«قوعامدا ەكولوگيالىق مادەنيەت قالىپتاسىپ كەلەدى. بىراق وتكىر ماسەلەلەر دە از ەمەس. وكىنىشكە قاراي, وزەن-كولدىڭ جاعاسىن, ورمان ءىشىن قوقىسقا تولتىراتىندار ءالى دە ازايماي تۇر. تازالىقتى ساقتاۋ ءۇشىن ارنايى ەكولوگيالىق شارالار وتكىزۋگە ءماجبۇرمىز. قازىر ەلىمىزدە «تازا قازاقستان» اكتسياسى ءجۇرىپ جاتقانىن بىلەسىزدەر. بۇل جۇمىستىڭ ءتيىمدى بولۋى, ەڭ الدىمەن, جۇرتتىڭ سانا-سەزىمىنە بايلانىستى. ارينە, ازاماتتاردىڭ ەكولوگيالىق ساۋاتىن كوتەرۋ دە ماڭىزدى», دەدى مەملەكەت باسشىسى.
پرەزيدەنت ايرىقشا نازار اۋدارىپ وتىرعان ەكولوگيالىق جاعدايى قيىنداعان تاراپتىڭ ءبىرى – كوكشەنىڭ كۇمىس كولدەرى. اسىرەسە شورتاندى مەن ايناكول. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنە قاراعاندا, بىلتىرعىداي قۇرعاقشىلىق جىلدارى كول سۋىنىڭ كوپ مولشەرى بۋعا اينالىپ, ۇشىپ كەتەدى ەكەن. ونىڭ ۇستىنە «جىعىلعانعا جۇدىرىق» دەگەندەي, سارقىراما مەن سارىبۇلاق وزەندەرى توقىراپ, جىلاپ اعاتىن بولعالى بۋراباي كولدەرىن ۇستەمەلەي تولىقتىراتىن سۋ از. قار مەن جاڭبىر سۋى كولگە جەتە الماي, ساي-سالاعا ءسىڭىپ كەتەدى. سەبەپ, تابيعي سۋ جولدارى رەتسىز سالىنعان عيماراتتارمەن جابىلىپ قالعان. 1960 جىلدارداعى جاعدايمەن سالىستىرعاندا شورتاندى كولىنىڭ دەڭگەيى 6-7 مەتر تومەن تۇسكەن. العاشقى جاعالاۋدان 700-800 مەترگە دەيىن قاشىقتاعان.
دەرەكتەرگە نازار سالساق, وتكەن عاسىردىڭ باسىندا بۋرابايدىڭ اي جۇزىنە كىرەۋكە تۇسپەي, ءمولت-ءمولت ەتىپ بۇلا كۇيىندە تۇرعاندا وسى ولكەگە ات باسىن بۇرعان بەلگىلى ساياحاتشى ۆ.سەمەنوۆتىڭ ەڭبەگىندە شورتاندى كولىنىڭ ۇزىندىعى – 7 ۆەرست, ەنى – 5 ۆەرست, تەرەڭدىگى 2 ارشىن بولعاندىعى كورسەتىلگەن. ساياحاتشى كولدەگى بالىقتىڭ كوپتىگىنە تاڭعالعان. وسى ءبىر كورىنىستى بۇگىنگى جايمەن سالعاستىرا بەزبەندەسەڭىز, وكىنىش وزەگىڭىزدى ورتەر ەدى. جىل وتكەن سايىن بۋراباي كولدەرىن تولىقتىراتىن سۋ كوزدەرى ازايىپ, كول تۇبىنە شوككەن شىرىگەن قامىس پەن قوعانىڭ سالدارىنان تابانىنداعى بۇلاق كوزدەرى بىتەلىپ, ايانىشتى كۇيگە تۇسكەن. وقىرمانعا تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن 1 ۆەرستىڭ – 1,0668 شاقىرىم ەكەنىن ايتا كەتسەك ارتىقتىعى بولماس. كول سۋى كەمىمەس ءۇشىن اعىن سۋ جينالاتىن اۋقىم دا اتشاپتىرىم بولۋى كەرەك سىڭايلى. وسى ارادا ەسكەرە كەتەتىن ءبىر جايت بۋراباي كولدەرى نەگىزىنەن قار جانە جاڭبىر سۋىمەن قورەكتەنەدى. ال ول سۋلاردىڭ كولگە قۇيۋىنا ەكولوگيا ماسەلەسىن ەسكەرمەي سالىنعان اسفالت جولدار بوگەت بولىپ تۇر.
اۋليەكولدىڭ جايى دا وسى. بۇل كولدىڭ سۋ قۇرامىنا بايلانىستى وسىمدىكتەر كوپ وسكەن. كەيىن ءشىرىپ, تابانىنا شوگە باستادى. يماناي اعىندىسى تارتىلدى, كولگە قۇيىلۋى توقتادى. مىنە, وسىدان كەيىن كول سۋى جاعالاۋدان قاشا باستادى. ەندىگى امال – ءبىر كەزدە تولىقسىپ جاتقان كولدەر مەن بۋلىقسىپ اققان بۇلاقتاردى تابيعي قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن ءلازىم. ەڭ الدىمەن, بارلىق كەدەرگى مەن كولەڭكەلى جايلاردى انىقتاپ, كولگە قيانات جاساپ تۇرعان كەيبىر عيماراتتاردان ارىلۋ كەرەك شىعار.
– اسىلىندا ادامدار ءوزىنىڭ تۋعان ءۇيى ىسپەتتى ءتول تابيعاتتى ايالاپ, قۇرمەتتەۋگە ءتيىستى, – دەيدى اقمولا وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى بولات ءجانادىلوۆ – سوڭعى جىلدارى كوركەم تابيعاتتىڭ كەسكىنى جۇدەپ بارا جاتقانىن كورىپ ءجۇرمىز. ەلدىڭ ازاماتى رەتىندە جانىمىزدىڭ اشيتىنى دا راس. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ وتە دۇرىس ايتىپ وتىر. تابىس تابامىن دەپ تابيعاتقا تاقسىرەت تارتتىرۋعا بولمايدى. بۇل بايلىقتىڭ ىشىندە كەلەر ۇرپاقتىڭ دا سىباعاسى بار.
ءيا, بۋراباي باۋرايىنا ءبىر ماۋسىمدا ميلليونداعان تۋريست كەلەدى. ادام اياعى كوپ بولعان سوڭ تابيعاتتىڭ اي جۇزىنە كىرەۋكە تۇسەتىنى دە اقيقات. شىنتۋايتىندا, بۋرابايدىڭ جۇكتەمەسىن ازايتۋ ءۇشىن تۋريزمگە قولايلى وزگە وڭىرلەردىڭ دە مۇمكىندىگىن پايدالانۋ كەرەك شىعار. ماسەلەن, اجارلى, سۇلۋ ساندىقتاۋ ءوڭىرى. بۋراباي مەن زەرەندىدەي ەمەس, بۇل جەردە ادام اياعى سيرەك. تۇمسا تابيعاتتىڭ تۇنىعى باعزى زامانداعى ۋىز قالپىندا دەپ ايتۋعا بولادى. كوزىن تاپقانعا ءتۋريزمدى دامىتۋدىڭ مۇمكىندىگى دە مول. قولدىڭ سالاسىنداي اق قايىڭدار مەن ماڭگى جاسىل قاراعايلار كومكەرگەن, اق بۇلاعى شولىركەگەن, كەنەزەسى كەپكەن كوركەم دالانىڭ تاڭدايىن ءجىبىتىپ, كۇنى-ءتۇنى اعىپ جاتقان ساندىقتاۋ اۋدانىنىڭ كولەمى 6,4 مىڭ شارشى شاقىرىم, اۆتوموبيل جولدارىنىڭ ۇزىندىعى 777 شاقىرىمعا تەڭ. ونىڭ 68 شاقىرىمى – رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى, 135 شاقىرىمى – وبلىستىق ماڭىزداعى جولدار. تاۋ ەتەگىنە, تابيعات قويناۋىنا باراتىن تاسپاداي تەگىس جول تارتىلسا, جول بويىندا قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارى ۇيىمداستىرىلسا, كىرپياز ءتۋريستىڭ كوڭىلىنەن شىعاتىن دەمالىس ورىندارى سالىنسا, ءدال وسى جەردە تابىستى ءتۋريزمدى ءتاپ-ءتاۋىر ۇيىمداستىرۋعا بولار ەدى. تابيعاتى سىلاڭ قاققان ساندىقتاۋ توسىندەگى جاباي, سارقىراما, جىلاندى, اششىلى, اتىجوق, قوڭىر وزەندەرىنىڭ شالعىنى بەلدەن كەلەتىن جاعالاۋى قانداي. نوۆونيكولسك, جاقسى-جالعىزتاۋ, قۇمدىكول ءتارىزدى تۇششى سۋى ءمولت-ءمولت ەتىپ جاتقان, اق بالىعى تايداي تۋلاعان ايدىندارى دا بار. بالىقشىلاردىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, بالىقتىڭ جيىرمادان استام ءتۇرى ورىستەيدى. جىل سايىن كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە جەرگىلىكتى جۇرتتى ابىگەرگە سالاتىن جاباي وزەنىنە تايداي تولقىندارى قوس جاعالاۋدى كەزەك ءتۇسىرىپ, سارقىراما مەن اششىلى وزەندەرى قوسىلادى. ءۇش وزەننىڭ تۇيىسكەن جەرى قالى كىلەمدەي قۇلپىرعان, مىڭ تۇسكە بويالىپ, كوز اربايتىن كوركەم ءبىر سۋرەت.
ساندىقتاۋدىڭ ورمان كولەمى – شامامەن العاندا 70,8 مىڭ گەكتار القاپ. نەگىزىنەن اۋداننىڭ سولتۇستىك جاعىندا ورنالاسقان. كەلىمدى-كەتىمدى كىسىنىڭ ازدىعىنان جاز ايلارىندا جەمىس-جيدەگى كوز ارباپ, كيىزدەي تۇستاسىپ جاتادى. قۇستىڭ دا جۇزدەن استام ءتۇرى بار. يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ ورماننىڭ ىشىندە مارال, قاسقىر, تۇلكى, تيىن, قويان, سۋىر, بورسىق, قارساق جورتىپ ءجۇر. كەيبىر دەرەككە قاراعاندا, وسى ورماننىڭ ىشىندە ايۋ دا مەكەن ەتكەن دەسەدى. ەڭ سوڭعىسىن 1897 جىلى ريابۋحين دەگەن اڭشى اتىپ الىپتى.
اۋداندا 4 قوناقۇي, 8 قوناقجاي بار. ون بەسكە جۋىق قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىنى جۇمىس ىستەيدى. بالقاشين سەلوسىندا جەكە كاسىپكەرلەر ءدامحانالار سالىپ جاتىر.
ال كونە تاريح قازىناسى تۇنىپ تۇر. ءبىر عانا مىسال كەلتىرە كەتەلىك, كەنەسارى حاننىڭ سوڭىنان ەرىپ بار عۇمىرىن ات جالىندا وتكىزگەن ەسىل ەر شاماي باتىردىڭ كىندىك قانى وسى توپىراقتا تامعان. جەر بەسىگى دە مارالدى ورمانىنىڭ ءبىر مۇيىسىندە. باتىردىڭ بەيىتىنە بارىپ قۇران وقيمىن دەۋشىلەردىڭ قاراسى كوپ. بىلتىر شاماي باتىردىڭ بەيىتىنە جەتكىزەر جول ءىشىنارا جوندەلدى. تاعى ءبىر تاعىلىمدى تۇلعا – كەنجەباي باتىر. ەسىل ەردىڭ ەرلىگى اتاقتى ءماشھۇر ءجۇسىپتىڭ «مەس» جيناعىندا باياندالادى. بەيىتى مەنشيكوۆكا سەلوسىنان التى شاقىرىم جەردە. مىنە, وسىنداي مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, بۋراباي باۋرايىنداعى جۇكتەمەنى ءسال ازايتساق, ءتول تابيعاتىمىزدىڭ تۇمسا قالپىن ساقتاپ قالار ما ەدىك؟
اقمولا وبلىسى
