– مىسىر پيراميدالارىن, قىتاي قورعانىن, ءۇندىستان ءتاج-ماحالىن, تۇركيا تاۋ-تاستاعى ۇڭگىرلەرىن مىڭداعان جىل بويى ساقتاپ كەلەدى. ءبىز تاڭبالى تاستارىمىزدى دا وسىنداي الەمدىك دەڭگەيدەگى تاريحي جادىگەر دەپ سانايمىز. بىراق نەگە ءالى كۇنگە ولاردى الەمگە تانىتا الماي كەلەمىز؟
– ءوزىڭىز ايتىپ وتىرعان جۇرتتار تاريحي مەكەندەرى مەن ورىندارىنا ء«وز حالقىمنىڭ تاريحى» دەپ ەمەس, «ادامزاتتىڭ تاريحى» دەپ قارايدى. ءار تاسىن الاقاندا ايالاپ, ءاربىر ۇڭگىرىن قاستەرلەيدى, سول تاريحقا يە ەكەنىنە ماقتانادى. ءيا, قازاق جەرى – تاڭبالى تاستار مەكەنى. اكادەميك قانىش ساتباەۆ: «تاڭبالى تاس – قازاق حالقىنىڭ ەڭ العاشقى مەملەكەتىنىڭ ىرگەتاسىن قالاپ جاتقانداعى جازىپ قالدىرعان دالا كونستيتۋتسياسى», دەگەن وي ايتادى. قازاق رۋحى مەن تاريحى تاڭبالى تاستارعا بادىزدەلە جازىلىپ, بەدەرلەنە بەينەلەنگەنى بۇكىل الەمگە ايان. بايىرعى داۋىرلەردىڭ اماناتىن ارقالاعان كيەلى سوزدەر, جۇمباعىن جاسىرعان قۇپيا تاڭبالار, تىلسىم سىرىن ىشىنە بۇككەن بەينەلەر – ءبارى تاڭبالى تاستاردا ساقتاۋلى. تاڭبالى تاس – ۇلى دالانىڭ كۋالىگى! كوشپەلi رۋلاردىڭ ۇجىمداسىپ, بiرiگە باستاعانى, ەل بولىپ ۇيىسىپ, باس قۇراعانى تۋرالى بiرلiگىنە ايعاق, تۇتاستىعىنا بەلگi.
تاڭبالى تاس – ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارىپ, ەل بولايىق دەپ انت بەرiپ, اۋىز بiرiكتiرگەن كيەلى ورنى. ونداعى تاڭبالار مەن بەينەلەر گالەرەياسىن اتا-بابالارىمىز ەرتە قولا, ورتا قولا, كەش قولا, وتپەلى ءداۋىر (ساق), تەمىر ءداۋىرى (ساق, ءۇيسىن), ورتا عاسىر (تۇرىك), جاڭا زامان (جوڭعار, قازاق) سياقتى ءارتۇرلى تاريحي داۋىرلەردە جاساعان. ولار ادامزات تاريحىنىڭ رۋحاني مادەنيەتىن بىلدىرەتىن دەرەكتەر جيىنتىعى.
– تاڭبالى تاستاردى ەلىمىزدىڭ قاي ايماقتارىنان كوپ كەزدەستىرۋگە بولادى؟
– ولار ۇلانعايىر دالامىزدىڭ بارلىق جەرىندە بار. اتاپ ايتقاندا, ءتاڭىرتاۋ (تيان-شان), الاتاۋ, ۇلىتاۋ (ەرتاعى), كىشىتاۋ (كەرتاعى), التاي, سايىرتاۋ (قوتىر تاستى تاۋ), ماڭىراق, ساۋىر (جاۋىرىن), ماڭعىستاۋ, قاراتاۋ, باياناۋىل, شىڭعىستاۋ (نايمانكۇرە), بەتپاقدالا, ارقات, سەمەيتاۋ, تارباعاتاي, قالباتاۋ, كوكشەتاۋ, ەشكىولمەس, قىزەمشەك, قىزىلتاۋ, ەرەيمەنتاۋ, بايانجۇرەك, كۇلجاباسىن, ساۋىسقاندىق, قىزىلشىڭ, لاباسى, شاعان, تەكتۇرماس, قاراشوقى, ءشولدىادىر, سۋىقتوبە, ماتاي, اقباۋىر, قويباعار, مايدانتال, مويناق, تاڭبالى, تاڭبالىجار, تەرەكتى اۋليە, سونىمەن قاتار الاكول, اياگوز, كاسپي (حازار), بالقاش, جەتىارال, قارعىبا, بوعاس, قۇلباباس, زايسان, بازار, ارپاوزەن, قاسقابۇلاق, تاسبۇلاق, قاراقول, جەتىسۋ, ىلە, ەدىل, جايىق, ويىل, قيىل, جەم, ساعىز, شۋ, تالاس, ەرتىس, قاپش(ت)اعاي, وبا, وتۇكەن (حانعاي), قادىرحان (حيانگان), ورحون-ەنەساي (ورحۋن-ەنيسەي), سەلەنگى (سەلەنگە), سىبىردەگى اڭعار, ەلانا (لەنا), بايقال (بايكال), قاراقول, شىدەرتى, ولەڭتى, تۇندىك, ەسىل, نۇرا, تورعاي, شۋ, سىرداريا, جاڭاداريا بويىنان مىڭ-مىڭداپ كەزدەستىرۋگە بولادى.
تاڭبالار دامۋدىڭ كەلەسى ءبىر كەزەڭىندە بىتىك (رۋنا) الىپبيىنە اينالدى. بىتىك ءالىپبيى رۋ تاڭبالارىنان پايدا بولعان. بۋمىن قاعان, يلتەرىش قاعان, بىلگە قاعان, تاتپار قاعان, تونىكوك, كۇلتەگىن ۇستىندارىنداعى (قابىرتاس) جازبا دەرەكتەر بىتىك الىپبيىمەن جازىلعان. ونى قازاقتىڭ بايىرعى جازۋى دەۋگە نەگىز بار. ول ءبىزدى ءتۇپ تاريحىمىزعا جەتەلەيدى. العاشقى رۋلارىمىز دا العان تاڭبالارىنا قاراي, ءشومىش تاڭبالى شومەكەي, شانىشقى (نايزا) تاڭبالى شانىشقىلى, اشاماي تاڭبالى اشامايلى كەرەي, وشاق تاڭبالى وشاقتى, ساقال تاڭبالى قاراساقال, كەسەك تاڭبالى قاراكەسەك, شەكارا تاڭبالى شەكتى, ت.ب. دەپ اتالعان. بۇيىرتسا, بىتىك ءالىپبيىن قايتادان ءتىرىلتىپ, ماڭدايىن جارقىراتار كۇنگە دە جەتەرمىز.
– تاستاعى تاڭبا مەن ءرامىزدىڭ ايىرماشىلىعى نەدە؟
– تاڭبالار ەلدىك سيپاتتى بىلدىرەدى. قازاقتىڭ ورتاق تاريحىن جازۋعا ءار رۋدىڭ تاڭباسىن زەرتتەۋ كەرەك. تاڭبالار رۋدىڭ شىعۋ تەگىن ۇمىتپاس ءۇشىن قولدانىلعان. ءبىر رۋ, ءبىر تايپا ەل بەلگىلى ءبىر تاڭبانى بەكەردەن-بەكەر مىڭداعان جىل بويى جالعاستىرمايتىنى انىق. ءاربىر تاڭبادا رامىزدىك قۇپيا سىر بار. تاڭبالاردى ءبىلۋ ارقىلى قازاق حالقىن عانا ەمەس, كۇللى تۇرىك حالىقتارىنىڭ تاريحىن بىلە الامىز.
تاڭبا – تاس بەتىنە شەكىپ سىزىلعان جازۋ بولسا, ءرامىز – تاس بەتىنە قاشاپ سالىنعان بەينە. تاڭبا ارىپكە بىردەن اينالسا, ءرامىز وعان كونبەيدى. تاڭبانى سىزىپ قالدىرا بەرەدى, ال ءرامىزدى كەز كەلگەن جەرگە سالىپ, اياقاستى ەتۋگە جول بەرىلمەيدى. تاڭبا – ءاربىر ەلدى تانىپ, تۇستەپ بەرەتىن بەلگى (كود) بولسا, ءرامىز – كيە (توتەم). كيە – ەلدىڭ شىعۋ تەگى, جەلەپ-جەبەپ جۇرەتىن اتا-بابا رۋحى. رۋح – ول يە! قازاق «ەل يەسىز, يە كيەسىز بولمايدى» دەيدى. اتا-بابالارىمىز جاۋعا شاپقاندا, ساپارعا اتتانعاندا, تابيعات اپاتىنا ۇشىراعاندا, ەلدىك ىسكە كىرىسكەندە, ت.ب. جاعدايلاردا يەسىنە جۇگىنىپ, كۇش-قۋات سۇراعان.
كونە تۇرىكتەردە قاھارلى قاعاندارى مەن حاندارىن, ايبارلى بەكتەرى مەن بيلەرىن, جاۋجۇرەك باتىرلارى مەن اتان جىلىك بالۋاندارىن بۇقا, بۋرا, بۋراباي, بۋراحان, كوكجال, ءبورى, بولتىرىك, ءبورىباي, قاپتاعاي, قابان, قابانباي, جولبارىس, ارىستان, قابىلان, تارعىن, قۇسبەك, سامۇرىق, سۇڭقار, قارشىعا, بايبارىس, بارىسحان, بارىسباي, الان, باراق, بايباراق, توبەت, ت.ب. دەپ اتايتىن ءداستۇر بولعان. بۇرىن اۋىرىپ قالعان ادامعا «ەم بولسىن» دەپ ەمەس, «يەڭ بولسىن» دەپ تىلەك تىلەگەن. يەسى بار, رۋحى بيىك ادام اۋىرمايدى دەپ سەنگەن. ادام نەگە اۋىرادى؟ ەرتە كەزدەگى تۇسىنىك بويىنشا, ادام يەسىن جوعالتقاندا, رۋحى تومەن ءتۇسىپ كەتكەندە, اۋرۋ كەلەدى دەپ ساناعان. قازاق بودان بولماي تۇرعاندا, يەسىمەن, رۋحپەن ءومىر سۇرەتىن ەدى, يەسى, رۋحى بار بولاتىن. يە, رۋح قازاققا اتا تەكپەن كەلگەن. تەكتىلىك ۇعىمى سودان شىققان. قازاقتىڭ «جەتى اتادان بەرى» دەپ سويلەيتىنى سول. وتارشىلدىق قازاقتىڭ رۋحىن سىندىردى, يەسىنەن ايىردى. «يەسى مەن رۋحى بولماعان ەلدىڭ كيەسى دە بولمايدى», دەيدى كونە باباتانىم. ەندىگى باستى ماقساتىمىز – قازاققا يەسى مەن رۋحىن قايتارۋ بولماق.
– ءسىز ءبىر سۇحباتىڭىزدا «قازاق گەرالديكاسى كيىز ۇيدەن باستالادى» دەپسىز. وسى ويدى ساباقتاي تۇسسەك.
– ء«تۇبىمىز – تۇرىك, ت ۇلىگىمىز – جىلقى, كەرەگەمىز – اعاش, ۇرانىمىز – الاش», دەپ كيىز ءۇي العاش جاسالعاندا, كۇللى تۇرىك جۇرتى كيىز ۇيدەن ەنشى الدى, كەيبىرى العان ەنشىلەرىن رۋىنىڭ اتى مەن تاڭباسى ەتتى. كيىز ءۇيدىڭ سۇيەگى – رۋ اتاۋى, باۋى – ۇلىس اتاۋى بولدى. الاش بالاسى رۋ سۇراسقاندا: «سۇيەگىڭ قاي ەل؟» دەيدى. كيىز ءۇيدىڭ باۋلارىنا سايكەس, «توقسان ەكى باۋلى قىپشاق, الپىس ەكى باۋلى قوڭىر, ون ەكى باۋلى اباق كەرەي, ون ەكى باۋلى باي ۇلى, ون باۋلى نوعاي, توعىز باۋلى تورعاۋىت, سەگىز باۋلى نايمان, جەتى باۋلى بەرىش, جەتى باۋلى جەتى رۋ, التى باۋلى ءالىم», دەپ اتايدى. تاڭباعا كيىز ءۇيدىڭ شاڭىراعىن – اشامايلى كەرەي, جانتەلى ۋاق, قيات, كەتە, تەلەۋ, تورتقارا; باقاندى – باعانالى نايمان, جالايىر, تاراقتى, تابىن; ۋىقتى – اباق كەرەي, ۋاق; ەرگەنەكتى – ەرگەنەكتى نايمان, ەرگەنەكتى ۋاق; تۋىرلىقتى – دۋلات; الاشانى – الاشا; باسقۇرىن – باشقۇرت; ۇزىگىن – الشىن; وشاعىن – وشاقتى; كوسەۋىن – ءالىم; قاسىن – حاكاس; ساعاسىن – ساقا; كەرەگەسىن – كەردەرى; بوساعاسىن – قوڭىرات; قاڭقاسىن – قاڭلى; ءىشىن – ءۇيسىن; مورجاسىن – قىپشاق الدى.
شاڭىراققا قارا – بۇل تۇگەل ءسوزدىڭ توركىنى. «بوساعا – ايەل, كەرەگە – بالا, ۋىق – ەل, شاڭىراق – ەر», دەپ سانايتىن قازاق دۇنيەتانىمىنداعى شاڭىراق – وتاعاسى (ەر ادام), وتباسى (وتاناسى, بالالارى), ۇرپاق, ءۇي ۇعىمىن بىلدىرەدى. بابالارىمىز «پالەنشەنiڭ ۇرپاعى پالەن شاڭىراققا جەتiپتi», دەپ بiر اۋىلدىڭ, نە بiر رۋدىڭ ءوسiمiن ءبىلىپ وتىرعان...
كۇلدىرەۋىشتەر تاق ساندارمەن (3, 5, 7, 9) جاسالادى. شاڭىراقتىڭ ۇلكەن-كىشىلىگىنە قاراي كۇلدىرەۋىش سانى ارتىپ, نە كەمىپ وتىرادى. ماسەلەن, ءۇش سانى − جاس وتاۋ ءۇشىن (جاس وتاۋ − جاس وتباسى), بەس سانى − قارا حالىق ءۇشىن, جەتى سانى − قاراكوكتىڭ تۇقىمى ءۇشىن, توعىز سانى − حان تۇقىمى ءۇشىن قاسيەتتى سان بولىپ ەسەپتەلەدى. ءۇش قاناتتى قارا ءۇي مەن ءتورت قاناتتى قوڭىر ءۇيدىڭ (قوڭىر قويدىڭ جۇنىنەن باسىلعان قوڭىر ءۇي جاس وتاۋعا تىگىلەدى) شاڭىراعى − ءۇش كۇلدىرەۋىشتەن, بەس قاناتتى بوز ءۇي مەن التى قاناتتى اق ءۇيدىڭ شاڭىراعى − بەس كۇلدىرەۋىشتەن, سەگىز قاناتتى اق الا وردا مەن ون ەكى قاناتتى اق وردانىڭ جانە ون سەگىز قاناتتى اق شاڭقاننىڭ شاڭىراعى − جەتى كۇلدىرەۋىشتەن (اق شاڭقان – اق قويدىڭ جۇنىنەن باسىلعان سۇتتەي اپپاق ءۇي), حان-سۇلتاننىڭ 24 قاناتتى التىن ۇزىگى مەن 30 قاناتتى التىن ورداسىنىڭ شاڭىراعى − توعىز كۇلدىرەۋىشتەن تۇرادى.
سونداي-اق قازاقتىڭ كيىز ۇيىنە كەلگەن قوناق الاشا, باسقۇر, تەكەمەت, سىرماق ويۋىنا قاراپ-اق, وتاعاسىنىڭ قاي رۋدىڭ ادامى ەكەنىن بىلگەن. ماسەلەن, جالايىردىڭ «تاراق», كەرەيدىڭ «اشاماي», قوڭىراتتىڭ «بوساعا», دۋلاتتىڭ ء«بۇتىن اي», نايماننىڭ «باقان», قاڭلىنىڭ «كوسەۋ», ت.ب. تاڭباسى. قازاقتىڭ ويۋلارى ساق, عۇن زاماندارىنان بەرى ابدەن قالىپتاسىپ, جۇيەگە تۇسكەن. ويۋلاردى وزگەرتۋ سالت-ءداستۇرىڭدى, ادەت-عۇرپىڭدى, نانىم-سەنىمىڭدى, ىرىم-تىيىمىڭدى وزگەرتكەنمەن بىردەي.
– سوندا ويۋدىڭ رامىزدىك سيپاتى قانداي؟
– ويۋ جانە ورنەك دەگەن – ەكەۋى ەكى بولەك ۇعىم. ويۋ – ويلاۋدىڭ, ورنەك – ساندەۋدىڭ كورىنىسى. بىراق قازىرگى كۇنى «ويۋ» مەن «ورنەك» ءسوزى بىرگە ايتىلىپ, لاتىنشا «ورنامەنت» (ornamentum – اسەمدەۋ, ساندەۋ) دەگەندى بىلدىرەتىن بولدى. ويۋلار عىلىمعا نەوليت, قولا داۋىرىنەن بەرى بەلگىلى. العاشقى ويۋلار قوعام تاپتىق قۇرىلىسقا بولىنە باستاعاندا تاسقا بەدەرلەنىپ, كەيىننەن كيىزگە, تەكەمەتكە, كىلەمگە ورنەكتەلگەن. ادامدار جازۋ قولدانىلماعان كەزدە تابيعاتتىڭ قۇبىلىستارى مەن تىلسىم سىرلارىن, قورشاعان ورتا كورىنىستەرىن, ءوز تىنىس-تىرشىلىكتەرىن, رۋحاني, مادەني, ت.ب. قۇندىلىقتارىن ۇرپاقتان ۇرپاققا ويۋلاردى ورنەكتەۋ ارقىلى تۇسىندىرە وتىرىپ, ۇتىمدى جەتكىزە بىلگەن. بۇگىنگى رەسەيدىڭ كامچاتكا (قامشى ات) تۇبەگىندە ەتەلمەن (يتەلمەن) دەگەن حالىق بار, ءتۇر كەلبەتى, قول ونەرى قازاققا وتە ۇقساس. سول يتەلمەن ەلىنىڭ ايەلدەرى ءوز تاريحىن الجاپقىشقا ءارىپسىز ويۋمەن ورنەكتەپ, كەيىنگى بۋىنعا امانات ەتىپ قالدىرىپ وتىرادى ەكەن. ونى «بۇدۇلۇحچەگە» (شەجىرە) دەيدى. بۇدۇلۇحچەگەدەن قىزى اناسىنىڭ, ءتىپتى اجەسىنىڭ قاي ۋاقىتتا قايدا كوشكەنىن, ومىرلەرىندە قانداي وقيعا بولعانىن بىلە العان. مۇمكىن, ءبىزدىڭ ارعى اجەلەرىمىزدىڭ ويۋلاپ سىرعان سىرماقتارىندا قازاقتىڭ ءتول تاريحى جاسىرىنىپ جاتقان شىعار. الايدا قازىرگى ويۋلار وڭدەلىپ, تۇپكى ماقساتىنان ايىرىلعان.
– قازىرگى قازاق گەرالديكاسىنىڭ جاي-كۇيى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– قازاق گەرالديكاسى تاقىرىبى ءالى تولىق زەرتتەلمەگەندىكتەن, گەرالديكا تۋرالى مالىمەتتەر مەن زەرتتەۋ ادىستەرى ەۋروپالىق جانە رەسەيلىك عالىمداردىڭ ەڭبەكتەرىنەن الىنىپ كەلەدى. دەگەنمەن اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق ناتيجەلەرىمىز دە جوق ەمەس. «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەرى تۋرالى» 2007 جىلعى 4 ماۋسىمداعى №258 كونستيتۋتسيالىق زاڭىنا سايكەس مادەنيەت جانە اقپارات مينيسترلىگى – گەرالديكا سالاسىنىڭ دامۋىنا, مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ پايدالانۋى مەن ناسيحاتتالۋىنا, اسكەري رامىزدەر مەن اسكەري بەلگىلەردىڭ بەكىتىلۋىنە, وڭىرلىك رامىزدەردى, ۆەدومستۆولىق جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن وزگە دە ناگرادالاردىڭ نورماتيۆتىك قۇقىقتىق دەڭگەيدە بەكىتىلۋىنە جاۋاپتى ورگان سانالادى.
2011 جىلى مەملەكەتتىك رامىزدەر جونىندەگى رەسپۋبليكالىق كوميسسيا قۇرىلدى. كوميسسيا مەملەكەتتىك رامىزدەر, ۆەدومستۆولىق جانە ولارعا تەڭەستىرىلگەن وزگە دە ناگرادالار گەرالديكاسى ماسەلەلەرىمەن اينالىسادى. سونداي-اق مەملەكەتتىك تۋ, ەلتاڭبا, گيمندى ورنالاستىرۋ, اۋىستىرۋ ەرەجەلەرىنىڭ بۇزىلماۋىن, ورناتىلعان مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ تەحنيكالىق جانە باسقا دا تالاپتارعا ساي كەلۋىن قاداعالايدى. كوميسسياعا وبلىستارداعى مەملەكەتتىك ورگاندار مەن ۇيىمداردىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەردى پايدالانۋ ستاندارتتارىن ساقتاۋى بويىنشا جۇرگىزىلگەن مونيتورينگ ناتيجەلەرى ۇسىنىلادى. وبلىس اكىمدەرىنىڭ مەملەكەتتىك رامىزدەردى پايدالانۋ, قولدانۋ جانە ناسيحاتتاۋ جونىندەگى باياندامالارى, سونىمەن قاتار ورىن العان كەمشىلىكتەردى جويۋ شارالارى تۋرالى ەسەپتەرى تىڭدالادى.
2021 جىلى سول كەزدەگى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ارحيۆ ىستەرى جانە قۇجاتتامانى باسقارۋ كوميتەتىنىڭ گەرالديكالىق زەرتتەۋلەر ورتالىعى «قازاق گەرالديكاسى» كىتاپ-البومىن جارىققا شىعارسا, 2022 جىلى مەملەكەتتىك رامىزدەردىڭ 30 جىلدىعىنا وراي مەملەكەتتىك كەڭەسشى ەرلان قاريننىڭ قولداۋىمەن «قازاق گەرالديكاسى» فوتو-البومىن كوپشىلىككە ۇسىندى. بۇل ەكى جيناق تا گەرالديكا تاريحىن كونە داۋىرلەردەن تارتىپ, ورتا عاسىرلىق كەزەڭدەردەن وتكىزىپ, كەشەگى حاندىق, پاتشالىق, رەسەيلىك, الاش, كەڭەس كەزەڭىنە ۇلاستىرىپ, بۇگىنگى قازاق گەرالديكاسىنا جالعاستىرا بىلۋىمەن قۇندى.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
