تاۋ تۇلعالى قايراتكەر

قالىڭ كوپشىلىك تۇگىلى, ءبىلىمدى سا­نا­لاتىن توپتاعىلاردىڭ دا كوبىسىنە كادىمگى كۇننىڭ جاراتىلىسى تىلسىم سىر سەكىلدى. ول ول ما, قاراپايىم كوزگە تەك قانا قارا تاستاردىڭ جيىنتىعى سەكىلدى بولىپ كورىنەتىن تاۋلاردىڭ ءوزى ءوسۋدىڭ جەمىسى ەكەنىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. ال تاۋلار بول­سا, كادىمگى تىرشىلىك يەلەرى سەكىلدى وسەدى. وسى تۇرعىدان العاندا جەر بە­تىندەگى بىرقاتار تاۋلار “كارى تاۋلار”, ال الاتاۋ “جاس تاۋلار” توبىنا جاتادى. قى­زىق, قىزىق بولسا دا, اقيقات وسى. ءبىزدىڭ جەر دە عالامدىق كەڭىستىكتەگى ءوسۋ­لەردىڭ جەمىسى. بىراق ءوسۋدىڭ ءوز قۇپياسى بار. كەز كەلگەن قارا تاستى الىپ, ءبىر جەرگە قويا سالساڭ, ونىڭ ءوسۋى مۇمكىن ەمەس. دەمەك تابيعاتتىڭ وزىندە ءوسۋ دەگەن قۇبىلىس ۋاقىت كەڭىستىگىندە ءبىر-بىرىنە بايلا­نىس­تىلىقتا دامۋ دەگەندى بىلدىرەدى. ءتۇ­سى­نىك­تىرەك بولۋ ءۇشىن گۇلگە نەمەسە اعاشقا سۋ قۇيۋ كەرەك ەكەنىن ايتا كەتكەن ءجون. سون­داي-اق ەگىستىك القاپتار توپىراعى تىڭايتقىشتارمەن بايىتىل­عاندا عانا ونىمدىرەك بولادى. مىنەكي, بايقاپ وتىرساق وسۋلەرگە دە وسىنداي شارتتى قاجەتتىلىكتەر كەرەك ەكەن. ادامزاتقا, ونىڭ ىشىندە جەكە تۇلعاعا قاتىستى دا وسىلاي دەۋگە بولادى. ۋاقىت كەڭىستىگىندە بارلىق قاجەتتىلىكتەردى جيناي العاندار عانا ءوسىپ شىعادى. اي­تالىق, اقش مەملەكەتىندە تولىپ جاتقان پرەزيدەنتتەر قىزمەت اتقاردى. بىراق سو­لاردىڭ ىشىندە ساناۋلىلارى عانا تا­نىمال جانە ەل سىيلايتىن تۇل­عاعا اي­نالدى. وسىندايدا قيىن كەزدەردە وسىناۋ الىپ مەملەكەتتى باسقارىپ, الا­پات داع­دارىستاردان شىعارىپ قانا قوي­ماي, سو­نىمەن بىرگە بۇكىل دۇنيەجۇزىلىك دەڭ­گەيدە ەرەكشە ماڭىزدى قىزمەتتەر اتقارعان فرانكلين رۋزۆەلتتىڭ تاعدىرى مەن قىز­مەتى مەنىڭ ەسىمە ءجيى ورالادى. ءبىر كەزدەرى ءبىز­دەگى اۋىلدىق ءماسليحاتتىڭ دەپۋتاتى ىسپەتتى قىزمەتكە سايلانعان 18 جاسار فران­كلين اناسىنا “اناشىم, بولاشاق اقش پرەزيدەنتىن قۇتتىقتا!” دەپ قۇشاعىن جايا ۇمتىلعان سۋرەتى بۇكىل الەمنىڭ گازەتتەرىندە باسىلعان شىعار. ەستۋىمشە, وسى سۋرەتتى ءساتى ءتۇسىپ, ومىرگە اكەلگەن سۋرەتشى ءبىر عانا وسى تۋىندىسى ارقىلى جينالعان گونورارلارىمەن ميلليونەر بولىپ كەتسە كەرەك. سەبەبى, فرانكلين ساتىلاپ وسە بەرەدى, وسە بەرەدى. اقىر اياعىندا, ايتقانى كەلىپ, اقش پرە­زيدەنتتىگىنە سايلانادى. بۇل عانا ەمەس, فرانكلين رۋزۆەلت اقش مەم­لە­كە­تىندە وتكەن عاسىردىڭ العاشقى شي­رە­گىندە ورىن العان الاپات داعدا­رىستى ەڭ­سەرۋدە ۇلكەن شەشىمتال­دىق تانىتىپ, ونى­مەن قويماي, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە بولاشاقتىڭ ساياسي قۇ­رى­لىمىن انىقتاۋشى “ۇلكەن ۇشتىكتىڭ” بەدەلدى بىرەۋى بولىپ شىعادى. مەن مۇنى بەكەردەن-بەكەرگە ەسكە الىپ وتىرعان جوقپىن. الەمدە قانشا مەملەكەت بولسا, سونشا بيلەۋشى بار. بىراق سولاردىڭ اراسىنان بىرنەشە ون­جىل­دىقتار مەن عاسىرلاردا بىرەۋى عانا سۋىرىلىپ العا وزىپ, ادامزاتتى تاڭ­عال­دىراتىن كوشباسشىعا اينالادى. ءتىپتى, كەيبىر كوشباسشىلار مەملەكەت تىزگىنى قولىندا بولماسا دا, ىقپالدى كۇشكە اينالىپ, اقىر اياعىندا ءوز مەملەكەتىنىڭ بولاشاق دامۋىن انىقتاۋىش تۇلعا بولىپ قالىپتاسادى. ماحاتما گاندي, كەمال اتا-تۇرىك, شارل دە گول وسىنداي تۇل­عالار. ولار وزىنە دەيىنگى ءوز ەلدەرىندەگى رەجىمدەردى توڭكەرىپ تاستاپ, جاڭادان كۇنى بۇگىنگە دەيىن جاسامپازدىق دامۋ جولىندا كەلە جاتقان مەملە­كەت­تەردىڭ ساياسي-ەكونوميكالىق ۇستانىمىن انىق­تاپ بەرگەندەر. حالقى ولاردى سون­دىقتان قۇرمەتتەيدى. ءبىر نازار اۋدا­رار­لىعى سول, بۇلار دا وسىنداي وراسان زور ماڭىزدى قىزمەتتەرىن ءومىر اقيقاتىنا اينالدىر­عانعا دەيىن كەمەل­دەنۋدىڭ تولىق “ساپ­ا­رى­نان” وتكەندەر. كەزىندە قازاق زيالىلارىنىڭ ارا­سىن­داعى شوق جۇلدىزىنىڭ ءبىرى بولعان سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ: “قاراڭعى قازاق كوگىنە ورمەلەپ شىعىپ كۇن بولام, قاراڭعىلىقتىڭ كەگىنە كۇن بولماعاندا كىم بولام؟!” دەگەن ەكەن. اباي بولسا بۇعان دەيىن قازاقتىڭ جالپى ادامزاتتىق قا­ۋىمداستىق كوشىندە لايىقتى ورنى بو­لۋى ءۇشىن ءبىلىم, عىلىمدى مەڭگەرىپ, ونىڭ جەمىسىن كورۋگە ءتيىس دەگەن ءجون ءسىل­تەۋىن جاساپ كەتكەن ەدى. قازىرگى كەزگە دەيىن وسى ەكى الىپ تۇلعا جايلى وي تولعاۋشىلار “بۇلار مىقتى اقىن بولعان, مىقتى فيلوسوف بولعان, مىقتى حاكىم بولعان” دەگەننەن ارىلا الماي كەلەدى. ال شىن مانىندە, اباي باستاپ, سۇلتان­ماح­مۇت قوستاعان الىپتار توبى بولاشاقتاعى ۇلت­تىق دامۋدىڭ باعدارلا­ماسىن سىزىپ كورسەتىپ, ايقىنداپ بەرگەن اقىلماندار ەدى. اتتەڭ, بۇلاردىڭ قولى قىسقا بولدى. بىراق وسيەتتەرى بۇگىنگى ۇرپاققا جەتتى. ءبىز­دەر, ۇلى وتان سوعىسى كەزەڭىنىڭ تۇلەك­تەرى, جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان ۇل­تى­مىزدىڭ ەكى دانىشپانىنىڭ ايت­قاندارىن جاتتاپ وستىك. سوندىقتان دا ءبىلىم الۋعا سۋعا شولىركەگەندەي قۇمار­لىق­پەن كىرىستىك. ءبارىمىزدىڭ بالاڭ كەزى­مىز­دەگى ارمانىمىز الپامىس پەن قو­بى­لان­دىداي ەل قورعاعان باتىر بولۋ بولسا, وسە كەلە, اباي مەن سۇلتانماحمۇتتى وقي كەلە كوكسەگەن مۇراتتارىمىزعا دەيىن وزگەرىپ كەتتى. ەندى قارا كۇشپەن ەمەس, بىلىممەن, عىلىممەن عانا نەبىر قيىن­شى­لىقتاردى جەڭۋگە بولاتىنىن ءتۇسىنىپ وستىك. ءسويتىپ, وقۋعا, ءبىلىم الۋعا, عالىم بو­لۋعا ەرەكشە ىنتامەن كىرىستىك. ءوز با­سىم حيميا عىلىمىن قۋدىم. تال­پى­نى­سىم مەن ەڭبەگىم جەمىسسىز بولعان جوق. 33 جاسىمدا حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى اتاندىم, قازىر ءوزىم جەتەكشىلىك جاساپ وتىرعان ۇلكەن عىلىمي-زەرتتەۋ ينس­تي­تۋتىندا زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى بولدىم. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىن, سول ءبىر كەزدەرى قازاقستاننىڭ حيميا عىلىمى رەسەي مەن ۋكراينادان كەيىنگى قۇرمەتتى ءۇشىنشى ورىندى تۇپكىلىكتى يەلەنگەن بولاتىن. بىرنەشە عالىمدارى­مىز كسرو دەپ اتالاتىن الىپ دەرجا­ۆا­نىڭ اسكەري جانە عارىشتىق زەرتتەۋلەر سالاسىنداعى ماقساتتى باعدارلاماسى بويىنشا جۇمىس ىستەدىك. مۇنداي جاع­دايدا مەنىڭ جاستاي بيىككە كوتە­رىلدىم, دەپ ماقتانۋعا تولىق قۇقىم بار عوي. جاسىراتىن نەسى بار, كوكەيىمدە سونداي پىكىر دە بولعان. بىراق سول رايدان كوپ ۇزاماي قايتۋعا تۋرا كەلدى. قىزىق... ءبارى بىلاي بولعان ەدى. وتكەن عاسىر­دىڭ 70-ءشى جىلدارىنىڭ سوڭىنا قاراي ءبىزدىڭ ينستيتۋتقا يادرولىق فيزيكا سالا­سىنداعى الەمدىك عىلىمدا ۇلكەن سالماعى بار, سونداي-اق كسرو دەپ اتالاتىن الىپ دەرجاۆاداعى عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ا.پ.الەكساندروۆ كەلدى. مۇنداي ۇلكەن لاۋازىم يەسى كەل­گەندە ەسەپ بەرۋ, بولاشاق جوسپاردى بايان­داۋ ماقساتىندا القالى جيىن وتە­تىنى جانە بەلگىلى. ءبارى سولاي بولدى دا. وسى القالى جيى­نى­مىز­عا ا.پ.الەك­سان­دروۆتى ەرتىپ كەلگەن قازاقستان كوم­پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ونەر­كا­سىپ سالاسى بويىنشا حاتشىسى ن.ءا.نا­زار­باەۆ قاتىناسىپ وتىردى. ال مەن جينالىستا يون الماستىرعىش پولي­مەر­لەر جانە مەمبراندىق تەحنو­لوگيا سالاسى بويىنشا دۇنيە جۇزىنە بەلگىلى بولعان عىلىمي جاڭالىق­تار جونىندە بايانداما جاسادىم. بايانداما جاساپ بولعان سوڭ تىڭداۋشىلارعا نازار سالۋعا كوشتىم. اڭسارىم الەكساندروۆ پەن ونىڭ ءدال جانىندا وتىرعان ورتالىق كوميتەت حاتشىسى ن.ءا.نازار­باەۆ­تىڭ كوڭىل كۇيلەرىن “اۋلاۋعا” اۋعان سەكىلدى. سونداعى بايقاعانىم, ءوزىمىزدىڭ حاتشى الەكساندروۆپەن ازداپ اڭگىمەلەسىپ الادى دا, بىردەڭەلەردى قويىن داپتەرىنە جازا قويادى. وندا نە جازىپ جاتقانىن قايدان بىلەيىن, بىراق نەگىزگى تۇيىندەر قاعازعا ءتۇسىپ جاتىر عوي دەپ ويلايمىن. ءارى-بەرىدەسىن ورتالىق كوميتەتتىڭ حاتشى­سى­نا ونىڭ جاستىعىنا قاراپ تا كوڭىل اۋدا­را­تىن سەكىلدىمىن. مەن 27-ىمدە ينستيتۋت زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم, دەپ ماساتتانىپ جۇرسەم, نۇرەكەڭ بۇكىل قازاقستاننىڭ جوعارى بيلىكتەگى ون باسشىسىنىڭ بىرەۋى بولىپ شىققان ەكەن. جالپى مۇندايدا ون دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ناقتىلىقتى بىلدىرمەيتىن سەكىلدى. سەبەبى, ول كەزدەگى قالىپتاسقان جۇيە بويىنشا جوعارعى كەڭەس تە, ۇكىمەت تە كوم­پار­تيا­نىڭ ورتالىق كوميتەتىنە ەسەپ بەرىپ, سونىڭ باقىلاۋىندا جۇمىس ىستەيتىن. ولاي بولسا, 38 جاستاعى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى قازاقستانداعى ەڭ جوعارعى بي­لىكتەگى بەس باسشىنىڭ ءبىرى دەۋ كەرەك. بىزگە قازاقستاندى جاستاي باسقارعان­دار­دىڭ ەسىمدەرى بەلگىلى. ول كەڭەس وكىمەتى قۇ­رامىنداعى قا­زاق­ستاننىڭ ءبىلىمدى كادر­عا ءزارۋ كەزىندە بولعان جاعداي عوي. ال وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىل­دا­رىندا مۇنداي زارۋلىك بولدى دەي ال­مايمىز. قالاي دەسەك تە, مۇنداي ورىنعا ۇلكەن ىرىكتەۋدەن سۇرىنبەي وتكەن تاڭ­داۋ­لىلار عانا وتىرا الادى. بۇل تاڭداۋعا قا­زاقستان عانا ەمەس, ماسكەۋ كرەم­لىن­دەگى ەڭ جوعارعى بي­لىك وكىلدەرى دە قاتى­سادى. قىسقاسى, سول كەزدەگى تىلمەن ايتار بولساق, رەس­پۋب­ليكالىق ورتالىق كو­ميتەتتىڭ حات­شىلىعى سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ نومەنكلاتۋراسى. دەمەك قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كومي­تەتىنىڭ حاتشىسى بولعان ن.ءا.نازارباەۆ ماسكەۋدىڭ تاڭداۋىنان سۇرىنبەي وتكەن تۇلعا بولىپ تۇر. ال ونداعى تاڭداۋ مەن ەكشەۋ قانداي جوعارى تالاپ دەڭگەيىندە بولاتىنى بارشاعا بەلگىلى. ولاي بولسا كەيىننەن كسرو قۇرامىندا بولعان قازاقستاننىڭ ۇكىمەتى باسشىلىعىنا تاعايىندالعاندا دا, سودان كەيىن رەسپۋب­ليكا كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىلىعىنا سايلانىپ, رەسپۋبليكانىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولىپ شىققانىندا دا ول تاڭداۋدان سۇرىنبەي وتكەن, ءبىلىم-بىلىگى مەن تاجىريبەسى جانە ۇيىمداستىرۋشىلىق قابىلەتى, سونداي-اق بۇگىن مەن بولاشاقتى ۇشتاستىرا باعا­لاۋ­شىلىعى جاعىنان جوعارى تالاپ دەڭگەيىندە بولعان تۇلعا دەي الامىز. ورايى كەلگەندە ايتا كەتەيىك, كسرو-نىڭ سوڭعى ءبىرىنشى باسشىسى ميحايل گورباچەۆ كەيىننەن: “مەن نۇرسۇلتان نازارباەۆتى كسرو مينيسترلەر كەڭە­سىنىڭ توراعالىعى قىزمەتىنە شاقىر­دىم, بىراق ول ودان باس تارتتى. ەگەر نازارباەۆ كسرو مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى بولعاندا الىپ دەرجاۆا ىدى­راماس پا ەدى, قاي­تەر ەدى”, دەپ ەستەلىك ايتقان. دەمەك, ءبىزدىڭ نۇرەكەڭ كسرو سەكىلدى الىپ دەر­جاۆاداعى ەكىنشى تۇلعا بولۋعا لايىقتى دەگەن باعا دا العان ەكەن-اۋ. بايقاپ وتىرساق, ءبىزدىڭ نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ قازاقستان رەسپۋبليكاسىن قۇرۋداعى ەڭبەگىنىڭ جەمىستى بولۋى ونىڭ ءبىلىمى مەن تاجىريبەسىنىڭ, ىسكەرلىك اۋقى­مى­نىڭ جانە وي ءورىسى مەن دۇنيە­تا­نى­مىنىڭ, ساياسي ۇستانىمىنىڭ جوعارى تالاپ دەڭگەيىندە بولۋىندا جاتقان سەكىلدى. ن.ءا.نازارباەۆ ءۇشىن قاراپايىم مە­تال­لۋرگتىڭ, ياعني, پرولەتاريات تا­بىنىڭ مۇڭ-مۇقتاجى بەس ساۋساعىنداي ايان. ويتكەنى, ول ەڭبەك جولىن دومنا پە­شى­نىڭ مەتالل بالقىتۋ تسەحىنداعى جۇ­مىستان باستاعان. ن.ءا.نازارباەۆ ءۇشىن اۋىل­داعى مالشىلار مەن ديقان قاۋى­مى­نىڭ دا مۇڭ-سىرى, ماقسات-مۇ­راتى جۇم­باق ەمەس. سەبەبى, ول اۋىل شارۋا­سى­نىڭ وتباسىندا تۋىپ, وسكەن, ورتا ءبىلىم العان ازامات. بۇگىنگى الەمگە تانىمال قازاقستان مەملەكەتىنىڭ الەم مويىنداعان كوش­باس­­شىسى ءۇشىن ەلدەگى جاستاردىڭ دا قاجەت­تىلىگى جۇمباق ەمەس. ول جاس شاعىندا جاستار ۇيىمىن باسقارعان. سونان سوڭ ءوندىرىس ورىندارىنىڭ باسشىلىق قىز­مەتىندە, قالانىڭ, وبلىستىڭ باسشىلىق قىز­مەتىندە بولعان, اقىر اياعىندا كسرو قۇرامىنداعى قازاقستاننىڭ, كەيىننەن تاۋەلسىزدىك العان ەگەمەندى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىرىنشى باسشىسى بولدى. وسىنداي بارلىق ساتىدان وتكەن بۇگىنگى ەلباسىمىز ءۇشىن قازاقستاننىڭ ءاربىر شەگەسى قاي جەردە جاتقانى دا بەلگىلى ەدى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ول قازاقستاننىڭ قاي ايماعىنا نە قاجەت ەكەنىن, قاي ايماعىندا قانداي مۇمكىندىك پايدالانىلماي جاتقانىن بارشامىزدان جاقسى بىلەدى. سوندىقتان دا ول تاۋەلسىزدىك العان مەملەكەتىن مەيلىنشە قىسقا مەرزىم ىشىندە كەڭەستەر وداعىنان “مۇراعا قالعان” گيپەرينفليا­تسيا مەن الاپات رەتسەسسيادان دامۋ جو­لىنا سالا العان پوستكەڭەستىك ايماقتاعى تۇڭ­عىش باسشى بولىپ سانالادى. مۇنى مەن ەمەس, بۇكىل پوستكەڭەستىك اۋماقتاعى مەملەكەتتەردىڭ باسشىلارىنىڭ وزدەرى ايتقان. مۇنى الەمدىك دەڭگەيدەگى ساراپشى ينستيتۋتتاردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى ايتقان. قىسقاسى, مەملەكەت قۇرىپ, ونى تۇراقتى دامۋ ارناسىنا سالۋ ىسىنە ەلباسىمىز ن.ءا.نازارباەۆ ۇلكەن دايىندىقپەن كەلگەن تۇلعا ەدى. سون­دىقتان دا ونىڭ ەڭبەگى جەمىستى بو­لىپ شىقتى. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, ەگەر ونىڭ ۇلكەن ءتا­جىريبەسى عانا قازاقستان رەسپۋب­لي­كاسىن قۇرۋدا جانە دامۋ ارناسىنا سالۋدا شەشۋشى قىزمەت اتقاردى دەۋمەن شەك­تەل­سەك, قاتەلەسكەن بولار ەدىك. سەبەبى, قا­زاق­ستان سوتسياليستىك قوعامنان كاپي­تا­ليستىك قوعامعا ءوتۋى ءتيىس بولدى. ال ارعى-بەرگى تاريحتى قانشا اقتارساق تا, كا­پي­تاليستىك قوعامنان سوتسياليستىك قوعامعا ءوتۋدىڭ عىلىمي نەگىزدەمەسىن كورسەك تە, سوتسياليستىك قوعامنان كاپيتاليستىك قوعامعا ءوتۋدىڭ عىلىمي جولى بول­ما­عان­دىعى جانە بەلگىلى. دەمەك ن.ءا.نازار­باەۆ­قا دانىشپان اباي ايت­قان­داي: “سوق­تىقپالى, سوقپاقسىز” جولمەن جۇرۋگە تۋرا كەلدى. مۇندايدا باستاعان كوشىن امان-ەسەن دامۋ ارناسىنا سالا العان ادامدى قازاق حالقى كوشباسشى دەگەن. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ كورەگەندىگىن دالەلدەيتىن ناقتى دەرەكتەر مەن دايەكتەر ونىڭ ءوز قىزمەتىنەن-اق كوپتەپ تابىلادى. ايتالىق, سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جابۋ ناعىز كورەگەندىكتىڭ, جاۋاپكەرشىلىكتى تولىعىمەن ءوز موينىنا الا بىلۋشىلىكتىڭ جارقىن كورىنىسى. جاۋاپكەرشىلىكتى ءوز موينىنا الۋ دەگەندە مەن ن.ءا.نازارباەۆ سەمەي يادرولىق سىناق الاڭىن جابۋ جونىندەگى جارلىققا قول قويعان كەزىندە قازاقستان كسرو قۇرامىندا بولعانىن مەڭزەپ تۇرمىن. ال كسرو قۇرامىندا بولعان كەزدە مۇنداي بەتبۇرىستى شەشىم تۇگىل, ءسال قاتەلىكتى جىبەرگەن تۇلعالار دا اتۋ جازاسىنا بۇيىرىلعانىن بىلەمىز. ەكىنشىدەن, كورەگەندىك دەيتىن سەبەبىم, سەمەي سىناق الاڭىنىڭ جابىلۋى باسقا سىناق الاڭدارىنىڭ جابىلۋىنىڭ باستاۋى بولدى. كەيىننەن فرانتسيا ءوز سىناق الاڭىندا ءبىر جارىلىس جاساعان كەزدە ول دۇنيە ءجۇزى قاۋىمداستىعىنىڭ قاتاڭ سىنىنا ۇشىرادى. ءسويتىپ, ادامزات يادرولىق سىناق دەيتىننەن ادا بولدى. وسىنداي يگى ىسپەن قىزمەتىن باستاعان جاس مەملەكەتتىڭ قۇرۋشىسى ن.ءا.نازار­باەۆ كوپ ۇزاماي كسرو-دان مۇراعا قالعان بالليستيكالىق زىمىراندار مەن ولاردىڭ يادرولىق وقتۇمسىقتارىنان ءوز ەركىمەن باس تارتىپ, ولاردى جويۋ تۋرالى ۇستانىمىن زاڭداستىردى. مۇنىڭ ال­دىندا وسىنداي نيەتتى ۇستانعان قازاقتىڭ كوشباسشىسى ۇلتىنىڭ امان­دىعىن ەسىنەن ءبىر ءسات شىعارماي, الىپ يادرولىق دەرجاۆالاردان قاۋىپ­سىزدىگىنە كەپىلدىك الدى. كەلە-كەلە بۇل ءۇردىس تۇتاستاي ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋ­سىز ايماق قۇرۋ تۋرالى يگى ىسكە ۇلاستى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ ءساۋىر ايىندا قا­زاقستان پرەزيدەنتى ۆاشينگتونداعى قا­ۋىپسىزدىك جونىندەگى دۇنيەجۇزىلىك فو­رۋم­عا قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. وندا ادا­م­زاتقا “بولشەكتەنگەن اتوم ءوزىمىزدى ءبول­شەكتەپ جۇرمەسىن” دەگەن تىلەگىن اي­تتى. نۇ­رەكەڭنىڭ بۇل ءسوزى ءسامميتتىڭ افو­ري­ز­مى­نە اينالىپ, دۇنيە ءجۇزىنىڭ بۇقارالىق اق­پارات قۇرالدارى ونى ءدال سول قالپىندا جارىسا جاريالادى. وسىنداي وزىق ويلى كوشباسشىمىزعا ارناپ, اقش پرەزيدەنتى باراك وباما “ەگەر نازارباەۆ قاتىسپاسا, بۇل فورۋم وتپەس تە ەدى” دەگەن مويىنداۋ ءسوزىن ايتتى. بۇل ءبىزدىڭ ەلدىڭ كوشباسشىسىن الەمدىك دەڭگەيدە مويىنداۋدىڭ ناعىز مىسالى ەمەس پە؟! ورايى كەلگەندە ءبىر ەستەلىكتى ايتا كەتكەن ءجون شىعار. جوعارىدا اڭگىمە­لەگەن ءا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتىندا بولعان جي­نا­لىس كەزىندە بولاشاق ەلدىڭ قۇرۋ­شىسى ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ الداعى قىز­مەت­تەرىنە قاجەتتى “ازىق” جيناپ وتىرعانىن كەيىن ءبىلدىم. كوپ ۇزاماي-اق نۇرەكەڭ ۇكىمەت باسشىلىعىنا تاعايىن­دالدى. سونان سوڭ قازاقستان عىلىمىنا, ونىڭ عالىمدارى اشقان جاڭالىققا سۇرانىس باستالدى. ءيا, ءبىزدىڭ عالىمدار بۇرىن دا قامقورلىقتان كەندە بولماعان. سوعان سايكەس نەبىر تەڭدەسسىز جاڭا­لىقتار ءومىر­گە كەلدى. ءبىزدىڭ ينستي­تۋتتىڭ عالىم­دارى اشقان جاڭالىقتارى كەڭەس وكىمەتىنىڭ زاۋىت­­تارى مەن كومبينات­تارىندا پايدالانىلدى. مىنە, وسى­لاردىڭ ءبارى­نىڭ يگىلىگىن قازاقستان كورە العان جوق. بارلىق زاۋىتتار مەن فابريكالار رە­سەيدە نەمەسە باسقا دا وداقتاس رەسپۋب­لي­كالاردا جۇمىس ىستەدى. وسىنى دەر كە­زىندە كورە بىلگەن ن.ءا.نا­زارباەۆ ۇكىمەت باسشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعان سوڭ وتاندىق عالىمدار اشقان جاڭالىقتى قازاق­ستانداعى كونۆەيەرلىك وندىرىستەن شىعارۋعا قامقورلىق جاساپ باقتى. بىراق نۇرەكەڭ مۇنداي يگىلىكتى ءىستى اياعىنا دەيىن جەتكىزۋگە ۇلگەرە المادى. سەبەبى, كوپ ۇزاماي-اق ابدەن السىرەگەن كسرو دەر­جاۆ­اسى كەلمەسكە كەتىپ, ىدىراپ تىندى. عا­لىمدار جاڭالىعىنىڭ يگىلىگىن قازاقستاننىڭ ءوزى كورە الماۋى ەلىمىز ەگەمەندىك العان كەزدە ايقىن بايقالدى. حالىق تۇتىنۋ تاۋارلارىن وندىرەتىن, بىردە-ءبىر تولىققاندى باسەكەلەستىككە قابىلەتتى ءوندىرىس وشاعىنىڭ بولماۋى تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنداعى قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ابدەن السىرەۋىن تۋىنداتتى. ال ءبىر-ءبىرىنىڭ اجىراماستاي بولىگى بولعان كسرو ورتا ماشينە جاساۋ مينيسترلىگىنە قاراستى ماسكەۋگە تىكەلەي باعىناتىن اسكەري-عارىشتىق ءوندىرىس كاسىپورىندارى كوپ ۇزاماي توقتادى. سوندىقتان قالالاردا ميلليونداعان جۇمىسسىزدار ارمياسى قالىپتاستى. سوندىقتان ەلىمىزدە ەگەمەن­دىكتىڭ العاشقى كەزىندە قول جۋاتىن سابىن دا, سىرىڭكە دە ءزارۋ زاتقا اينالدى. ءبىر نازار اۋداراتىن تۇس, ن.ءا.نا­زارباەۆتىڭ جوعارىدا ايتقان يادرولىق قارۋ-جاراقتان بىرجاقتى باس تارتۋ جارلىعىن شىعارۋ كەزىندە قازاق عىلىمىنىڭ مۇمكىندىگىن الىپتاردىڭ وزدەرىنە ءىس جۇزىندە دالەلدەۋگە قاتىستى ارەكەت جاساعاندىعى ەدى. ماسەلەن, جويىلۋعا ءتيىستى قارۋ-جاراقتاردى زارار­سىز­داندىرۋ ىسىنە الەمگە اتى ءماشھۇر “Brown&Root ءCىvىl”, اۆۆ SUSA دەپ اتالاتىن اقش مەملەكەتىندەگى كوم­پانيامەن بىرگە مەن باستاعان وتاندىق حيميكتەر توبى جۇمىس ىستەۋ قۇقىعىن ۇتىپ الدى. ارينە, تەندەردە ءبىزدىڭ مۇنداي مارتەبەگە يە بولۋىمىزعا پرەزيدەنتىمىزدىڭ ءوزى تىكەلەي اتسالىسقان سەكىلدى. ايتپەسە, الەمدىك دەڭگەيدە جۇمىس ىستەپ تانىلماعان, ءتىپتى مەم­لە­كەت­تىگىن جاڭا جاريالاپ جاتقان قازاق­ستان دەپ اتالاتىن رەسپۋبليكاداعى حيميا ينستيتۋتىنىڭ عالىمدارىن وسىنداي زور جاۋاپتى جانە تەرەڭ ءبىلىمدى, مول تاجىريبەنى قاجەت ەتەتىن ىسكە قاتىستىرۋ شەتەلدىكتەردىڭ ويىنا كىرىپ تە شىقپاس ەدى. نە كەرەك جۇمىس ىستەدىك, جۇمىسىمىزدىڭ ويداعىداي بولعانى سونشالىق, وعان امەريكا قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ ءوزى تاڭعالىپ, بىزگە قۇنى 264547 دوللار تۇراتىن دالالىق زەرت­حا­نا­نى سىيعا تارتتى. بۇل جەردە ەلب­ا­سى­مىز تاعى دا كورەگەندىك تانىتقان سە­كىلدى. سەبەبى, ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزدان كەيىن باسقانى بىلاي قويعاندا, اقش قور­عا­نىس مينيسترلىگىندەگى بىلىكتى ما­مان­داردىڭ ءوزى قازاقستاننىڭ عىلىمى ۋران­دى بايىتا دا الاتىنىن, زارار­سىز­دان­دىرا دا الاتىنىن كوزبەن كوردى عوي. دەمەك نازارباەۆ بۇل جەردە شەتەل­دىكتەرگە ء“بىز يادرولىق قارۋ-جاراقتان ونى پايدالانۋ قولدان كەلمەگەندىكتەن باس تارتىپ تۇرعان جوقپىز. ماسەلەگە ادامزاتتىق پاراسات بيىگىنەن قاراۋ ارقىلى وسىنداي ومىرشەڭ شەشىمگە كەلدىك. قاجەت ەتسەك, مۇنداي قارۋدىڭ سانىن جاساپ الۋعا عىلىمىمىز قابى­لەتتى” دەگەندى وسىناۋ ارەكەتى ارقىلى, بىلايشا ايتقاندا ىممەن ءتۇسىندىرىپ تۇر. بالكىم, يادرولىق دەرجاۆالاردىڭ كەيىن­نەن بىزبەن تولىققاندى تەڭ دارە­جە­دە ارالاس-قۇرالاستىقتى ورىستەتۋىندە نازارباەۆتىڭ سول كەزدەگى وسىنداي “سەسى” جاتقان شىعار. ەسكەرتە كەتەيىن, 100 يادرولىق وقتۇمسىق جاساۋعا جەتەتىن بايىتىلعان ءپلۋتونيدى دە قازاقستان عالىمدارىنىڭ وزدەرى “جويدى”. مۇنى دا الەمنىڭ تانىمال عالىمدارى مەن مەملەكەتتەردىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى كوزدەرىمەن كوردى. مۇنداي مۇمكىندىكتى قورىقپاي, ۇرىكپەي, جاسىرماي, بار­شانىڭ كوزىنشە ءىس جۇزىندە دالەلدەپ شىعۋ قازاقستان عىلىمي الەۋەتىنىڭ قان­داي دەڭگەيدە ەكەنىن مويىنداتۋ ارقىلى باسقا جاقتىڭ جاس مەملەكە­تىمىزگە قوقان-لوقى جاساۋىنا بولماي­تىنىن ىسپەن ءتۇسىندىرۋدىڭ ايقىن كورىنىسى بولىپ شىقتى. بۇل كورەگەندىك ەمەي نەمەنە؟! جەتپىستىڭ بيىگىنە شىققان بۇگىنگى كوزبەن قاراپ, كوكىرەكپەن ساراپتاسام, سوناۋ جىلداردا بار بولعانى وتىز سەگىز جاسىندا رەسپۋبليكا كومپارتياسىنىڭ سالالىق حاتشىسى بولىپ سايلانعان ن.ءا.نازارباەۆتىڭ ۇلكەن وسۋىنە تاڭعا­لىسىمىز بەكەرشىلىك ەكەن. سەبەبى, مۇنداي وسۋگە ونى سول ۋاقىتقا دەيىن “جيعان-تەرگەن” ءبىلىمى, تاجىريبەسى, وي-ءورىسى, دۇنيەتانىمى, پاراساتتى ويى باستاعان ەكەن. كەيىنگى قىزمەتتەرىندە ءوسۋدىڭ سىرى وسىنداي ەكەنىن ن.ءا.نا­زارباەۆ تولىق دالەلدەپ شىقتى. ول ەكونوميكاسى مۇلدە كۇيرەگەن كسرو تاستاندىسىنداي ەلدەن دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تۇسكەن, الەم مويىنداعان قازاقستاندى جاساپ شىعاردى. جانە بۇل كۇندەرى جاستارمەن ءجيى كەزدەسەتىن نۇر­سۇلتان ءابىش ۇلى ۇدايى: “مەملەكە­تىمىزدىڭ بولاشاعى سەندەرسىڭدەر, ەندىگى دامۋ سەندەردىڭ بىلىمدەرىڭ مەن تالانت­تارىڭا تىكەلەي بايلانىستى” دەگەن اقىلىن ءجيى ايتادى. ءبىر ريزا بولارلىعى سول, ەلباسىمىز مۇنداي ويىن سوزبەن ايتىپ قانا قويماي, ىسىمەن دە بەكىتە ءبىلدى. ەلىمىز ءۇشىن اسا قيىن بولعان كەزەڭدەردىڭ وزىندە ول “بولاشاق” اتتى باع­دارلاما جاساپ, سول ارقىلى ەڭ تا­لانت­تى جاستاردى الىس-جاقىن شە­تەل­دەردىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدە مو­يىن­دالعان ءبىلىم وردالارىندا وقىتۋدى داستۇرگە اينالدىردى. ال 2008 جىلى وسى باعدارلاما بويىنشا شەتەلدەن مامان­دىق العان جانە سول كەزدەرى وقىپ جاتقان جاستاردىڭ باسىن قوسىپ, ءوزىنىڭ تۇپكىلىكتى ماقساتىن جاريالادى: “ماقسات – ينتەللەكتۋالدى ۇرپاق ءتار­بيە­لەپ, ينتەللەكتۋالدى ۇلت قالىپ­تاس­تىرۋ”, دەدى ول. مەملەكەتتىڭ, ۇلتتىڭ قاي باعىتتا بارا جاتقانىن وسىدان-اق ۇعۋعا بولادى. ن.ءا.نازارباەۆ اباي وسيەتىن تولىق­قاندى ۇلت يگىلىگىنە اينالدىرۋ جولىندا كۇش جۇمساپ جۇرگەن كوشباسشى. قازاقتىڭ كەمەڭگەر ۇلى كەزىندە بىلاي دەگەن ەكەن: “قالىڭ ەلىم قازاعىم, قايران جۇرتىم, ۇستاراسىز اۋزىڭا ءتۇستى-اۋ مۇرتىڭ”. جوعارىدا ءبىز كەڭەستەر وداعى كەزىندە عىلىمدى جاقسى مەڭ­گەر­گە­نىمىزدى جانە ونىڭ يگىلىگىن قازاق­ستان­نىڭ ءوزى كورە الماعانىن ايتىپ وتتىك. ماسەلەن, الەمدىك عىلىمدا نەبىر كەرەمەت تەڭدەسسىز جاڭالىقتار اشساق تا, ەگەمەندىك العان كەزدەگى قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا اباي ارمانداعان “ۇستارانى” شىعاراتىن دا كاسىپورىن بولماعان ەكەن. قانداي وكى­نىشتى! بودان ەلدىڭ كورەتىن كۇنى وسى. وسى­نى جان جۇرەگىمەن سەزىنگەن ن.ءا.نازارباەۆ 2010 جىلعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەندى “قازاقستان-2030” ستراتەگيالىق دامۋ باعدار­لاما­سىنىڭ ەكىنشى كەزەڭى باستالاتىنىن جانە 2010 جىلدان باستاپ ودان كەيىنگى ون جىل ىشىندە ەلدە تەك قانا يننو­ۆا­تسيالىق يندۋستريا قۇرۋ جوسپارى بويىنشا اۋقىمدى جانە سەرپىندى جۇمىستار جۇرگىزىلەتىنىن مالىمدەدى. مەنىڭ جەكە پايىمداۋىمشا, كوشباسشىمىز ءوزىنىڭ تۇپكىلىكتى مۇراتىنا جەتۋ جولىنداعى جويقىن شابۋىلدى ەندى باستاعان سەكىلدى. ساياسي ۇستانىمىندا “اۋەلى – ەكونوميكا, سونان سوڭ – ساياسات” دەگەن قا­عي­دانى باسشىلىققا الاتىن ن.ءا.نا­زارباەۆ باعدارلاماسى 2010 جىلعا دەيىن وتاندىق شيكىزات سەكتورىن قارقىندى دامىتۋ ارقىلى حالىقتى تىڭايتۋ, الەۋمەتتىك جاعدايدى جاقسارتۋ بول­عان­داي. بۇل ورايدان العاندا, الىنعان شەپ كوڭىل تولتىرادى. وتكەن جيىرما جىلعا جۋىق جولىمىز جەمىستى بولدى. ۇلتتىق بانكىندە ءبىر تسەنت ۆاليۋتا, ءبىر ۋنتسيا باعالى مەتالل بولماعان قازاقستان ءدۇ­نيەجۇزىلىك قارجى داعدارىسىن بارشامەن بىردەي باستان وتكىزسە دە, ۇلتتىق قورىنا 50 ميلليارد دوللاردان استام التىن-ۆاليۋتا جيناپ العان ەل بولىپ تۇر. دۇنيە ءجۇزىنىڭ كوپتەگەن الىس-جاقىن شەتەل­دەرىمەن جاقسى بايلانىس ورنات­تىق. ەقىۇ سەكىلدى ەڭ بەدەلدى حالىق­ارا­لىق ۇيىمعا توراعالىق جاساۋدامىز. وسىنىڭ ءبارى مەنىڭشە, ن.ءا.نازار­باەۆ­تىڭ نەگىزگى مۇراتقا جەتۋ جولىنداعى العان شەپتەرى. ال ول مۇرات قازاقستاندى يننوۆاتسيالىق يندۋسترياسى بار ەلگە اينالدىرۋ. دەمەك 2010-2020 جىلدارعا ارنالعان يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ باعدارلاماسى تۇتاستاي العاندا ۇلتتىق ساپانى, ۇلتتىق مەنتاليتەتتى جوعارى دەڭگەيگە كوتەرۋ دەگەن ءسوز. 2010 جىلدان باستاپ ۇلت جاستارى كومپيۋ­تەرمەن باسقارىلاتىن وزىق تەحنولو­گيالى وندىرىستە جۇمىس ىستەيتىن بولادى. مىنەكي, وسىنداي ءون­دىرىستى قۇرۋ ارقىلى 2020 جىلى قازاقستاننىڭ جىلدىق ىشكى جالپى ءونىمىن شامامەن 170 پايىزعا ءوسىرۋدى جوسپارلاعان ەلباسىمىزدىڭ بۇل باعدارلاماسىنا دەندەپ نازار اۋدارعان ادام ۇلتتىق ساپا مەن مەنتاليتەتتىڭ دە سونداي دەڭگەيگە كوتەرىلۋىن كوزدەپ وتىر­عانىن تۇسىنسە كەرەك. ويتكەنى, مۇنداي ءوسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن ءوندىرىس ورىن­دارىندا جۇمىس ىستەيتىندەر نەگىزىنەن ۇلتتىق كادرلار بولىپ شىقپاي ما؟! سوندىقتان دا بولسا كەرەك, بۇل كۇندەرى ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن ەڭبەك جانە الەۋمەتتىك قورعاۋ مي­نيس­تر­لىگى بىرلەسىپ, وسكەلەڭ تالاپ سۇرانىسىنا ساي جاڭا ماماندىقتار بويىنشا كادرلار دايارلاۋمەن اينالىسۋ باعدار­لاماسىن جاساۋدا. مىنەكي, بۇل ۇلتتىق دامۋ ەمەي نەمەنە! ن.ءا.نازارباەۆ ءوزىنىڭ “ەۋروپاعا جول” اتتى ەڭبەگىندە قازاقستاننىڭ كوكسەگەنى ەۋروپالىقتارشا ءومىر ءسۇرۋ دەڭگەيى ەكەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي انىق جازعان. ال قازىرگى دۇنيەدە ەۋروپا ەڭ دامىعان ايماق سانالادى. ولاي بولسا, ەلباسىمىز ءوزى قۇرعان قازاقستاندى دامىعانداردىڭ قاتارىندا كورۋدى جوسپارلاعان جانە سول جوسپارىن جۇزەگە اسىرىپ جاتىر دەگەندى باتىل ايتۋعا بولادى. ن.ءا.نازارباەۆتىڭ باسقارۋ ستيلىندە “قاناعاتتانۋ, توقمەيىلسۋ” بايقالمايدى. ول ءبىر بيىكتى العان سوڭ ەكىنشى بيىككە باستايدى ەلىن. وسى ماقالانىڭ باس جاعىندا تاۋلاردىڭ وسەتىنى جونىندەگى پىكىردى جايدان-جاي ايتقان جوقپىن. مۇنىڭ سىرىن زەردەلى وقىرمان ۇققان دا شىعار. بۇگىنگى ۇلتىمىزدىڭ كوشباس­شى­سى ن.ءا.نازارباەۆ تا, ونىڭ ءتول پەر­زەن­تىندەي قازاقستان رەسپۋبليكاسى دا ۇدايى ءوسۋدىڭ جەمىسى. كادىمگى تابيعاتتاعى تاۋلار سەكىل­دى. ءوسۋ ءۇشىن قاجەتتى جاعداي جەتكى­لىكتى. ول كوشباسشىمىزدىڭ ءبىلىم-بىلىگى, مول تاجىريبەسى, پاراساتتى ۇستانىمى. ءيا, ءبىزدىڭ كوشباسشىمىزدىڭ ەرەكشە قاسيەتتەرىنىڭ ءبىرى وسى – پاراساتتىلىق. ول كەز كەلگەن ماسەلەگە بيىك پاراسات تۇرعىسىنان قارايدى. بيىككە ۇمتىلعاندا بىرەۋدەن ۇستەم بولسام دەگەندى ويلا­ماي­دى. كەرىسىنشە, كەيىنگىلەرگە جاردەم­دەسىپ, ادامزاتتىڭ بارشاسى بىردەي ءومىر سۇرسە ەكەن, دەيدى. سوندىقتان دا بولار, ول جەر بەتى تاريحىندا تۇڭعىش رەت الەم­دىك جانە ءداستۇرلى دىندەر جەتەكشىلەرىنىڭ باستارىن ءبىر مامىلە داستارحانى باسىنا جيناپ, “جاراتۋشىمىز ءبىر, سوندىقتان دا بىرلەسىپ ءومىر سۇرەيىك” دەگەندى وسى ۋاقىتقا دەيىن ءبىر-بىرىمەن ءدىني نەگىزدە قىرقىسىپ كەلگەندەردىڭ بارشاسىنا ايتقىزعان مەملەكەت باسشىسى بولىپ تۇر. مۇنداي پاراساتتىلىق نيەت ونىڭ ءاربىر قادامىنا جاردەمدەسۋشى قۋاتتى كۇش بولعانداي. اللا پاراساتتى باس­شى­مىزدىڭ ءاربىر قادامىن وڭ قىلعاي! ەدىل ەرعوجين, حيميا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, ء“ا.بەكتۇروۆ اتىنداعى حيميا عىلىمدارى ينستيتۋتى” اق پرەزيدەنتى. سۋرەتتە: الىستا قالعان جىلداردان ءبىر ەسكەرتكىش, قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ن.ءا.نازارباەۆ, كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, ءۇش مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ا.پ.الەكساندروۆ, ب.ا.جۇبانوۆ ە.ە.ەرعوجيننىڭ بايانداماسىن تىڭداۋ كەزىندە.