وتباسى قاۋىپسىزدىگى – ورتاق ماسەلە

«اناعا تاعزىمنىڭ» ارقالاعانى – اۋىر جۇك

مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسى نەگىزىندە پارلامەنت دە­پۋتات­تارىنىڭ باستاماشىلىعىمەن ازىر­لەنىپ, قولدانىسقا ەنگىزىل­گەن زاڭنىڭ شۇعىل ارادا قابىل­دا­نۋىنا نە تۇرتكى بول­عانىن تاپ­تىشتەپ ءتۇسىندىرىپ جاتۋدىڭ قا­جەتى جوق شىعار. قوعامدا بە­لەڭ العان نەبىر جاعدايلار وتباسى قۇندىلىعى, انا مەن بالا قاۋىپسىزدىگى قۇقىقتىق قولداۋعا وتە ءزارۋ بولىپ بارا جاتقانداي احۋال قالىپتاستىردى. زاڭ جوباسى ازىرلەنىپ جاتقاندا ەل كولەمىندە قانشاما تالقىلاۋ ءوتىپ, مىنبەرلەردە قانشاما پىكىر ايتىلدى. قۇقىقتىق مەملەكەت قالىپتاستىرۋ جولىنداعى باتىل قادامعا بالانعان بۇل زاڭ تۋرالى جۇرتشىلىق ءالى دە پىكىر ءبىلدىرىپ, ءۇن قوسىپ جاتىر. وسى تۇرعىدا مامانداردان وتباسى قۇندىلىقتارى جونىندە پىكىرىن بىلگەن ەدىك.

جامبىل وبلىستىق «اناعا تاع­زىم» وبلىستىق وتباسىن قول­داۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ەلميرا مىرزا-عالي مۇنداي قاتاڭ شارالاردى قابىلداۋعا كەيىنگى كەزدە قوعامدا ءجيى تىركەل­گەن كەلەڭسىز وقيعالار مەن جان­تۇر­شىگەرلىك جاعدايلار تۇرتكى بولعانىن ايتادى.

– اكىمشىلىك پوليتسيا كومي­تە­تىنىڭ مالىمەتىنشە, جىل سا­يىن ەلىمىزدە تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق سالدارىنان 300-گە جۋىق ايەل زارداپ شەكسە, كەمىندە 80 ايەل قايتىس بولادى. ال كۇن سايىن ىشكى ىستەر ورگاندارىنا وسى ماسەلە بويىنشا 300-گە جۋىق حابارلاما تۇسەدى ەكەن. كەيىنگى 5 جىلدا تۇرمىستاعى زورلىق-زومبىلىقتىڭ, دەنساۋلىققا قاساقانا اۋىر زاقىم كەل­تىرۋدىڭ دەرەكتەرى 2 ەسە وسسە, ورتاشا زاقىم كەلتىرۋ 6 ەسەگە ارتىپتى. وتبا­سىلارداعى ۇرىس-كەرىس, داۋ-جانجال, ايەل-انالاردى اياۋسىز ۇرىپ-سوعۋ, كەم­سىتۋ, قورلاۋ, ونى كورىپ-ءبىلىپ وسكەن بالالاردىڭ ايانىشتى ءحالىنىڭ سالدارى قوعامدا ادام توزگىسىز جاعداي تۋعىزدى.

بىراق بۇگىندە قوعام پروب­لەماعا ءۇنسىز قالماي, وعان قارسى كۇرەسۋگە دايىن. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ «باستى مىندەتىمىز – ايەلدەر مەن بالالاردى قورعاۋ» دەپ, جىل سايىنعى جول­داۋلارىندا ايەل قۇقىعى مەن بالا قاۋىپ­سىزدىگىنە ەرەكشە كوڭىل ءبولىپ كەلەدى. سونىڭ اياسىندا رەس­پۋبليكادا تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق قۇر­باندارىنا ار­نالعان داعدارىس جانە وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارى, جەدەل جەلiلەر جۇمىس iستەپ تۇر. جۋرناليستەر تاقىرىپتىق دەرەك­­­تى, پودكاستاردى جازىپ, ونىڭ بارىسىندا ماسەلەنى تال­قىلاپ, اگرەسسيانىڭ كەز كەلگەن كورىنىسىنە توزبەۋدى ناسيحاتتاپ ءجۇر. سونىڭ ءبارى توعىسا كەلىپ, وتباسىلىق, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى زاڭداردى قاتايتۋعا, كىنالىلەردى جازالاۋدى كۇشەيتۋگە باستاماشى بولدى. سوندىقتان بۇل قابىلدانعان جاڭا زاڭ – قازىرگى قوعامنىڭ دامۋىنداعى كوپتەن كۇتكەن قادام بولعانى انىق, – دەيدى ە.مىرزا-عالي.

ءار ۇيدە مەيىرىم سالتانات قۇرۋعا ءتيىس

ە.مىرزا-عالي ءدال وسى زاڭ­دا وتباسىن قولداۋ ورتالىق­تا­رىنىڭ قىزمەتتەرى جونىندە ايتىل­عانىنا قۋانعانىن جەت­كىزدى. بىلتىر 1 شىلدەدەن وتباسىن قولداۋ ورتالىعى بولىپ قايتا قۇرىلعان «اناعا تاعزىمدا» قازىرگى تاڭدا 3 ءبولىم جانە زاڭگەرلىك, پسيحولوگيالىق كە­ڭەس بەرۋ كابينەتتەرى جۇمىس ىستەيدى. سونىڭ ىشىندە جاڭادان اشىلعان «اقپاراتتىق تالداۋ جانە الەۋمەتتىك سۇيەمەلدەۋ» ءبولىمى ناق وسىنداي جايسىز وتباسىلاردى ارالاپ ءجۇرىپ انىقتاپ, قيىن جاعدايعا تاپ بولعان وتبا­سىلارعا جان-جاقتى كو­مەك كور­سە­تۋدى كوزدەيدى. ماسەلەن, ءبولىم مامان­دارى كەيىنگى 9 ايدا 57 وتباسىعا كومەك كورسەتىپ, 22 وتباسى الەۋمەتتىك سۇيەمەلدەۋگە الىنعان.

– ءاربىر ۇيدە مەيىرىم سالتانات قۇرۋى كەرەك دەپ ەسەپ­تەيمىن. ءوز وتباسىندا ءاربىر جان ءوزىن قاۋىپسىز سەزىنۋگە ءتيىس. وتباسى مۇشەلەرى ءبىر-بىرى­نە ۇستەمدىك ەتكەننەن گورى, ءار­دايىم ءبىر-بىرىنە قامقورلىق تانىتىپ, قولداۋ كورسەتكەنى ابزال. اناسىنىڭ جۇزىنەن قۋا­نىشتىڭ لەبى ەسىپ, باقىتتىڭ نۇرى تامعان شاڭىراقتا بالالار سۇيىسپەنشىلىككە شومىلىپ وسە­تىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى «اناعا تاعزىم» وتباسىن قولداۋ ورتالىعى ۇستانعان باعىتىنداعى جۇمىستارىن جەتىلدىرىپ, جانداندىرا بەرەدى. جاڭا زاڭعا سايكەس, مەملەكەتتىك وتباسىلىق ساياساتتى ىسكە اسىرۋ جونىندەگى شارالاردى, ونىڭ ىشىندە نەكە مەن وتباسىن ساقتاۋ, ومىرلىك قيىن جاعدايعا تاپ بولعان ادامداردى (وتباسىلاردى) قولداۋ, تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىق بەلگىلەرى بار ادامدارعا قولداۋ كورسەتۋ جونىن­دەگى جۇمىستى ۇيلەستىرۋ جونىن­دەگى شارالاردى جۇزەگە اسىراتىن بولامىز, – دەيدى ەلميرا يناياتقىزى.

ۇيلەنۋ – ۇستەمدىككە قول جەتكىزۋ ەمەس

جاراتقان يە بارشا تىرشىلىك يەسىنە جۇپتاسۋدى بۇيىرتقان. ەر ادام مەن ايەل ادام ءبىر-ءبىرىن تا­ۋىپ باس قوسىپ, شاڭىراق كوتەرەدى.  ارينە, بۇل – ادام ومىرىندەگى ەڭ قۋانىشتى جانە جاۋاپكەرشىلىگى جوعارى ءساتتىڭ ءبىرى. اق نەكەنىڭ قيىلۋىمەن بىرگە جاڭا مىندەت, قۇقىق جانە جاۋاپكەرشىلىك پايدا بولادى.

ء«ومىر – سىناق, بۇل سىناق­تىڭ ماتەريالدىق جانە رۋحاني سالماعى بولادى», دەيدى ءدىنتانۋشى, «يسلام زەرتتەۋلەرى ورتالىعى» قوعامدىق قورى­نىڭ ديرەكتورى بالعابەك مىرزاەۆ. سونداي-اق ول ءومىردىڭ اۋىرتپا­لىق­تارىن بىرگە كوتەرۋ ءۇشىن ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, جۇبايلار بىرگە جۇ­مىلا كىرىسۋى قاجەت دەگەن پىكىردە.

– شىندىعىندا, ۇيلەنۋدەن, ءۇي بولۋ وتە ماڭىزدى. اتا-بابالارىمىزدان قالعان «ۇيلەنۋ وڭاي, ءۇي بولۋ قيىن» دەگەن ءسوز بار. وتباسى – قوعامنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن ماڭىزدى تىرەگى. وتبا­سىن قۇرۋ ارقىلى تەك ەكى ادام باس قوسىپ قانا قويمايدى, سونىمەن بىرگە قوعامنىڭ ىرگە­تا­سىن قالايدى.

ادامدار اسىرەسە ءبىر-بىرىنە «مال-م ۇلىك ارقىلى ەمەس», «اما­نات ساناسىمەن» بايلانىس­تى بولۋى كەرەك. اللا ءبىزدى ارقايسىمىزدى جۇبىمىزبەن كەزدەستىرە وتىرىپ, ءبىر-بىرىمىزگە امانات ەتىپ تاپسىرعان. ولاي بولسا, جۇبايىمىزبەن, بالالارىمىزبەن جاۋاپكەرشىلىكسىز, ءاتۇستى قارىم-قاتىناس جاساۋعا حاقىمىز جوق. جاراتۋشىنىڭ اماناتىن كوزدىڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋدىڭ ورنىنا توزدىرىپ-توقىراتاتىندار ءبىر كۇن كەلىپ اماناتتىڭ يەسىنە قايتا­رى­لا­تى­نىن ەستەن شىعارماۋ كەرەك,  دەگەن ءدىنتانۋشى وتباسىندا ءومىر سۇرە ءبىلۋ ءۇشىن قاراپايىم مىنەز-ق ۇلىق ەرەجەلەرىن ساق­تاۋعا تىرىسۋ قاجەتتىگىن العا تارتتى. ياعني كەشىرىمدى بولىڭىز, اشۋى­ڭىزدى ىشكە بۇگىپ قالىڭىز, كەمشىلىكتەردى ىزدەپ تۇرت­كىلە­مەڭىز, قاتەلەسىپ جاتساڭىز, كەشى­رىم سۇراۋدان قاشپاڭىز.

«اكە» ۇعىمىندا قاسيەت بار 

«اكە – اسقار تاۋ» دەپ جاتامىز. بۇل دانالىق سوزدەن كەز كەلگەن قيىن شاقتا بالالار اكەنىڭ قامقورلىعىنا جۇگىنىپ, بالا سۇرىنگەندە, وعان قاۋىپ تونگەندە اكەسى تىرەگى بولۋعا ءتيىس دەگەن لوگيكا شىعادى. بىراق ۇنەمى بۇلاي بولا بەرمەيدى. پسيحولوگتەر بۇگىندە بالامەن ۇلكەندەرشە سويلەسەتىن اتا-انا از ەكەنىن ايتىپ شىرىلداپ ءجۇر. اسىرەسە كوپشىلىك اكەلەر بۇل ماسەلەدە توماعا-تۇيىق.

– جۇبايىمىزبەن, بالالارىمىزبەن, اتا-انالارىمىزبەن جاقسى تۇرۋ جۇمىستا نەمەسە بازارداعى بوتەن بىرەۋگە نازىك تە سابىرلى قارىم-قاتىناس جاساۋ­دان دا قيىن ەكەنىن مويىنداۋى­مىز كەرەك. مىنە, سوندىقتان دا يسلامدا «سەندەردىڭ ەڭ جاق­سىلارىڭ وتباسىمەن ەڭ جاقسى قارىم-قاتىناستا بولعان­دارىڭ», دەپ بۇيىرعان. كورىپ وتىر­عانىمىزداي, قانداي جاعداي بولسا دا بىرەۋگە كىنا تاعۋى­مىزدىڭ ورنىنا قارا­پايىم بولۋعا جانە شىنايى سوز­دەر ارقىلى ماسەلەنى شەشۋگە تىرىسۋىمىز كەرەك. بىرەۋدىڭ ماپەلەپ, الپەشتەپ وسىرگەن قىزىن نەكەگە العاننان كەيىن ونى قورلاۋعا, كەمسىتۋگە, زورلىق-زومبىلىق كورسەتۋگە اسىل ءدىنىمىز تۇبەگەيلى تىيىم سالادى.

ادىلەتتىلىكتى, ىنساپتى جانە مەيىرىمدى اكەمىزدەن كورىپ ۇيرەنەمىز. قوقان-لوقىنىڭ, زورلىق-زومبىلىقتىڭ «اكە» دەگەن ۇعىممەن ماندەس بولىپ كەتۋى, وتباسىندا اكە اتىنىڭ قورقىنىشپەن, ۇرەيمەن ەسكە الىنۋى قانداي قايعىلى جانە وكىنىشتى.

شىنايى مۇسىلمان ادام ەشكىمنىڭ اقىسىن جەمەيدى, بىرەۋدى الدامايدى, ادام بالاسىنا دورەكى سويلەمەيدى, السىز­دەرگە زورلىق-زومبىلىق جاسامايدى, جەتىم-جەسىرلەر مەن كەدەيلەرگە تاكاپ­پارلىق كورسەتپەيدى, – دەيدى ءدىن­تانۋشى بالعابەك مىرزاەۆ.

وتباسى ينستيتۋتىنىڭ جاۋاپكەرشىلىگى ارتتى

ەلىمىزدە كەيىنگى جىلدارى وتباسىندا بولاتىن تۇرمىستىق جانجالدار كوبەيىپ, ارتى ادام ولىمىنە اپارعان وقيعالار دا جيىلەپ كەتكەنى ايان. ايەلىنە قول كوتەرىپ, بالا-شاعاسىنىڭ بەرەكەسى مەن قۇتىن قاشىرعان وپاسىز اكەلەردىڭ ارەكەتتەرى جاعا ۇستاتارلىق جاعدايعا جەت­تى. قاتاڭداتىلعان زاڭنىڭ ءتيىس­تى وزگەرىستەرىن, ەنگىزىلگەن جاڭا نورمالارىن اقپاراتتىق تۇرعى­دان قولداپ, جۇرتشىلىققا تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزۋ ءىسى ءالى ما­ڭىزىن جويا قويعان جوق. وسى ورايدا ادام قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكى­لدىڭ استانا قالاسى بويىنشا وكىلى بايان جالماعانبەتوۆا: «مەملەكەت باسشىسى ايەل ادام­داردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ جانە دە بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ تۋرالى زاڭ ءدال قازىرگى تاڭدا وسى زاڭ ەلگە كەرەك, قوعام بولىپ كۇتكەن قۇجات بولىپ تۇر. شىندىعىندا, وتباسىنداعى زورلىق-زومبىلىق بۇگىندە ەل ىشىندەگى اسقىنعان دەرتكە اينالىپ وتىر. جاڭا قۇجاتتا ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى قىلمىستار ءۇشىن جازالاۋ شارالارى كۇشەيتىلگەن. مىسالى, بۇرىن ۇرىپ-سوعۋ مەن دەنساۋلىققا قاساقانا زيان كەلتىرۋ جەڭىل زيان كەلتىرۋ اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق رەتىندە قاراستىرىلعان بولسا, ەندى قىلمىستىق جاۋاپ­كەر­شىلىككە ەنگىزىلدى», دەيدى. ب.جالماعانبەتوۆا جاڭا زاڭ­نا­ماعا سايكەس ايەلدەر مەن بالالارعا قاتىستى كەز كەلگەن سيپاتتاعى زورلىق-زومبى­لىق ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك قاتاڭ­دا­تىلاتىنىن, سونداي-اق وتباسى ينستيتۋتى, كامەلەتكە تولما­عان­­داردىڭ قاۋىپسىزدىگى نىعاي­تىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.

وسى رەتتە جۇرت «مىنا زاڭ اتا-انالاردى اتا-انالىق قۇقىعىنان ايىرىپ, قاجەت بولسا, مەملەكەت بالالارىن تارتىپ الادى ەكەن» دەپ, بايىبىنا بارماي بايبالام سالىپ ۇلگەردى. وسى شۋدىڭ اق-قا­راسىن اجىراتىپ بەرۋدى بايان جالماعانبەتوۆادان سۇرادىق.

– ەل اراسىندا وسىنداي ءتۇرلى قاۋەسەت تارالىپ جات­قانىن ەستىپ جاتىرمىز. مىسالى, زاڭ بالالاردى تارتىپ الۋعا ىقپال ەتۋى مۇمكىن دەگەن پىكىر – تازا جالعان اقپارات. سوندىقتان اتالعان ماسە­لەگە قاتىستى كەز كەلگەن بالاما پايىمداۋ نەگىزسىز. ەلىمىز تەك ءداستۇرلى, ۇلتتىق وتباسىلىق قۇن­دىلىقتار مەن وتباسى ينستيتۋتىن ساق­تاۋعا قولداۋ كورسەتەتىنىنە ەشقانداي كۇمان جوق, – دەيدى ب.جالماعانبەتوۆا.

سونىمەن قاتار جاس بالالاردى ءوزىن-ءوزى ولتىرۋگە يتەرمەلەگەنى جانە ىقپال ەتكەنى, سونداي-اق ءوزىن-ءوزى ءولتىرۋدى ناسي­حاتتاعانى ءۇشىن, 16 جاسقا تولماعان جانعا سەكسۋالدىق سيپاتتا تيىسكەنى ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك ەن­گىزىلدى. كامەلەتكە تولماعانداردى ۇرلا­عانى جانە زاڭسىز باس بوس­تاندىعىنان ايىرعانى ءۇشىن جازا ايتارلىقتاي قا­تاڭ­داتىلدى. سول تۇرعىدا جاڭا زاڭ ايەلدەردىڭ, ءجاسوسپىرىم بالالاردىڭ قا­ۋىپ­سىزدىگىن ارتتىرۋعا زور سەپتىگىن تيگىزەدى دەۋگە تولىق نەگىز بار.