ورىس تاريحشىسى ءھام جازۋشى الەكساندر شابالوۆ «وب ەتنيچەسكوي پرينادلەجنوستي حۋننۋ» اتتى مونوگرافياسىندا: «ەجەلگى عۇندار التىن, كۇمىس, قولا بۇيىمداردى پايدالانىپ, قولدانبالى قولونەر تۋىندىلارىنىڭ كەرەمەت دامىتا ءبىلدى جانە ول بۇيىمداردى تۇرلەندىرىپ, اشەكەيلەۋ ارقىلى ادامزات تاريحىنا زور توڭكەرىس اكەلدى» دەپ جازادى.
راسىندا, الەكساندر سوكراتوۆيچ ايتقانداي, عۇنداردان قالعان قۇندى مۇرانىڭ ءبىرى – وزدەرىڭىز كورىپ وتىرعان مىنا ءبىر قولا قازان. بۇل جادىگەردىڭ سالماعى – 4,720 كيلو, بيىكتىگى – 33,7 سم, اۋىز جاعىنىڭ ديامەترى – 25,5 سم, ءتۇبىنىڭ كولەمى – 14,8 سم, تۇتقاسىنىڭ بيىكتىگى – 4,5 سم. قازان ب.ز.ب. IV عاسىردا كونە تۇرىكتىڭ ۇيىق مەكەنى وتۋكەن قويناۋىندا جاسالىپتى.
ءپىشىنى رومبيك تەكتەس, اۋىز جاعى كەڭ دە, ءتۇپ جاعىنا قاراي جىڭىشكەرە تۇسكەن. قوس تۇتاسى تۇتاس قۇيىلىپ جاسالعان, ەكى جاعىندا شاعىن ساڭلاۋ تەسىگى بار. سىرتىنا ءتورت جەردەن اي بەدەرلى تاڭبا سالىنعان. بۇل قازان قازىر موڭعوليانىڭ وڭتۇستىگى اتاقتى گوبي ءشولىنىڭ بەل ورتاسىندا ورنالاسقان ومنەگوب ايماعىنىڭ ورتالىعى دالانزادگاد قالاسىنداعى ورتالىق مۋزەيدە تۇر. اتالعان مەكەمە ارتەفاكتىلەرىنىڭ مولدىعى جانە تاريحي كەزەڭدەرگە قاتىستى جادىگەرلەردىڭ ماڭىزدىلىعى جاعىنان ەل استاناسىنداعى شىڭعىس قاعان مۋزەيىنەن كەيىنگى ەكىنشى ورىندا ەكەن.
مامانداردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا قولا قازان بىرنەشە جىل بۇرىن بايان-وبا سۇمىن ولكەسىندەگى «شىعىس شي» اتتى قونىستان تابىلىپتى. قازىرگى تاڭدا زەرتتەپ, زەردەلەۋ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. اياقتالعان سوڭ عىلىمي اينالىمعا جىبەرىلمەك كورىنەدى.
