شاشىراندى مەتالدار كونتسەنتراتىن الۋ تەحنولوگياسى

ينستيتۋت عالىمدارى ەلىمىزدەگى جانە شەتەلدەگى كاسىپورىنداردا ءتۇستى, اسىل, سيرەك كەزدەسەتىن مەتال­دار­دى الۋدىڭ بىرەگەي تەحنولوگيا­لا­رىن ازىرلەپ, وندىرىسكە ەنگىزىپ كەلە­دى. قازىر ينستيتۋت ءوندى­رىس كاسىپ­ورىندارىمەن قاتار حالىق­ارا­لىق عىلىمي-وندىرىستىك بايلانىس­تاردى كەڭىنەن دامىتۋ ۇستىندە. ولار – «قازاقمىس كورپوراتسياسى» جشس,­ پاۆلودار اليۋميني زاۋىتى, قاز­حروم, وسكەمەن تيتان ماگني كومبي­ناتى, «التىنتاۋ كوكشەتاۋ» اق, «Nova تسينك» جشس (رەسەي), «المالىق تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كومبيناتى» اق (وزبەكستان), «پوليۋس-كراسنويارسك» اق (رەسەي), «Emdad Energy» اق (ومان سۇلتاندىعى), شۆەيتساريانىڭ قالدىقتى قايتا وڭدەۋ كومپانياسى (DHZ AG), سونىمەن قاتار بەيجىڭنىڭ ورتا­لىق مە­تاللۋرگيا جانە تاۋ-كەن ينستي­تۋتى (قىتاي).

سيرەك كەزدەسەتىن شاشىراندى مەتالدار مەن ولاردىڭ قوسىلىستا­رى ءوزىنىڭ بىرەگەي قاسيەتتەرىنە بايلانىستى زاماناۋي تەحنولوگيالار­دا ما­ڭىزدى ورىن الادى. ولار تازا تەحنولوگيالار, گيبريدتى كولىكتەر جانە ەلەكترونيكا سياقتى يننوۆاتسيا­­لىق سالالاردا, سونداي-اق باتارەيالار مەن اتوم ەنەرگەتيكاسى سياقتى ءداس­تۇر­لى سالالاردا قولدانىلادى.

الەم بويىنشا سيرەك كەزدەسەتىن شاشىراندى مەتالداردىڭ قورى قا­زىرگى ۋاقىتتا 110 ميلليون توننانى قۇرايتىنى ايقىندالىپ وتىر, وسى قوردىڭ ۇشتەن ءبىرى قىتاي ەلىنە ءتيىستى. سونداي-اق اقش, ءۇندىستان, رەسەي, اۋستراليا جانە كانادا ەل­دەرى سيرەك كەزدەسەتىن شاشىراندى مە­تال­داردىڭ سالىستىرمالى تۇردە ۇلكەن رەسۋرستارىنا باي.

قۇرامىندا سيرەك شاشىران­دى مەتالدار بار فوسفوريت كەنىنىڭ بو­لا­شاعى اسا زور. جىلىنا فوسفو­­­ريت كەنى الەمدە 250 ملن تونناعا دە­يىن وندىرىلەدى. بۇل كەندەردىڭ قۇ­را­مىندا ورتاشا ەسەپپەن تونناسىنا جارتى كيلوگرامداي (460 گرامم) سيرەك كەز­دەسەتىن شاشىراندى مەتالدار بولاتىنى انىقتالدى. بۇل شامامەن وسى مەتالداردىڭ جىلدىق ءوندىرىسى 115 مىڭ تونناعا جۋىق.

تمد جانە ەۋروپاداعى قۇرا­مىندا فوسفور شيكىزاتى بار تى­ڭايت­قىشتار مەن جەمدىك فوسفاتتار ون­دىرەتىن ءىرى كومپانيالاردىڭ ءبىرى «قاز­فوسفات» جشس جامبىل وڭىرىندە ورنا­لاسقان.

باسقا شيكىزاتتارعا قاراعاندا فوسفوريت كەندەرىنەن سيرەك شاشىراندى كەزدەسەتىن مەتالدار الۋ­­­­دىڭ بىرقاتار ارتىقشىلىعى بار: ءبى­رىنشى – قاراجات نەگىزىنەن كەن­­­نەن ءفوسفوريتتىڭ ءونىمىن الۋ ءۇشىن جۇم­سالادى. سوندىقتان وسى ونىم­­دەر­دەگى سيرەك كەزدەسەتىن شا­شىران­دى مەتال­داردى ءبولىپ الۋ ءۇشىن سا­­لىس­­تىرمالى تۇردە شى­عىن از بو­لادى. ەكىنشى – مەتال كون­تسەن­ترات­تارىن الۋ ءۇشىن مينەرال­دى تىڭايتقىشتار شىعاراتىن زاۋىت­تار­دىڭ قوندىرعىلارىن پايدا­لا­نۋ­عا بولادى. ءۇشىنشى – فوسفوريت كونتسەنتراتتارىن وڭدەۋ كەزىندە بولىنەتىن شاشىراندى مەتالداردا راديواكتيۆتى كومپونەنتتەر وتە از بولعاندىقتان, ونى وڭدەۋ وڭاي.

فوسفوريتتەردى كۇكىرت قىشقى­لىمەن وڭدەۋ كەزىندە شيكى­زات قۇرا­مىنداعى سيرەك شاشىران­دى مەتال­داردىڭ 25-تەن 30 پايىزعا دە­يىن ەكستراك­تسيالىق فوسفور قىش­قىلىندا شو­عىر­لانادى, قالعانى كال­تسي سۋل­فاتىمەن بىرگە تۇن­با­عا ءتۇسىپ, فوس­فوگيپستىڭ قۇرامىنا كىرەدى.

بۇگىندە بۇل مەتالداردى ءون­دىرۋ مەن يگەرۋدىڭ بارلىق قا­جەتتى العى­شارتى بار بولسا دا, ەلى­مىزدە سيرەك كەزدەسەتىن مەتالداردى وندىرەتىن ءون­دىرىس ورنى تولىق قۋاتىندا جۇمىس ىستەمەي تۇر. بۇعان دەيىن ەرتىس حي­ميا-مەتاللۋرگيالىق كومبيناتى رەس­­پۋب­ليكادا سيرەك كەز­دەسەتىن مە­تال­داردى ءوندىرۋشى كاسىپ­ورىن بو­لا­تىن, الايدا وعان شيكىزات سىرتتان تاسى­مالداناتىن. بۇگىنگى كۇنى ونىڭ قۋاتتىلىعى ايتار­لىقتاي تو­مەندەدى.

قاراتاۋ فوسفوريت كەنىنەن الىناتىن نەگىزگى ونىمنەن باسقا كەشەندى وڭدەۋگە ارنالعان بولاشاعى زور شاشىراندى مەتالداردىڭ شيكىزات كوزى بولىپ تابىلادى.

ءفوسفوريتتى فوسفوگيپستىڭ (تەر­بي, ديسپروزي, گولمي, ەربي, تۋلي, يتتەربي, ليۋتەتسي) ءاپا­تيتتى فوسفوگيپستەن (لانتان, تسەري, پرازەوديم, نەوديم) باستى ايىر­ماشىلىعى – ونداعى اۋىر توپ­تاعى لانتانويدتاردىڭ بولۋىندا, ولاردىڭ نارىقتىق باعاسى جەڭىل توپتاعى لانتانويدتاردان 1,5-2 ەسە قىمبات.

«قازفوسفات» («مينەرالدى تى­ڭايت­­قىشتار زاۋىتى»,) جىلىنا 1 490 000 توننا ەكستراكتسيالىق فوس­فور قىشقىلىن شىعارادى. ەكستراك­تسيا­­لىق فوسفور قىشقىلىنىڭ قۇرا­مىندا ورتا ەسەپپەن 600 توننا سيرەك جەر مەتالدارى بولادى.

ينستيتۋتىمىزدا قاراتاۋ فوس­­فو­­ريتتەرىن وڭدەۋ كەزىندە الىن­عان ەكستراكتسيالىق فوسفور قىشقى­لى­نان سيرەك جەر مەتالدارىن سورب­تسيالىق جولمەن الۋ تەحنولوگياسى ازىرلەنىپ جاتىر, ناتيجەسىندە 95 پا­­يىزدىق سيرەك كەزدەسەتىن شاشى­راندى مەتال­داردىڭ وكسيدتەرى (كون­تسەنتراتى) الى­ناتىن تەحنولوگيا ۇسى­­ناتىن بو­لامىز.

سونىمەن قاتار فوسفور ءوندى­رىسى­نىڭ قالدىق ءونىمى سانالاتىن فوس­­فوگيپستەن سيرەك مەتالداردى الۋ جانە قۇرىلىس ماتەريالدا­رىن ءون­دىرۋ ار­قىلى كەشەندى وڭدەۋ تەح­نو­لوگيا­سى بو­يىنشا كەڭەي­تىلگەن زەرتحا­نا­لىق زەرتتەۋ­لەر جۇرگىزىپ جاتىر­مىز. فوس­­فو­گيپس­تىڭ قۇرامىندا تون­ناسىنا ءبىر كيلو­گرامنان ءۇش كيلوگرامم (1-3 كگ/توننا) ارالىعىن­دا سي­رەك كەز­دەسەتىن شاشىراندى مەتالدار بار. بۇگىنگى تاڭدا فوسفوگيپس­تىڭ قورى تەحنوگەندىك قالدىقتاردا ­17 000 000 توننانى قۇ­رايدى, ياعني سيرەك شا­شىراندى مە­تالدارىنىڭ قورى 25 500 توننا. سون­داي-اق جىلىنا 1-1,5 ميل­ليون توننا فوسفوگيپس قالدىق­قا شى­عادى, ياعني ونىڭ قۇرامىندا 1500-2000 توننا ارا­لىعىندا سيرەك كەز­دەسەتىن شاشى­ران­دى مەتالدارى بار. عىلىمي زەرت­تەۋ ناتيجەسىندە 25-30 % سيرەك كەز­دەسەتىن شاشىراندى مە­تالدارىنىڭ وكسيدتەرىن الۋعا بولادى.

وسىلايشا, سالىستىرمالى تۇردە قاراپايىم تەحنولوگيالىق سحەمانى پايدالانا وتىرىپ, فوسفور ونەر­كاسىبىنىڭ قاتتى قالدىقتارىن – فوس­فوگيپستى وڭدەپ, قۇرامى 25-30% سيرەك شاشىراندى مەتالدارىنىڭ كون­تسەنتراتى, 90% كۆارتس جانە گيپس باي­لانىستىرعىشى سياقتى سۇرا­نىسقا يە باعالى ونىمدەردى الۋعا بولادى.

قورىتىپ ايتقاندا, ىرگەلى جانە قول­دانبالى زەرتتەۋ جۇمى­سىن جال­­عاس­تىرىپ, ناتيجەسىن تاجى­ري­بە­لىك سىناق­تان وتكىزىپ, وندى­رىسكە قو­سۋى­مىزعا بولادى. بۇعان ينستي­تۋ­تى­مىز­دىڭ عى­لىمي قۋاتى جەتەدى. ەگەر ءبىز­دىڭ باس­تامامىز ءوز ناتيجەسىن بەرسە, جام­بىل ءوڭىرىنىڭ ەكونوميكاسى­نا زور ۇلەس قوسارى انىق.

باقداۋلەت كەنجاليەۆ,

ق.ساتباەۆ ۋنيۆەرسيتەتى مەتاللۋرگيا جانە كەن بايىتۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى, پروفەسسور