دجوزەف سىيلىعىنىڭ يەگەرى
بارلىق عىلىمنىڭ باستاۋى – سۇراق بەلگىسى ەكەنىن بىلەمىز. عىلىمعا بەت بۇرىپ, كوكەيىندە قانشاما سۇراق تۇنعان نۇرشات نۇراجى 2008 جىلى اقش-تىڭ نيۋ-يورك قالالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە حيميا عىلىمى بويىنشا دوكتورلىق قورعاعان. وسى ۋاقىتتا 15-تەن استام عىلىمي ماقالاسىن الەمدىك عىلىمي زەرتتەۋ جۋرنالدارىندا جاريالادى. نانوتەحنولوگيا سالاسىن زەرتتەپ, ونى قولدانۋدا بارىن سالدى. ەڭبەگىنىڭ جەمىسىن بەرىپ, زەرتتەۋى گۇلدەي باستادى. حيميا سالاسىنىڭ ۇزدىك باسىلىمى «Journal of American Chemical Society» جۋرنالىن دا جاريالادى. سودان باستاپ نۇرشات عىلىم نارىنا اينالدى. نانوچيپتەردى جاساۋ, ونىڭ ءارتۇرلى امالدارى مەن قيىندىقتارى, قولدانىلۋ اياسى, ەسەپتەۋدىڭ كۇش-قۋاتى سياقتى جاڭا عىلىمي كوزقاراسىن ءبىلدىردى. ودان كەيىن ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنا پوست-دوكتورانتۋرالىق زەرتتەۋگە ءتۇستى. وسىنداي ىزدەنىستىڭ ورتاسىندا جۇرگەن ول كۇندەلىكتى تۇرمىستا قولدانىلاتىن كومپيۋتەرلەردىڭ سىيىمدىلىعىن قالاي جوعارىلاتۋعا بولادى دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەدى, تاپتى. اتالعان نانوبولشەكتى جاساۋ جانە ونى قولدانۋ تۋرالى بۇكىل دۇنيەجۇزىنىڭ عالىمدارى تارتىسقا تۇسكەن ساتتە ونىڭ عىلىمي ىزدەنىسى مەن جاساعان ءونىمى ءساتتى بولىپ شىقتى. وسى تۋرالى عىلىمي ماقالاسى «Advanced Materials» جۋرنالىندا جارىق كورىپ, ەسىمى عىلىم كەڭىستىگىنە تارادى. حالىقارالىق ماتەريال زەرتتەۋ قوعامىنىڭ سان-فرانتسيسكو قالاسىندا وتكەن جينالىسىندا ونىڭ زەرتتەۋ جۇمىسى كۇمىس مەدالىن دە الدى. عالىم 2013 جىلدان باستاپ ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنا زەرتتەۋشى عالىم رەتىندە جۇمىس ىستەدى. تالاپتانىپ جۇرگەن قازاق بالاسىن اقش-تىڭ عىلىمي ورتالىعى 2015 جىلى نانوتەحنولوگياعا قوسقان ەرەكشە ۇلەسى ءۇشىن دجوزەف سىيلىعىمەن ماراپاتتادى. ءتىپتى عىلىمي سىيلىقتى العان تۇڭعىش قازاق عالىمى اتاندى. ماسساچۋسەتس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ پروفەسسورى انجەلا بالچەرمەن بىرىگىپ «M13 Virus» گەنەتيكالىق ينجەنەرلەۋ ارقىلى جاڭا تۇردەگى فوتو كاتاليتيكالىق ماتەريال جاسادى. 2015 جىلى ول تەحاس تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ حيميالىق ينجەنەريا فاكۋلتەتىنە پروفەسسور بولىپ جۇمىسقا تۇرىپ, العاشقى زەرتحاناسىن قۇردى. قانشاما جەتىستىك پەن ماراپاتتىڭ ءدامىن تاتىپ, ورتاسىندا جۇرسە دە 2019 جىلى اقش-تاعى جوعارى جالاقىسى بار جۇمىسىن تاستاپ, ەلگە ورالدى. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىنە ورنالاسىپ, ەلىمىزدىڭ عىلىمىن دامىتۋعا بەت بۇردى. قازىر ونىڭ جەتەكشىلىگىمەن نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتىندە مەمبرانالار, توق وتكىزەتىن پلاستيكتەر, كۇن نۇرى ارقىلى سۋتەگىن الۋ جانە بيوماسسالار سياقتى ۇلكەن زەرتحانالار جۇمىس ىستەپ تۇر.
مۇناي ەمەس, بيوماسسا
عالىمنىڭ ەڭبەك جولىن, جەتىستىكتەرىن جىكتەپ جازدىق. ەندى ەلدەگى ەڭبەگىنە ورالساق. القيسسا. نەگىزى دامىعان ەلدەردە بيوماسسانى مۇناي ورنىنا وڭدەپ پايدالانۋ تۋرالى باياعىدان ايتىلىپ ءجۇر. بىراق تەوريانى ىسكە اسىرۋدىڭ جولى ب ۇلىڭعىر. سول سەبەپتى دە بۇل تاقىرىپ – قانشاما عالىمنىڭ زەرتتەۋ نىسانىنا اينالعان. ال 2019 جىلدان بەرى وسى ۇدەرىسكە ءبىزدىڭ ەل دە قوسىلدى. ءتۇسىندىرىپ وتسەك, ءدارى-دارمەك جاساۋ ءۇشىن مۇناي ەمەس, بيوماسسا رەتىندە ءشوپتىڭ, اعاشتىڭ, بالدىردىڭ, مالدىڭ, بالىق پەن قۇستىڭ تىندەرىن, سۇيەكتىڭ, ءجۇن-تەرىنىڭ ءتۇرلى قالدىعىن پايدالانۋ جولى زەرتتەلەدى. ول ءۇشىن بيوماسسانى رەاكتورعا سالىپ, قىزدىرادى. ودان كەيىن ەرىتىندىمەن ارالاستىرىپ وڭدەيدى. وسى رەاكتسيالاردىڭ اسەرىنەن ءبولىنىپ شىققان تسەلليۋلوزا مەن سۇيىقتىقتى تازارتىپ, ارنايى قۇرىلعى كومەگىمەن سىناقتان وتكىزەدى. سەبەبى مۇناي – سارقىلاتىن رەسۋرس. ال بيوماسسانىڭ كەيبىر ءتۇرى ءتىپتى ءبىر اپتانىڭ ىشىندە قايتا ونەدى. ياعني ۇنەمى جاڭارىپ تۇرادى. نۇرشات باستاعان توپ وزدەرى ويلاپ تاپقان رەاكتسيانى انگليادان ارنايى الدىرعان قوندىرعى ارقىلى تەكسەرىپ وندىرەدى.
– مۇنى ءبىز ءوز ارامىزدا «بيوقالدىقتاردان ماتەريال ءوندىرۋ جوباسى» دەيمىز, وتە اۋقىمدى جوبا. ماقساتىمىز – بيوقالدىقتاردان ءدارى جاساۋ. ءدارى بولسىن, رەزەڭكە بولسىن, پوليمەر بولسىن, باسىم كوبى مۇنايدان حيميالىق جولمەن الىنادى. ال بۇل ماتەريالدىڭ ادام ومىرىندە قولدانىلمايتىن سالاسى جوق. فارماتسەۆتيكا, قۇرىلىس, كوسمەتيكا, ەنەرگەتيكا, كيىم يندۋسترياسى, عارىش, ەلەكترونيكا, جيھاز شارۋاشىلىعى, تاماق ونەركاسىبى, ءبارى-ءبارى مۇناي ونىمدەرىن وتە كوپ «تۇتىنادى». اقش-تىڭ ەنەرگەتيكا ءمينيسترى وسىمدىكتەن الىناتىن 12 مولەكۋلانى اتاپ, «وسىلاردىڭ رەاكتسيا تىزبەگىن اشساق, مۇنايعا تاۋەلدىلىكتەن قۇتىلامىز» دەگەن. وسى تاسىلمەن ءدارى-دارمەكتى دە بيوقالدىقتاردان الۋعا بولادى. سونىڭ عىلىمي جولىن, حيميالىق تىزبەگىن جوبالاپ جاتىرمىز. ءدارىنى الۋ جولىن تاپساق, پوليمەر الۋعا كوشەمىز. بىراق تەزدەتپەسەك, كەش قالۋىمىز مۇمكىن. ويتكەنى بۇكىل الەم قازىر وسى 12 مولەكۋلانىڭ توڭىرەگىندە جارىسىپ جاتىر. كىم ءبىرىنشى بولىپ تىزبەكتى دالەلدەسە, پاتەنتتەر سونىڭ مەنشىگىندە كەتەدى, – دەيدى عالىم. بىزگە بيوماسسانىڭ تەگى سونشالىق ماڭىزدى ەمەس. وسىمدىكتەن دە, اعاشتان دا بولا بەرەدى. تسەلليۋلوزا الىنسا جەتىپ جاتىر. قازىر حيميالىق رەاكتسيانىڭ جولىن جوبالاپ جاتىرمىز. نەگىزى ول رەاكتسيا جولى دايىن. ەندى سونى ءتۇرلى جاعدايدا سىناپ, تيىمدىلىگىن دالەلدەۋىمىز كەرەك», دەيدى پروفەسسور.
قازىر عالىمدار 12 مولەكۋلانىڭ 1-2 تۇرىمەن عانا اينالىسىپ جاتىر. وسىنىڭ وزىنە ون ادام كىرىسىپ وتىر. ال 12 مولەكۋلانىڭ ءبارىن زەرتتەۋ ءۇشىن ۇلكەن كوماندا, قوماقتى اقشا, وراسان ينفراقۇرىلىم كەرەك.
– ءدارى شىعاراتىن زاۋىتتارعا بارساڭىز, شيكىزاتتان ءدارى العانعا دەيىن ءوندىرىستىڭ ءار ساتىسى ءتۇرلى تسەحتا وتەتىنىن كورەسىز. ال مىنا قوندىرعى سول وندىرىستىك ۇدەرىستى ءبىرتۇتاس ۇزدىكسىز تىزبەككە ءتىزىپ بەرە الادى. مىنا تۇرعان قۇرىلعى بيوماسسادان ۇزدىكسىز ۇدەرىس ارقىلى اقىرعى ءونىم الاتىن ۇلكەن وندىرىستىك كەشەننىڭ كىشىرەيتىلگەن ماكەتى دەۋگە بولادى. «اعىندى حيميا» دەگەن جاڭا سالا بار. ءبىز سول سالانى زەرتتەپ جاتىرمىز. ءبىر سوزبەن توقتامايتىن رەاكتور دەپ اتاۋعا بولادى. مىنانى ءتۇسىنۋىڭىز كەرەك, ءبىز بۇل قۇرىلعى ارقىلى جاڭا ءدارى ويلاپ تاپپايمىز. نارىقتا بار, مۇنايدان جاسالاتىن حيميكاتتاردى بيوماسسادان دا الۋعا بولاتىنىن دالەلدەپ, سونىڭ ينجەنەريالىق تىزبەگىن ءتۇزىپ شىعامىز, – دەپ ۇعىندىردى ن. نۇراجى.
سۋتەگى ەنەرگياسى
جالپى, نۇرشات تابيعاتتىڭ بايلىعىن ساقتاۋعا كوپ كوڭىل بولەدى. ءبىزدىڭ مەملەكەت تە «جاسىل» ەكونوميكاعا كوشۋ جولىندا تالماي ەڭبەكتەنىپ ءجۇر. سوندىقتان دا كۇن ەنەرگياسىنىڭ كومەگىمەن سۋدى ىدىراتىپ, سۋتەگى مەن وتتەگىنى اجىراتىپ الۋ ءادىسىن دە قولعا العان. عالىم 2060 جىلى سۋتەگى ەنەرگياسىنا وتەمىز دەسەك, وسى جوبانى بارىنشا جىلدام ىسكە اسىرۋ كەرەك دەيدى. سۋتەگىنى ءارتۇرلى جولمەن الۋعا بولادى. بىرەۋ سۋعا كەرنەۋ بەرۋ ارقىلى ىدىراتىپ, ءبولىپ الادى. بۇل – بۇرىننان بار تەحنولوگيا. سۋتەگى – گاز. وسى جەردەن اككۋمۋلياتسيا ماسەلەسى شىعادى. مىسالى, كولىككە پايدالانۋ ءۇشىن گازدىڭ ۇلكەن باللونىن ورناتۋ ءتيىمسىز. سول ءۇشىن سۋتەگىنى قاتتى دەنەگە اينالدىرۋ كەرەك. كەسەك سەكىلدى باتارەيا رەتىندە كولىككە ورناتۋ الدەقايدا جەڭىل. ال توك الۋعا قاجەتتى وتتەگىنى اۋادان الادى.
– ءبىزدىڭ وسى باعىتتاعى زەرتتەۋىمىزدى الەمدەگى وزگە ارىپتەستەرىمىز دە جوعارى باعالاپ وتىر. حالىقارالىق عىلىمي باسىلىمدارعا شىققان ماقالالارىمىز سوعان دالەل. توك وتكىزگىش پوليمەردەن جاسالعان سەزگىش قۇرالىمىز ايرىقشا سەنسوردىڭ كومەگىمەن سۋتەگى گازىنىڭ 5 ppm كونتسەنتراتسياسىن سەزە الادى. قازىر قولدانىستاعى تەحنولوگيالاردىڭ مۇمكىندىگى سۋتەگى گازىنىڭ 50 ppm كونتسەنتراتسياسىن انىقتاي الادى. باسقاشا ايتساق, قازىرگى تەحنولوگيالار گاز كونتسەنتراتسياسىن 0,05 پايىز دەڭگەيىندە سەزە الادى. بىزدىكى بۇدان 10 ەسە تومەن كونتسەنتراتسيالاردى انىقتاي الادى. وسى جاڭالىعىمىزدىڭ ءوزىن الەمدەگى عىلىمي قاۋىمداستىق جاقسى باعالاپ جاتىر. بىراق ارقانى كەڭگە سالۋعا ءالى ەرتە. ويتكەنى عىلىمى دامىعان ەلدىڭ ءبارى وسى جارىسقا «ات قوسىپ» وتىر. شاڭ قاۋىپ قالساق, وزگەنىڭ پاتەنتتەلگەن تەحنولوگياسىن پايدالانۋعا تۋرا كەلەدى, – دەيدى عالىم.
نۇرشات نۇراجى پاندەميا كەزىندە حيميالىك ينجينيرينگ PhD باعدارلاماسىن اقش-تاعى تاجىريبەسىنە سۇيەنىپ جاساعان. سودان بەرى وسىندا ديرەكتورلىق قىزمەت اتقارىپ, جوبالارعا گرانتتار ۇتىپ الا باستادى. ەلگە كەلگەندە جالعىز-تۇعىن. قازىر 50 قىزمەتكەرى بار عىلىم ورداسىنا اينالدى. ءبىر-بىرىنە ۇقسامايتىن 7 ءتۇرلى باعىتتا 7 توپپەن جۇمىس ىستەپ وتىر. ءبىزدىڭ جازعانىمىز ونىڭ عىلىمي ەڭبەگىنىڭ ءبىر ۇشى عانا. عىلىمعا جان-تانىمەن بەرىلگەن عالىم وسىنداي-اق بولسىن.
