زاڭگەر دايارلاۋدىڭ كوكەيكەستى مىندەتى

ەلىمىزدە جوعارى وقۋ ورىن­دا­رىن­داعى قۇقىقتىق ءبىلىمنىڭ جاعدايىنا, زاڭگەر مامانداردىڭ ساپاسىنا قاتىستى سىن پىكىرلەردى, اسىرەسە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ زاڭ فاكۋلتەتىنەن شىققان تۇلەكتەردىڭ دايارلىعىنا كوڭىلى تولمايتىندىعى ءجيى ايتىلادى.

«قۇقىق» باعىتى بويىنشا وقۋ-ادىستەمەلىك بىرلەستىكتىڭ ءساۋىر ايىنداعى جيىنىندا ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق ءبىلىم ماسەلەلەرىن انىقتاپ, ولاردى شەشۋ ماقساتىندا قۇقىقتىق ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ تۇجىرىمداماسىن جازۋ ۇسىنىلدى. جوسپار بويىنشا ەلىمىزدە زاڭگەرلەردى دايارلايتىن 60 ۋنيۆەرسيتەتتىڭ وسى سالانى دامىتۋعا قاتىستى, تۇجىرىمداماعا ەنگىزەتىن ۇسىنىستارى الدىن الا جينالىپ, سۇرىپتالادى. ودان سوڭ تۇجىرىم­دا­مانىڭ قۇرىلىمى جاسالىپ, استانادا وتەتىن ستراتەگيالىق سەسسيادا بارلىق ۋنيۆەرسيتەت وكىلدەرى جۇمىلا تالقىلاپ, تۇجىرىمداما جوباسىنىڭ سوڭعى نۇكتەسىن قويماق بولىپ كەلىسىلدى.

جاقىندا Maqsut Narikbayev University-دە «قۇقىق» باعىتى بويىنشا وقۋ-ادىس­تەمەلىك بىرلەستىك ۇيىمداستىرعان ستراتەگيالىق سەسسيا ءوتتى. بۇل ءىس-شاراعا قۇقىق سالاسىنداعى جەتەكشى ماماندار, اكادەميالىق قاۋىمداستىق وكىلدەرى, 52 جوعارى وقۋ ورنى, مەملەكەتتىك ورگان وكىلدەرى قاتىستى.

سەسسيانىڭ باستى ماقساتى – ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق ءبىلىمدى دامىتۋدىڭ نەگىزگى باعىت­تارى مەن باسىمدىقتارىن ايقىن­دايتىن بىرىڭعاي تۇجىرىمداما ازىرلەۋ. سەسسياعا دايىندىق بارىسىندا زاڭ فاكۋلتەتتەرى جىبەرگەن ۇسىنىستار جۇيەلەنىپ, قازىرگى جاعدايدىڭ SWOT جانە PESTL تالداۋلارى جۇرگىزىلدى.

ۋنيۆەرسيتەتتەر ۇسىنعان دەرەكتەر مەن ۇسىنىستاردى نەگىزگە الا وتىرىپ, تۇجىرىمداما جوسپارى ازىرلەندى. 52 جوعارى وقۋ ورنى وكىلدەرى سالانىڭ ما­سە­­لەلەرىن انىقتاپ, شەشۋ جولدارىن, دامى­تۋدىڭ نەگىزگى باعىتتارىن تالقىلاپ, تاجىريبەلەرىمەن الماستى.

تۇجىرىمدامانى تالقىلاۋ بارىسىندا پروبلەمالار دا ءسوز بولدى.

ءبىرىنشىسى – وقۋ باعدارلامالارى ساپا­سىنىڭ تومەندىگى. ەلىمىزدەگى 60 ۋنيۆەرسيتەت سان ءتۇرلى باعدارلامامەن زاڭگەر دايارلايدى ەكەن. وعان قوسا كوپتەگەن ۋنيۆەرسيتەتتە ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ تەوريالىق جانە جاريا قۇقىقتىق سيپاتى باسىم. وقۋ ورنىندا بەرىلگەن بىلىمدە پراكتيكا مەن نارىقتىڭ قاجەتتىلىگى ەسكەرىلمەگەندىكتەن تۇلەكتەر جۇمىسقا تۇرعاندا تەوريالىق ءبىلىمىن تاجىريبەمەن ۇشتاستىرۋدا, نارىققا قاجەتتى قۇقىقتىق ماسەلەلەردى شەشۋدە قيىندىققا كەزدەسەدى.

ەكىنشىسى – كادر ماسەلەسى. ەلىمىزدە بىلىكتى وقىتۋشىلاردىڭ ينفرا­قۇ­رىلىمى جاقسى, ءىرى قالالاردا شوعىر­لان­عانى بەل­گىلى. باسقا شاھارلاردا ورنالاسقان ۋنيۆەر­سيتەتتەردە جوعارى بىلىكتى وقىتۋ­شىلار, حالىقارالىق تاجىريبەسى بار ماماندار تاپشى. الايدا مامان ازدىعىنا قاراماستان, ەلىمىزدە 60 جوعارى وقۋ ورنى زاڭگەر دايارلاپ جاتقانىن ايتا كەتكەن ءجون. ولاردىڭ ىشىندە اۋىل شارۋاشىلىعى, تەحنيكالىق, پەداگوگيكالىق باعىتتاعى ۋني­ۆەرسيتەتتەر دە بار. كادر مەن باع­دارلاما ساپاسىنا, وقۋ ورنىنىڭ پرو­فيلىنە قاراماستان, سۇرانىس بار ەكەن دەپ بارلىعى قۇقىق جۇيەسىنە كادر دايارلايدى. سوندا بەرىلگەن ءبىلىمنىڭ ساپاسى, تۇلەكتىڭ قۇزىرەتتىلىگى قايدا قالدى؟ ءتيىستى ىنتالاندىرۋدىڭ جەت­كى­لىك­سىزدىگىنەن, ۋنيۆەرسيتەتتەردە ۇرپاقتار ساباقتاستىعى ءۇزىلىپ, جاس وقىتۋشىلاردى جەتىلدىرەتىن عىلىمي مەكتەپ جۇيەسى توقىراي باستاعان.

بىلىكتى, حالىقارالىق تاجىريبەگە يە مامانداردىڭ جوقتىعى – ءۇشىنشى ما­سەلەنىڭ تۋىنداۋىنا سەبەپ. جاڭاشىل, تىڭ كوز­قاراستىڭ جوقتىعىنان كەيبىر جو­عارى وقۋ ورىندارى زاڭگەر ماماندى­عىنىڭ زاماناۋي ءرولىن جەتە تۇسىنبەيدى. بۇگىندە الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىندەگى زاڭ فاكۋلتەتتەرى, ەڭ الدىمەن, بيزنەستىڭ سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرەتىن, وزىق تەحنو­لو­گيالاردىڭ, جاساندى ينتەللەكتىڭ, سمارت كەلىسىمشارتتاردىڭ, بلوكچەين مەن ترانس­ۇلتتىق كورپوراتسيالاردىڭ قۇقىق­تىق ماسەلەلەرىن شەشەتىن زاڭگەر دايارلاي­دى. ال ءبىزدىڭ زاڭ فاكۋلتەتتەرىمىزدىڭ كوپشىلىگى ءالى كۇنگە كەڭەس وداعىندا قا­لىپتاسقان مەنتاليتەتتەن, قىلمىستىق قۇقىق پەن تەوريانىڭ باسىمدىلىعىنان ارىلا الماي كەلەدى. سوندىقتان بۇل ۋنيۆەرسيتەتتەر ءونىمىنىڭ باستى تۇتىنۋشىسى بيزنەس نەمەسە حالىقارالىق زاڭ فيرمالارى ەمەس, كوبىنەسە ىشكى ىستەر ورگاندارى نەمەسە مۇلدەم باسقا سالالار.

ءتورتىنشى ماسەلە – قازاق تىلىندەگى قۇ­قىقتىق ءبىلىمنىڭ مۇشكىل جاعدايى. قۇقىق جۇيەسىنىڭ ءتىلى ورىسشا قالىپ­تاسقان. زاڭدارىمىزدىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىنداعى قاتەلەر, ءبىرىزدى قۇقىق تەرمينولوگياسىنىڭ جوقتىعى, قازاق تىلىندە ساباق بەرەتىن ماماندار مەن وقۋ ماتەريالدارىنىڭ تاپشىلىعى سياقتى كەمشىلىكتەر ستۋدەنتتەردىڭ ساپالى ءبىلىم الۋىنا, كەيىن تۇلەكتەردىڭ تاجىريبەدە قۇ­قىقتى دۇرىس قولدانۋىنا كەدەرگى كەل­تىرەدى.

بۇعان قوسا ەلىمىزدەگى قۇقىق جۇيەسىنىڭ رەسەي قۇقىق دوكتريناسىنا شامادان تىس تاۋەلدىلىگى دە نازار اۋداراتىن فاكتور. قازاقستانداعى قۇقىقتىق ءبىلىم, دوكترينا, قۇقىق قولدانۋ, زاڭ شىعارماشىلىعى رەسەيلىك ستاندارتتار مەن پراكتيكانىڭ ىق­پالىندا. وكىنىشكە قاراي, بۇل جاع­داي ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىز جانە وزىندىك قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ دامۋىن تەجەپ وتىر. مەم­لە­كەت­تىك ءتىلدىڭ قۇقىق جۇيەسىنەن تىسقارى قالىپ قويۋىنىڭ باستى سەبەبى دە وسى.

ستراتەگيالىق سەسسيا بارىسىندا قۇ­قىقتىق ءبىلىم تۇجىرىمداماسىنىڭ نەگىز­گى باعىتتارى ايقىندالدى. ءبىرىنشى باعىت ءبىلىم باعدارلامالارىنىڭ ساپاسىن كوتەرۋدى كوزدەيدى. ەڭ الدىمەن, ورتاق ستاندارتتار مەن قۇزىرەتىلىگى قاراستىرىلعان بىرىڭعاي تۇلەك ءپروفيلىن ەنگىزۋ كوزدەلىپ وتىر. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, قۇقىقتىق ءبىلىم سالاسىندا ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ءبىلىم باعدارلامالارى ءارتۇرلى. بىرىڭعاي ءبىتىرۋشى ءپروفيلىن ازىرلەۋ جانە بەكىتۋ ارقىلى زاڭ فاكۋلتەتتەرىنە ساپالى تۇلەك دايارلاۋعا باسىمدىق بەرىلەدى.

سونداي-اق باكالاۆريات تۇلەكتەرىنە كاسىبي قاۋىمداستىق تاراپىنان ۇيىمداس­تىرىلاتىن بىرىڭعاي بىلىكتىلىك ەمتيحانىن ەنگىزۋ ۇسىنىلادى. قازىرگى كەزدە ءاربىر جوعارى وقۋ ورنىندا وقۋ باعدارلاماسىنىڭ مازمۇنى, وقىتۋ ادىستەمەسى, جالپى ستۋدەنتتەرگە قويىلاتىن تالاپتار ءارتۇرلى بول­عاندىقتان, ناتيجەسى دە سان قيلى. بىرىڭعاي بىلىكتىلىك ەمتيحانىن ەنگىزۋ تۇلەك ساپاسىن ينستيتۋتسيونالدى دەڭگەيدە رەتتەپ, ساپاسىز تۇلەكتەردى ماماندىقتان شەت­تەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. دەسە دە, بۇل ۇسىنىستىڭ تۇجىرىمداماعا ەنۋىنە تۇسىنىكتى سەبەپتەرمەن, ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ كوپشىلىگى قارسى بولدى.

جاھاندانۋ, تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتتىڭ دامۋ جاعدايىندا بولاشاق زاڭگەرلەردىڭ Soft Skills, باسقا دا زاماناۋي قۇزىرەتتىلىكتەرىن دامىتۋ دا نەگىزگى ۇسىنىستىڭ ءبىرى بولدى. قازىر تۇلەكتەردىڭ ەڭبەك نارىعىندا باسەكەگە قابى­لەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتۋگە قۇقىق سالاسىمەن قاتار, ولاردىڭ قوسىمشا داعدى­لارىن قالىپتاستىرۋ, تىلدەردى يگەرتۋ وتە ماڭىزدى. وسى تۇرعىدا زاڭگەرلەرگە اعىلشىن ءتىلى مەن مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قاجەت­تىلىگى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون.

سونىمەن قاتار قۇقىقتىڭ تەك تەورياسىمەن شەكتەلمەي, پراكتيكاسىنا دا باسا نازار اۋدارىلادى. قۇقىقتىق پاندەر بويىنشا قازاق تىلىندە ساپالى وقۋلىقتار ازىرلەۋ دە – باسىم باعىتتىڭ ءبىرى. سونداي-اق وقىتۋ باعدارلامالارىنىڭ مازمۇنىن جاڭارتۋ, زاڭگەردىڭ دۇنيەتانىمىن كەڭەيتەتىن جاڭاشا فورماتتا قۇقىق فيلوسوفياسى جانە سالىستىرمالى قۇقىق ادىستەمەسىن قوسۋ, كوپتىلدى تراەكتوريالاردى دامىتۋ دا ۇسىنىلدى.

تۇجىرىمداماداعى كەلەسى باعىت – كاسىبي قاۋىمداستىقپەن ينتەگراتسيانى كۇشەيتۋ.

زاڭ فاكۋلتەتتەرىنىڭ نەگىزگى تۇتىنۋ­شىسى – جۇمىس بەرۋشىلەر, ونىڭ ىشىندە زاڭگەرلەردىڭ كاسىبي قاۋىمداستىقتارى ەكەنى بەلگىلى. ولاردى اكادەميالىق ورتاعا تارتۋ وقۋ ۇدەرىسىندە تەوريا مەن تاجىريبەنى ۇشتاستىرماق. سول سەبەپتى جۇمىس بەرۋ­شى­لەردى ءبىلىم باعدارلامالارىن ازىر­لەۋ مەن جەتىلدىرۋدەن باستاپ, پان­دەردىڭ مازمۇنىن جاڭارتۋعا, لەكتسيا وقۋعا, كلينيكا جۇمىسى مەن حالىقارالىق ۇدەرىستىك ويىندارعا تارتۋ, ياعني ولاردى زاڭگەر كادرلار دايارلاۋ جۇيەسىنە ءىس جۇزىندە قاتىس­تىرۋ وتە ماڭىزدى.

ءۇشىنشى باعىت – سىبايلاس جەمقور­لىق­قا قارسى مادەنيەتتى جانە اكادەميا­لىق ادالدىقتى دامىتۋ.

زاڭگەر كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ەڭ باستى تالاپتارىنىڭ ءبىرى اكادەميالىق ادال­دىق ستاندارتتارىن قاتاڭ ساقتاۋ ەكەن­دىگى ءمالىم. سول سەبەپتى بولاشاق زاڭگەر­لەر­دىڭ سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى مىنەز-ق ۇلىق داعدىلارى ۋنيۆەرسيتەتتە قالىپتاسقانى ابزال.

عىلىم جانە عىلىمي كادرلار ساباق­تاس­تىعىنا قاتىستى باعىتتىڭ دا ورنى بولەك. وسى باعىتقا قاتىستى ماڭىز­دى ۇسىنىستىڭ ءبىرى – جاستاردى وقىتۋشىلىق, عىلىم, اكادەميالىق مانساپقا ىنتالاندىرۋ جۇيەسىن ەنگىزۋ. بۇگىندە ۋنيۆەرسيتەتتە, اكادەميالىق سالادا جۇمىس ىستەۋ جاس ماماندارعا تارتىمدى كاسىپ ەمەس. قۇقىقتانۋدى عىلىم رەتىندە جاڭعىرتۋ ءۇشىن عىلىمي مەكتەپتەر مەن عىلىمي كادر­لاردى دايارلاۋ, ولاردى قولداۋ جۇيە­سىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ قاجەت.

عىلىمدا ۇرپاقتار ساباقتاستىعىن قالپىنا كەلتىرۋ دە – اتالعان باعىتتاعى وزەكتى ماسەلەنىڭ ءبىرى. قۇقىق عىلىمىنىڭ كەنجەلەپ قالۋىنىڭ باستى سەبەبى – عىلىمي كادرلار ساباقتاستىعىنىڭ بولماۋى. ول پروفەسسورلاردىڭ جولىن جالعايتىن شاكىرت دايارلاۋى ارقىلى جۇزەگە اسادى. عىلىم جولىنا, اكادەميالىق سالاعا كەلگەن جاس مامانداردىڭ الدىندا تۇسىنىكتى, سەنىمدى, جاقسى جالاقىمەن قامتاماسىز ەتىلگەن ايقىن جول كارتاسى بولعاندا عانا ولار بۇل سالاعا بەت بۇراتىنى ءسوزسىز.

ستراتەگيالىق سەسسيا بارىسىندا, وكىنىشكە قاراي, جيىنعا قاتىسقان كەيبىر جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ وكىلدەرى تۇجىرىم­داماعا قاتىستى ۇسىنىستارىن بەر­گەن جوق, قۇرىلىمدىق ديالوگكە بەل­سەن­دىلىك تانىتپادى. كەيىننەن تالقى­لاۋ ناتيجەسىندە شىققان قۇجاتقا سەنىمسىزدىك تانىتۋعا تىرىستى. دەگەنمەن باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارى بەلسەندىلىگىنىڭ ارقاسىندا جۇمىس ءساتتى اياقتالدى. سترا­تە­گيالىق سەسسيادا 52 ۋنيۆەرسيتەت وكىلىنىڭ ءۇش كۇندىك ەڭبەگىنىڭ ناتيجەسى رەتىن­دە شىققان قۇقىقتىق ءبىلىمدى دامىتۋ تۇجى­رىم­داماسىنىڭ جوباسى عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنە جىبەرىلدى.

ستراتەگيالىق سەسسيانىڭ الدىنا قويىل­عان ماقسات ورىندالدى دەۋگە تولىق نەگىز بار. ماسەلەگە تىكەلەي قاتىسى بار ۋنيۆەرسيتەت وكىلدەرىنىڭ ورتاق جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى رەتىندە ەلىمىزدەگى قۇقىقتىق ءبىلىمدى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى دايىندالدى. بۇل تۇجىرىمداما زاڭگەر كادرلاردى دايارلاۋدىڭ ساپاسىن ارتتىرۋعا, كاسىبي قاۋىمداستىقپەن قارىم-قاتىناستى تەرەڭدەتۋگە, زامانعا ساي ءبىلىم تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋگە, عى­لىمي كادرلار دايارلايتىن عىلىمي مەك­تەپ جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قۇجات بولماق. قۇقىقتىق ءبىلىم­دى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ازىرلەۋ – ەلى­مىزدەگى قۇقىقتىق ءبىلىم بەرۋ جۇيە­سىن جەتىلدىرۋ جولىنداعى ماڭىزدى قادام. ستراتەگيالىق سەسسيا بولاشاق زاڭ­گەر­لەردى دايارلاۋدىڭ ءتيىمدى ءتاسىلىن قا­لىپ­تاستىرۋعا نەگىز بولىپ, ەلىمىزدىڭ قۇقىقتىق جۇيەسىنىڭ دامۋىنا تىڭ سەرپىن بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز.

مارات احمادي,

Maqsut Narikbayev University عىلىمي قىزمەت جانە زەرتتەۋلەر جونىندەگى ۆيتسە-پروۆوست