ۋتيلالىم قالاي رەتتەلەدى؟

كولىك ساراپشىلارىنىڭ ايتۋىنشا, بىزدە كولىك راسىمدەۋ باعاسى ءالى دە جوعارى. اسىرەسە العاشقى تولەمنىڭ قۇنى قىمبات. ءيا, ەلگە سىرتتان كىرگەن كولىك­كە تەحنيكالىق قۇجات كەرەك ەكەنى بەلگىلى. ول ءۇشىن الدىمەن «جاسىل دامۋ» اق ار­قىلى ءوتىنىم بەرىلىپ, ول 1 كۇن قارالادى. ارنايى شوت اشىلىپ, بانككە كولىكتىڭ قوزعالتقىش كولەمىنە قاراي ۋتيلالىم تولەنەدى. ول كەزدە بۇل ءۇشىن دە سەرتيفيكات بەرىلەدى. ودان سوڭ «اۆتوكولىك يەلەرىنە ارنالعان مامانداندىرىلعان حالىققا قىزمەت كورسەتۋ» ورتالىعىنا بارىپ, شىققان جىلى بويىنشا العاشقى تولەم جاسالادى. سوسىن بارىپ جەرگىلىكتى تىركەۋدەگى كولىك بولىپ قابىلدانا­دى. ايتا كەتەيىك, العاشقى تولەم 2024, 2023 جىلى شىققان كولىكتەرگە الىنباسا, 2022 جىلى شىققان كولىككە 10 پايىز تولەم (184 500 تەڭگە) جاسالادى. مىسالى, 4 ملن تەڭگەگە گرۋزيادان, 2017 جىلعى, كولەمى 2,4, «Kia Optima» ماركالى كولىك اكەلدىك دەلىك. ەندى ونى «قازاق» قىلۋ ءۇشىن ۋتيلالىمعا – 923 مىڭ, العاشقى تولەم­گە – 1 ملن 861 مىڭ, سەرتيفيكاتى مەن كە­دەن­دىك سالىققا 1 ملن 100 مىڭ تەڭگە تولەنە­دى. مۇندا كەيبىر باعا كولىكتىڭ شىق­قان جىلى مەن كولەمىنە قاراي وزگەرە بەرەدى. سوندا بارىپ-قايتۋ جول شى­عىنىن ەسەپ­تەگەندە 8 ملن تەڭگەگە ماشينا ءمىنىپ وتىرسىز. ياعني باعا ءبىردى بىرگە قوسقانداي.

ەگەر ۋتيلالىم مەن العاشقى تولەمدى الىپ تاستايتىن بولسا, اقش, وڭتۇستىك كورەيا مەن باسقا دا ەلدەردەن اۆتوكولىك اعىنى قاپتاپ كىرەرى ءسوزسىز. «ال ولاردىڭ اراسىندا قىلمىسقا قاتىسى بار, ۇرلانعان نەمەسە ەكولوگيالىق تالاپتى شەكتەن تىس بۇزاتىن كولىكتەر كەزدەسپەسىنە كىم كەپىل؟!» دەگەن دە پىكىر ايتىلىپ قالادى.

مويىنداۋ كەرەك, ەلدەگى تۇر­عىن­داردىڭ كوبىنىڭ استىنداعى كولىگى تىم ەسكى. الدى 25-30 جىلدان اسىپ كەتكەن. وكپەسىن سۇيرەتىپ جۇرگەن «تەمىر تۇلپارلاردىڭ» دەنى – وڭىرلەردە. مىسالى, «جاسى» 20 جىلدان اسقان 2,5 ملن-عا جۋىق كولىك تىركەلسە, 10-20 جىل بولعان 1,3 ملن اۆتوموبيل بار. 7-10 جىل بولعاندار 670 مىڭعا جا­قىنداسا, 3-7 جىل ء«ومىر سۇرگەندەرى» 653 مىڭ­عا جۋىقتايدى. شىققانىنا 3 جىل تول­ماعان كولىكتەر سانى 332 مىڭ­نان اسىپ جىعىلادى. بىزدەگى اۆتوكولىكتەر­دىڭ ورتاشا «جاسى» 22 جىل شاماسىندا بولسا, بۇل كورسەتكىش رەسەيدە (2020 جىلعى ەسەپ بويىنشا) –13,9, اقش-تا – 11,9, گەرمانيادا – 9,8, قىتايدا – 5,3 جىل.

ەل ازاماتتارىنىڭ ءبىرازى «ۋتيل­الىم ەلگە جاڭا كولىكتەردىڭ كىرۋىنە مۇمكىندىك بەرمەي وتىر» دەيدى. ەندى ءبىر تاراپ «مۇنى مۇلدە الىپ تاس­تايتىن بولسا, ەسكى كولىكتەر ودان ءارى كوبەيەدى» دەگەن پىكىر ايتادى. بىراق ەسكىنىڭ اتى ءبارىبىر ەسكى عوي. قوجايىنىن دا اۋرە-سارساڭعا سالادى, ءارى ەكولو­گيا مەن جول قاۋىپسىزدىگىنە تيگىزەر زاردابى دا بارشىلىق. اسىرەسە حالىق كوپ شوعىرلانعان استانا, الماتى سىندى مەگاپوليستەردى زياندى گاز تۇمان سەكىلدى تۇتىپ تۇر. ەكولوگيا مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, اۆتوموبيل كوپ تىركەلگەن ءىرى قالالاردا اۋاداعى اەروزولدەردىڭ شوعىرلانۋ كورسەتكىشى قالىپتاعىدان 10 ەسە جوعارى, گاز 25 ەسە كوپ. سونىڭ ىشىندە كولىك تۇتىنىنەن بولىنەتىن گاز ۇلەسى – 60-70 پايىز. الماتىدا اۋاعا تۇسەتىن زياندى زاتتاردىڭ جالپى كولەمىنىڭ 80-90 پايىزى كولىكتەرگە تيەسىلى ەكەن.

ەكونوميست ءسابيت رىسباەۆ الەۋ­مەتتىك جەلىدەگى پاراقشاسىندا ۋتيل­الىمنىڭ تۇپكى ماقساتى – وتان­دىق اۆتوونەركاسىپتى قولداۋ, جاڭارتۋ بولعانىن جازادى.

«2022 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا ۋتيل­الىمدى 50%-عا ءتۇسىردى. بىراق كولىك ارزاندامادى. سەبەبى كولىكتىڭ باعاسىنا اسەر ەتەتىن باسقا دا فاكتورلار بار. شىنى كەرەك, وڭتۇستىك كورەيا دا باسىندا ءبىز سياقتى كولىكتى قۇراستىرۋدان باستاعان. كەيىننەن «Kia», «Hyundai» كاسىپورىندارى اشىلدى. تۇركيادا دا, وزبەكستاندا دا نەگىزىنەن وزدەرىنەن شىعاتىن كولىكتى مىنەدى. بىزگە وتاندىق اۆتوونەركاسىپ كەرەك. قۇراستىرما ەمەس, لوكاليزاتسيانى كوبەيتۋ كەرەك. تاياقتىڭ ەكى ۇشى بارىن ەسكەرسەك, ۋتيلالىم توقتاسىن دەيتىندەر وعان بالاما ەشتەڭە ايتپاي جاتىر. توقتاتايىق, بىراق كولىكتى نە ىستەيمىز؟ گرۋزيا ارقىلى ساتىپ الىپ وتىرا بەرەيىك پە؟ مەنىڭشە, وتاندىق اۆتوموبيل زاۋىتتارىنداعى جۇمىسشىلاردىڭ دا ءۋاجىن تىڭداۋ كەرەك», دەيدى. 

پەتيتسيانى قاراۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى, ءماجىلىس دەپۋتاتى نيكيتا شاتالوۆتىڭ ايتۋىنشا, الىمدى الىپ تاستاۋ ەل يندۋسترياسى ءۇشىن ءتيىمسىز.

«ونەركاسىپ – بىرەۋدىڭ كوممەر­تسيالىق مۇددەسى عانا ەمەس, مىڭداعان ازاماتتار ءۇشىن جۇمىس ورنى. ساپالى جانە تۇراقتى, جاقسى جالاقى مەن جاردەماقى پاكەتى بار. بۇل جەردە ماسەلە قاراعاندى, قوستاناي جانە الماتىداعى اۆتوموبيل جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينالارىن جاساۋ زاۋىتتارىندا جۇمىس ىستەيتىن مىڭداعان جۇمىس ورىندارى تۋرالى بولىپ وتىر. ەلىمىزدە دەموگرافيالىق سەرپىلىس ءجۇرىپ جاتىر, جىلىنا 200-دەن 300 مىڭعا دەيىن جاڭا جۇمىسشى ەڭبەك نارىعىنا شىعادى, ال ەگەر ءبىز وسىنشا ساپالى جۇمىس ورنىن قۇرماساق, وندا ناعىز الەۋمەتتىك قيىندىق تۋادى. ال ونەركاسىپ ارقاشان قولداۋدى قاجەت ەتەدى. پەتيتسيا اۆتورلارى ۋتيلاقىسىن الىپ تاستاعىسى كەلەدى, بىراق بۇل قا­جەت ەمەس. ول 8 جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كە­لەدى جانە وسى ۋاقىت ىشىندە بىزدە ءىرى زاۋىت­­تار ىسكە قوسىلدى», دەيدى ن.شاتالوۆ.

ءماجىلىس دەپۋتاتى, زاڭگەر ابزال قۇسپاننىڭ سوزىنشە, ۋتيلالىمدى قولداۋعا بولادى, بىراق ۇكىمەت وتاندىق ءاۆتووندىرىستى جولعا قويىپ, جاڭا كولىك سانىن ارتتىرۋ كەرەك ءارى سىرت مەملەكەتتەردەن «سۇر سحەمامەن» مىڭداعان كولىك كىرگىزەتىندەردىڭ زاڭسىز ارەكەتىنە توسقاۋىل قويۋى قاجەت.

«2022 جىلعى قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن ۇكىمەت ۋتيلالىمدى جيناۋ قۇقىعىن جەكە فيرمادان الىپ, ەكولوگيا مينيسترلىگى جانىنان قۇرىلعان «جاسىل دامۋ» اق-عا بەردى. ول تاپسىرما تىكەلەي پرەزيدەنتتەن ءتۇستى. بىراق ەندى وتاندىق ءوندىرىس دامىپ, ءبارىمىز قولجەتىمدى, جاپ-جاڭا كولىكتەرمەن جۇرەمىز دەگەن ويىمدى سانجار بوقاەۆتىڭ كومانداسى اشكەرە قىلعان بەينەماتەريالدار بىت-شىت قىپ بۇزا بەردى. وعان سەنسەك ەلدە تولىقتسيكلدى اۆتو وندىرەتىن بىردە-ءبىر زاۋىت جوق جانە تاياۋ ارادا بولمايتىنداي. بارىنەن بۇرىن جۇيكەگە تيگەنى – وسى سالاعا تىكەلەي جاۋاپتى مينيسترلىكتىڭ ۋتيلالىمنان تۇسكەن كىرىستىڭ قايدا, قالاي جۇمسالىپ جاتقانى تۋرالى اقپاراتتى بەرۋدەن اشىق باس تارتۋى, ياعني «سىزدەن اقشانى الامىز, ال ونى قايدا جۇمسايمىز, وندا شارۋالارىڭ بولماسىن» دەيدى. ابىروي بولعاندا ول تۋرالى جوعارعى سوت ءوزىنىڭ كەسىمدى ءسوزىن ايتتى, ەندى اقپارات كوپشىلىككە قولجەتىمدى بولادى. ەگەر زاۋىت يەلەرى وتاندىق جەڭىل اۆتوكولىكتىڭ قيال ەمەس, ناقتى جوبا ەكەنىن دالەلدەگىسى كەلسە, ەلگە اشىق اقپارات بەرسىن, جوسپارلارىمەن ءبولىسسىن. تەك ۇكىمەت ەمەس, دەپۋتاتتىق كورپۋسپەن دە جۇمىس جاساسىن», دەيدى دەپۋتات.

مينيسترلىك بولسا «اۆتوپاركتى جاڭارتۋدى ىنتالاندىرۋ», «ازامات­تاردىڭ قاۋىپسىزدىگى», «ەكولوگيالىق جاعدايدى جاقسارتۋ», «اۆتوموبيل قۇ­راستىرۋداعى ينۆەستيتسيالىق تۇراق­تىلىق» دەگەن ءۋاجدى ايتادى. ءبىر قىزىعى, ەلدەگى اۆتوپاركتى جاڭالاۋ تىم سىلبىر ءجۇرىپ جاتىر. بىلتىر رەسمي ديلەرلەر 198 مىڭ جاڭا اۆتوكولىك ساتقان. باعاسى دا قالتا كوتەرەتىندەي ەمەس. ال ەلىمىزدە شىققان جاڭا اۆتوكولىكتەرگە ۋتيلالىم تولەۋدىڭ قاجەتى جوق. ءار ازامات وسى ارقىلى وتاندىق ءوندىرىستى قولداي الادى.

پەتيتسياعا قاتىستى قۇرىلعان جۇمىس توبىنىڭ العاشقى وتىرىسىندا ۋتيلالىم ارقىلى جينالعان قاراجاتتى بولۋدەگى اشىقتىق, سونداي-اق وتاندىق اۆتوموبيل ونەركاسىبىنىڭ دامۋ بولاشاعى مەن ونىڭ قازىرگى جاعدايى ءسوز بولعان. پىكىرتالاس كەزىندە ءوندىرۋشى كومپانيا وكىلدەرى ۋتيلالىم الىنسا, جۇمىس ورىندارى قىسقارادى دەپ الاڭداۋشىلىق ءبىلدىرىپتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا اۆتوموبيل ونەركاسىبى مەن ونىمەن بايلانىستى سالالاردا وتە تۇراقتى جانە باسەكەگە قابىلەتتى جالاقىمەن, الەۋمەتتىك پاكەتپەن, بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ مۇمكىندىگىمەن قامتىلعان كوپ جۇمىسشى قىزمەت ەتەدى. جۇمىس توبى مۇشەلەرى الداعى ۋاقىتتا وڭىرلەردەگى زاۋىتتاردى ارالاماق. 

ء«بىز وتاندىق ءوندىرىستى قولدايمىز. بىراق ونىڭ وكىلدەرى بىزگە, ياعني كوميسسيا مۇشەلەرىنە زاۋىتتارىن جاي كوزبوياۋشىلىق ءۇشىن كورسەتىپ جاتقانداي. سوسىن ءبىز بۇل تۋرالى حالىققا اشىق ايتا المايدى ەكەنبىز. ولار جۇمىسىن بۇرىنعى قالپىندا قالدىرىپ, جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزۋگە ق ۇلىقسىز. ولار بىزگە قاعاز جۇزىندە وندىرىسكە قويىلعان تالاپتار ورىندالىپ تۇر دەگەندى عانا كورسەتىپ قۇتىلعىسى كەلەدى», دەيدى قوعام بەلسەندىسى سانجار بوقاەۆ.

قوس تاراپتىڭ ءۋاجى ءبىر-بىرىنەن اسىپ تۇسەردەي. تىعىرىققا تىرەلگەن داۋدىڭ تولىق شەشىمى الداعى ۋاقىتتاعى كوپ تالقىلاۋدان كەيىن بەلگىلى بولماق. ازىرگە ونەركاسىپ جانە قۇرىلىس مينيسترلىگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەلەرى زاۋىتتاردىڭ وندىرىستىك تسيكلىمەن تانىسۋ ءۇشىن كاسىپورىنداردى ءالى دە ارالايتىنىن, ۋتيلالىم ماسەلەلەرى بويىنشا پەتيتسيانى تولىعىراق قاراستىرۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىن ايتىپ جاتىر.