتەلدەن قايتتى. ونىڭ ىشىندە ءباا, اۋستريا, سينگاپۋر, تاعى دا باسقا بىرنەشە ەلدەن قايتارىلعان اكتيۆتەر كەلتىرىلگەن.
كوميتەتتىڭ بيىلعى اتقارىپ وتىرعان جۇمىسىن قوسا العاندا 700 ميلليون دوللاردىڭ ۇستىندەگى اكتيۆتەر شەتەلدەن قايتتى. ونىڭ ىشىندە شەتەلدەن اقشا قاراجاتتارى دا قايتىپ جاتىر. بۇگىننىڭ وزىندە رەسەي, تۇركيا مەن فرانتسيا, ءباا, تاعى بىرنەشە مەملەكەتپەن جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. سوندىقتان جۇمىسىمىزدا ەشقانداي بۇرمالاۋ جوق.
– زاڭ قابىلداپ, حالىقارالىق كونۆەنتسيالاردى راتيفيكاتسيالاۋدان, قاۋلىلار دايىنداۋدان كەندە ەمەسپىز. كەيىنگى جىلدارى زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋدا شەتەلمەن قانشا كەلىسىم جاسالدى؟ ءتيىمدى ناتيجەسى بار ما؟
– حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق – جۇمىسىمىزدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. ويتكەنى اكتيۆتەردى قايتارۋ – مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى. زاڭنىڭ اياسى اكتيۆتەردى قايتارۋ, ونىڭ ىشىندە شەتەلدەرگە زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋدى قامتيدى. سوندىقتان شەت مەملەكەتتەرمەن, حالىقارالىق ۇيىمدارمەن قارىم-قاتىناس جاساپ, ولارمەن سەنىمدى سەرىكتەستىك ورناتۋ ماڭىزدى.
كوميتەت بىلتىر قازاندا قۇرىلدى. وسى ۋاقىتتىڭ ىشىندە زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى نەگىزگى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ بارلىعىمەن ىنتىماقتاستىق ورناتتىق. مىسالى, بۇۇ – حالىقارالىق ماڭىزدى ۇيىم. ۇيىمنىڭ ىشىندە وسى قىلمىسپەن كۇرەس سالاسىنداعى قىزمەت اتقاراتىن ەسىرتكىمەن كۇرەس جانە قىلمىسقا قارسى باسقارماسى ۆەنادا ورنالاسقان. وسى جەتى ايدىڭ ىشىندە ولارمەن بىرنەشە بىرلەسكەن ءىس-شارا وتكىزدىك. ونىڭ ىشىندە قىزمەتكەرلەردىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ, شەت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسىن بارىپ كورۋ, بولماسا ولاردى بىزگە شاقىرۋ سەكىلدى كوپتەگەن بىرىككەن باعدارلاما مەن جوسپار قۇرىلدى. سونداي-اق بۇۇ مەن الەمدىك بانكتىڭ «Star» دەگەن ناقتى اكتيۆتەردى قايتارۋعا باعىتتالعان جوباسى بار. ونىڭ اۋماقتىق ۇيلەستىرۋشىسى تاشكەنتتە وتىرادى. سول ۇيلەستىرۋشىمەن بىرگە ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, قازىر بىرلەسكەن ءىس-شارا وتكىزىپ جاتىرمىز. جاقىندا تاشكەنتتە ءبىزدىڭ قىزمەتكەرلەر بىرقاتار پىكىرتالاسقا قاتىسسا, كەلەسى ايدا الماتىدا ءۇش كۇن كونفەرەنتسيا وتكىزەمىز. ونىڭ ەكى كۇنى اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى سۇراقتارعا قاتىستى بولادى. الداعى ۋاقىتتا دا شەتەلدەن ماماندار شاقىرىپ, اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى مەكەمەلەردىڭ قىزمەتكەرلەرىمەن ءتۇرلى تالقىلاۋ وتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل دا ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋدىڭ تەتىكتەرى.
«ينتەرپول» ۇيىمى قاشىپ جۇرگەن قىلمىسكەرلەردى انىقتاۋمەن, ۇستاۋمەن, قىلمىس جاساعان ەلدەرگە قايتارۋمەن اينالىسىپ كەلەدى. ەندىگى جەردە وسى ۇيىم العاش رەت تەك ادام ەمەس, اكتيۆتەردى ىزدەۋمەن دە اينالىسپاق. «ينتەرپول» «كۇمىس بيۋللەتەن» دەگەن اكتيۆتەردى قايتارۋعا ارنالعان جوبا باستاپ وتىر. بۇرىن ولار ادامعا بەلگى قويىپ, سونى ىزدەيتىن بولسا, ەندى ناقتى اكتيۆكە بيۋللەتەن قويىپ, زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەردىڭ ىزىنە تۇسەدى. وسى جوبانىڭ جۇمىس توبىنا ءبىزدىڭ كوميتەت قىزمەتكەرلەرى دە كىرىپ, شەتەلدە وتىرىستارى بولعان كەزدە بارىپ تىكەلەي قاتىسىپ جاتىر. جىل سوڭىنا قاراي جوبا جۇزەگە اسا باستايدى. سول كەزدە ءبىزدىڭ كوميتەت تە جوباعا قاتىسۋشى بولادى. قانداي دا ءبىر زاڭسىز شىعارىلعان زاڭسىز اكتيۆ انىقتالسا, «ينتەرپولدىڭ» كومەگىمەن ىزدەپ تاۋىپ, تاركىلەۋگە دە قول جەتكىزەتىن كۇننىڭ اۋىلى الىس ەمەس.
بۇدان باسقا بىرنەشە ەلدىڭ وفيتسەرلەرىنىڭ باسىن بىرىكتىرەتىن الەمدىك كانالدار جۇمىس ىستەيدى. جالپى قاعازبەن ماسەلە شەشۋ وتە ۇزاق ءارى قيىن. ماسەلەن, جازعان حاتىڭا ءمور باستىرىپ, الىس شەتەلگە جىبەرۋ, بارعان مەملەكەتتىڭ ىشىندە كوپتەگەن قۇرىلىمنىڭ الدىنان وتكەنشە ءبىراز ۋاقىت جوعالتامىز. ال سۇراققا تەز جاۋاپ الىپ, ماسەلەنى دەرەۋ شەشۋ ءۇشىن الەمدە بىرنەشە نەگىزگى دەگەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ ءوزارا قارىم-قاتىناس جاساۋ كانالدارى بار. وعان ءار ەلدەن بىرنەشە وفيتسەر بايلانىسقا شىعادى. ورتاق كانالعا شىعىپ, قاجەتتى اقپاراتىن سۇراتا الادى. ء«سىزدىڭ ەلدەرىڭىزدە وسىنداي كومپانيا تىركەلگەن بە؟ قانداي اقپارات بەرە الاسىز؟» دەپ جازامىز. ول ساعات نەمەسە كۇندەردىڭ ىشىندە تەز قاراپ, كومپانيانىڭ بار ەكەنىن ايتىپ, بىراق قاعازدارىن الۋ ءۇشىن ساۋال جىبەرۋ قاجەتتىگىن جەتكىزەدى. نەگىزگى اقپاراتتى تەز الۋعا مۇمكىندىك الۋدىڭ جولى تۋادى. قازىر مۇنداي ءوزارا اقپارات الماسۋ ۇيىمدارىنا كىرەتىن ەلدەر سانى جۇزدەن اسادى. ءبىز قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە وسىنداي جۇيەلەردىڭ بارلىعىنا دەرلىك بايلانىس وفيتسەرى رەتىندە ءبىر-ءبىر ورىن الىپ كىردىك. ودان كەيىن «بامين» دەگەن اكتيۆتەردى تاركىلەپ, باسقارۋعا ءمان بەرەتىن حالىقارالىق جۇيە جۇمىس ىستەيدى. وعان دا باقىلاۋشى رەتىندە كىردىك.
شەتەلدىڭ شەشىمدەرىنە 100 پايىز كەپىلدىك بەرە المايمىز. دەگەنمەن حالىقارالىق قارىم-قاتىناستار شەتەلگە شىعارىلعان زاڭسىز اكتيۆتەردى ءتيىمدى, مەيلىنشە تەزىرەك قايتارۋعا مۇمكىندىك بەرەدى دەپ سەنەمىز.
– بىزدە جالپىحالىقتىق دەكلاراتسيا ءالى دە جوق. زاڭدى ورىنداۋ بارىسىندا اكتيۆ يەسىنىڭ م ۇلىگىنە تەكسەرىس قالاي جۇرگىزىلەدى؟
– قولدانىستاعى زاڭدا ەكى ۇعىم بار. ءبىرىنشىسى, تۇلعانىڭ اكتيۆى بۇرىنعىداي تەك ءوزىنىڭ اتىنا تىركەلگەن اكتيۆتەر ەمەس, سول ادامنىڭ باقىلاۋىنداعى كەز كەلگەن اكتيۆتەردى سۋبەكتىنىڭ اكتيۆى رەتىندە قارايمىز. زاڭدا «باقىلاۋىندا» دەگەن ءسوزدىڭ ۇعىمى بار. ماسەلەن, قانداي دا ءبىر اكتيۆتىڭ تىكەلەي نەمەسە جاناما تاعدىرىن انىقتاي الساڭىز, ياعني بۇل ءسىزدىڭ باقىلاۋىڭىزداعى اكتيۆ بولىپ سانالادى. ەكىنشىدەن, تەك ايەلى مەن كۇيەۋى, بالاسى عانا ەمەس, جاقىن تۋعان-تۋىستارى, جۇبايى نەمەسە بۇرىنعى جۇبايى, كەز كەلگەن سەرىكتەسى, شوپىرى, سىنىپتاسى, دوسىنىڭ دوسىنا تىركەپ قويعان م ۇلىكتەر مەن اقشالاي اكتيۆتەر دە انىقتالادى. تەكسەرۋىمىزدىڭ ناتيجەسىندە بەلگىلى ءبىر ادام نەمەسە اكتيۆتەرگە كۇمان تۋسا, ءبىز ءوز شارامىزدى اتقارا بەرەمىز. بۇل زاڭنىڭ نەگىزگى جاڭالىعى سوندا, شىعۋ تەگى تۇسىنىكسىز اكتيۆ ءتۇبى اشىلادى. وسى ۇعىمعا سايكەس ازاماتتىق سوتقا تالاپ-ارىز بەرىپ, ماجبۇرلەپ اكتيۆتى مەملەكەتتىڭ كىرىسىنە اينالدىرامىز. شەتەلدەردە «تۇسىنىكسىز بايلىق» دەگەن ۇعىم بار. ياعني قايدان پايدا بولعانى تۇسىنىكسىز بايلىق. ءبىزدىڭ زاڭدا بۇل «پايدا بولۋى تۇسىنىكسىز اكتيۆتەر» دەپ ايتىلادى. ەگەر ءبىز نەگىزسىز اكتيۆ كورسەك, ونىڭ زاڭدى شىعۋ تەگى جوق, شىعۋ كوزدەرى كۇماندى بولسا, سول كۇماندەرىمىزدى العا تارتىپ, ازاماتتىق سوتقا تالاپ-ارىز بەرەمىز. «وسىنداي ادامنىڭ مىنانداي سومادا اكتيۆى بار, شىعۋ تەگى بەلگىسىز, زاڭسىزدىقتىڭ بەلگىلەرى بار» دەپ كورسەتەمىز. ال جاۋاپكەر سول اكتيۆتەرىنىڭ قالاي, قايدان كەلگەنىن دالەلدەپ بەرۋگە ءتيىس. زاڭدى پايدا بولعانىن جىگىن جىكتەپ, سالىق تولەگەنىن ساعاتتاپ قۇجاتپەن كورسەتۋگە ءتيىس. ەگەر سوتتا وبەكتيۆتى تۇردە دالەلدەي الماسا, وندا «پايدا بولۋى تۇسىنىكسىز اكتيۆ» رەتىندە تانىلىپ, مەملەكەتتىڭ كىرىسىنە اينالدىرىلادى. قازىر وسىنداي تالاپ-ارىزدىڭ ءبىرىنىڭ نەگىزىندە 11 ميلليون دوللارعا جۋىق اقشا قاراجاتى مەملەكەتتىك كىرىسكە اينالدى. سونداي-اق ءتۇرلى م ۇلىكتەر, ونىڭ ىشىندە قىمبات اشەكەي بۇيىمدار, برەند سومكەلەردەن باستاپ مادەني, تاريحي جادىگەرلەر قۇنى جارتى ميللياردقا جۋىق مۇلىكتەردى سوتتا جاۋاپكەرلەر دالەلدەي المادى. بۇل تەتىك بۇرىن بولعان جوق. الەمدىك تاجىريبەنىڭ وزىندە ەندى قولدانىپ جاتىر.
– الەمدىك تاجىريبە دەپ قالدىڭىز عوي, شەتەلدىك تاجىريبەدەن ۇلگى رەتىندە قولدانىسقا ەنگىزىپ جاتقان تەتىكتەر بار ما؟
– قازىرگى قولدانىستاعى نەگىزگى ۇلگىنىڭ ءوزى جەمىستى بولدى. ويتكەنى ءبىزدىڭ تاجىريبەگە ۇقساس زاڭدى بەس, ون جىل بۇرىن قابىلداعان ەلدەردىڭ ۇلگىسىن قاراپ, ناتيجەسىن كورگىمىز كەلدى. بىراق ولاردىڭ ناتيجەسى بىزبەن سالىستىرعاندا ساياز. قايتارىلىپ جاتقان قارجى از.
– قوعام قازىر سۋبەكتىلەردىڭ تىزىلىمىنە قىزىعۋشىلىق تانىتادى. اكتيۆتى قايتارۋدا ىستەردىڭ ەسكىرۋ مەرزىمى بولمايدى دەلىنگەن ەدى. ەندەشە قولدانىستاعى زاڭناماعا سايكەس, ەگەمەندىك العان جىلداردان بەرى قاراي ەل قارجىسىن جەپ, شەتەل اسقان جەمقورلاردىڭ زاڭسىز اكتيۆتەرى قايتارىلىپ جاتىر ما؟
– راسىندا دا, قولدانىستاعى زاڭدا ەشقانداي شەكتەۋ جوق. ەگەر سۋبەكت زاڭنىڭ تالاپتارىنا سايكەس كەلىپ تۇرسا, زاڭسىز يەمدەنىلگەن دۇنيە-م ۇلىك ۋاقىتىنا قاراماستان قايتارۋعا جاتادى. ءتىپتى ەلدىڭ ىشىندە مە, باسقا ەلگە شىعارىلىپ كەتتى مە, زاڭسىز اكتيۆتەرى مەملەكەتكە تيەسىلى. بىراق كوميتەت زاڭنىڭ نەگىزىندە جۇمىس ىستەيدى. سوندىقتان تىزىلىمدە كىم بار, كىم جوق ەكەنىن ايتا المايمىز.
– م ۇلىكتى يەسى ءوز ەركىمەن قايتارسا, قىلمىستىق ءىس قوزعالماۋى مۇمكىن دەپ ءجۇرمىز. سوندا مەملەكەت مۇلكىن زاڭسىز جولمەن العان ادام, ياعني جەمقور جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساپ كەتە مە؟
– ءبىزدىڭ ەلدە قىلمىس ءتورت ساناتقا بولىنەدى. جەڭىل, ورتاشا, اۋىر جانە اسا اۋىر. زاڭ تەك جەڭىل, ورتاشا جانە اۋىر قىلمىستاردى عانا قامتيدى. ونىڭ وزىندە قىلمىستىق ءىس قوزعالادى, قوزعالمايدى دەگەندى دە تىكەلەي قارامايدى. ەگەر ادام ءوزى تاعىلعان ايىپتى مويىنداپ, كەلتىرىلگەن زالالدى قالپىنا كەلتىرىپ, زاڭسىز يەمدەنىلگەن اكتيۆتەردى قايتارسا عانا جاڭاعى ءۇش ساناتتاعى قىلمىس بويىنشا قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىلۋى مۇمكىن دەلىنگەن.
– سوندا اكتيۆتەردى ءوز ەركىمەن قايتارۋ زاڭ سۋبەكتىلەرىنە دە مەملەكەتكە دە الدەقايدا ءتيىمدى بولىپ شىعادى, دۇرىس پا؟
– اكتيۆتەردى قايتارۋ تۋرالى زاڭ كۇشتەپ قىسىم كورسەتۋدىڭ قۇرالى ەمەس ەكەنىن ءتۇسىنۋ كەرەك. بۇل – ادىلەتتىلىكتى قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسى. سول سەبەپتەن ەرىكتى قايتارۋدى ىنتالاندىرۋ باسىم ءادىس. بۇل – زاڭنىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىنىڭ ءبىرى. ەرىكتى قايتارۋدىڭ ارتىقشىلىعى – م ۇلىكتىڭ ءبىر بولىگى زاڭ بويىنشا سۋبەكتىدە ساقتالۋ مۇمكىندىگى. بۇدان باسقا, ەرىكتى تۇردە قايتارۋ تۋرالى كەلىسىم اكتيۆتەردى مەملەكەتكە بەرۋدى عانا ەمەس, وزگە دە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق مىندەتتەمەلەردى قاراستىرۋى مۇمكىن. مىسالى, قاراجات قازاقستانعا قايتا ينۆەستيتسيالانۋى مۇمكىن. ياعني سۋبەكت بۇل قاراجات ازاماتتارىمىزدىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا تىكەلەي اسەر ەتەتىن ەلگە قاجەتتى جوبالارعا سالا الادى. ەڭ باستىسى, بۇل اقشانىڭ قازاقستاندا جۇمىس ىستەۋى, مۇندا سالىق تولەنۋى, جۇمىس ورىندارى قۇرىلۋى دەگەن ءسوز. بۇدان بولەك, ەرىكتى تۇردە قايتارۋ كەزىندە سۋبەكت بىرقاتار قۇقىقتىق مۇمكىندىكتەر مەن كەپىلدىكتەر الادى, سونىڭ ىشىندە جوعارىدا ايتىلعانداي جاۋاپكەرشىلىكتەن بوساتىلادى. وعان قايتادان قۇقىقتىق تالاپتار قويىلمايدى. ەل يگىلىگى ءۇشىن بيزنەستى ودان ءارى جۇرگىزۋ ءۇشىن جاعدايلار جاسالادى. سۋبەكت اكتيۆتەردى ءوز ەركىمەن قايتارماسا, وندا زاڭسىز كاپيتالدى ماجبۇرلەپ قايتارۋ تەتىكتەرى پايدالانىلاتىن بولادى.
– قاراجاتتى قايتا ينۆەستيتسيالاۋ دەدىڭىز, زاڭ سۋبەكتىلەرى ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا سالعان مىسالدار بار ما؟
– زاڭ كوميتەتكە ەمەس, مەملەكەتكە, جالپى قوعام مەن جەكە ادامدارعا ارنالعان. قۇجاتتىڭ نەگىزگى قاعيداتتارىندا اكتيۆتەردى ەرىكتى تۇردە قايتارۋدى ىنتالاندىرۋدىڭ باسىمدىعى بار. بىراق ەرىكتى تۇردە قايتارۋدىڭ دا ءوز شارتتارى بار. ەرىكتى تۇردە اكتيۆتەردى قايتارۋمەن قاتار ينۆەستيتسيالىق, الەۋمەتتىك جوبالاردى ىسكە اسىرۋ, ونىڭ ىشىندە جاڭا جۇمىس ورىندارىن اشۋ, ەكولوگيالىق مودەرنيزاتسيالاۋ, وندىرىستەردى جاڭارتۋ, ەكولوگيالىق تالاپتارعا ساي كەشەندى مىندەتتەردى قابىلداۋى كەرەك. ءبىزدىڭ جاساسىپ جاتقان كەلىسىمدەردىڭ ىشىندە دە وسىنداي مىسالدار كەزدەسەدى. اقشالاي جانە م ۇلىكتەي زاتتى قايتارعانىنا قاراماستان ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ جونىندە مىندەتتەمە الىپ جاتقان ادامدار بار.
سوڭعى كوميسسيا وتىرىسىندا وسىنداي بىرقاتار ينۆەستيتسيالىق جوبا ماقۇلداندى. وسى مىندەتتەمەلەر جەمىستى جۇزەگە اسىرىلسا, ەلىمىزدە ءۇش جۇزدەن اسا جاڭا جۇمىس ورنى اشىلادى. ولار جىلىنا ءبىر ميللياردتان استام سالىق تولەيدى. بۇدان باسقا الەۋمەتتىك مىندەتتەمەلەر بار. بۇگىننىڭ وزىندە كوميتەت ناقتى ناتيجە كورسەتەتىن جوبالاردى كوميسسيا وتىرىسىنا شىعارىپ كەلەدى. وسى جوبالار جۇزەگە اسقان سوڭ ءتۇرلى الەۋمەتتىك توپتار بارا الاتىن ءارتۇرلى مادەني-الەۋمەتتىك ورتالىقتاردىڭ سانى ارتا تۇسەدى. سول سەكىلدى مەكتەپ, اۋرۋحانا, بالالارعا ارنالعان مەكەمەلەر, ينكليۋزيۆتى ورتالىق سەكىلدى الەۋمەتتىك جوبالاردىڭ سانى دا كوبەيەدى. سوڭعى وتىرىستا كوميسسيا 235 ملرد تەڭگەگە مەملەكەتكە زاڭسىز اكتيۆتەردى قايتارۋ جونىندەگى شەشىمدەردى ماقۇلدادى. ونىڭ 230 ملرد تەڭگەسى اقشالاي قاراجات. بەس ملردقا جۋىعى م ۇلىكپەن ەسەپتەلىپ وتىر. بۇل قاراجات ارنايى ەسەپشوتقا تۇسەدى. ءارى قاراي قارجى مينيسترلىگىنىڭ ەسەبىنەن زاڭدا كورسەتىلگەن تارتىپپەن مەملەكەتكە ەڭ قاجەتتى دەگەن ماڭىزدى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جوبالارعا جۇمسالادى. تاعى ءبىر ايتا كەتەتىنى, اكتيۆتەردى مەملەكەتكە ەرىكتى دە, ءماجبۇرلى دە قايتارىپ جاتقاندار بار. ونىڭ ىشىندە ەرىكتى تۇردە قايتارىپ جاتقاندار كوپ.
– اكتيۆتەردىڭ شوعىرلانۋى بار نەگىزگى ەلدەردى اتاي الاسىز با؟ قازىر بۇل ەلدەردەگى اكتيۆتەردى قايتارۋدا قانداي ماسەلەلەر بار جانە ونى شەشۋدىڭ قانداي جولدارى قاراستىرىلىپ جاتىر؟
– اكتيۆتەردى قايتارۋ گەوگرافياسى وتە كەڭ. قازىر ءبىز كوپتەگەن ەلدەگى اكتيۆتەر تۋرالى مالىمەتتەردى زەرتتەپ جاتىرمىز. ولار رەسەي, ءباا, يسپانيا, سينگاپۋر, تاعى باسقا دا ەلدەر. ءبىز ناقتى يۋريسديكتسيالارمەن شەكتەلمەيمىز. زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆتەر كەز كەلگەن ەلدە بولۋى مۇمكىن. ايتكەنمەن, شىندىعىندا دا اكتيۆتەر كوبىنەسە الۋ جانە تابۋ قيىن ەلدەرگە شىعارىلعان. بۇل زاڭسىز اكتيۆتەردى, ولاردىڭ سوڭعى بەنەفيتسيارلارىن جاسىرۋعا, سونداي-اق سالىقتان جالتارۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ەلدەر. كوميتەت سحەمالاردى انىقتاۋ جانە تۇپكىلىكتى بەنەفيتسيارلاردى اشۋ جونىندەگى جۇمىستى جۇرگىزىپ جاتىر. ولار اشىلعاننان كەيىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن قولدانۋعا, تىيىم سالۋعا جانە كەيىننەن اكتيۆتەردى تاركىلەۋگە بايلانىستى حالىقارالىق راسىمدەر قولدانىلادى. اكتيۆتەردى قايتارۋداعى جۇمىستا قانداي دا ءبىر جوسپارلى كورسەتكىشتەر مەن شەكتەۋلەر جوق. زاڭسىز شىعارىلعان اكتيۆ انىقتالسا, مىندەتتى تۇردە ولاردى قايتارۋ جونىندە شارالار قابىلدايمىز.
اڭگىمەلەسكەن –
جادىرا ءمۇسىلىم,
«Egemen Qazaqstan»
