ەرتىس وزەنىنە بالىق جىبەرۋ – ماسەلەنى ابدەن زەردەلەپ بارىپ اتقارىلىپ وتىرعان شارۋا. جەرگىلىكتى كومپانيا اۋەلى سۋ ايدىنىنا تۇقى بالىعىن بوساتۋدىڭ قىر-سىرىن زەرتتەگەن. دەيتۇرعانمەن جەرگىلىكتى يحتيولوگ عالىمدار تۇقى ەرتىسكە ءتان بالىق ەمەس ەكەنىن ايتقان سوڭ, وزەندە ەجەلدەن تىرشىلىك ەتەتىن, بۇگىندە «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن ءسىبىر بەكىرەسىن جىبەرۋگە شەشىم قابىلدانىپتى. سوناۋ ەرتە زاماندا ءسىبىر بەكىرەسى ەرتىس وزەنى ارقىلى زايسان اسىپ, قارا ەرتىسكە جەتكەن دەسەدى. وكىنىشكە قاراي, ءتۇرلى جاعداي سالدارىنان ونىڭ سانى بۇگىندە وتە سيرەپ قالعان. جەرگىلىكتى ءىرى كاسىپورىندار بالىقتىڭ بۇل ءتۇرىن كوبەيتۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.
اكتسيا اياسىندا وزەنگە 3 مىڭعا جۋىق ءسىبىر بەكىرەسى (جالپى سالماعى 3 تونناداي) بوساتىلدى. جاسى 1,5-3 جىلدى قۇرايتىن جاس بەكىرەلەر وزەننىڭ پاۆلودار اۋماعىنا جەرسىنىپ كەتەتىنىنە عالىمدار ۇلكەن ءۇمىت ارتىپ وتىر.
ءسىبىر بەكىرەسى – بەكىرە تارىزدىلەر وتريادىنا جاتاتىن, ەرتىس وزەنىندەگى ەڭ ءىرى بالىق. ءسىبىر وزەندەرىندە كەڭىنەن تارالعان. دەنە تۇرقى – 3 مەترگە, سالماعى 200 كيلوگرامعا دەيىن جەتەدى. وتە باياۋ وسەتىن بالىق, اتالىعى 11-13 جاسقا تولعاندا جىنىستىق جاعىنان جەتىلەدى. ال ۇرعاشىسى ۋىلدىرىق شاشۋعا 17-18 جاسقا تولعاندا عانا قابىلەتتى. بالىقتىڭ ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى – شامامەن 60-70 جىل. بەكىرە تۇقىمداس بالىقتار بۇگىندە ەلىمىز بويىنشا تەك وسكەمەن, قاراعاندى جانە اتىراۋ وڭىرىندە عانا قولدان وسىرىلەدى. شىعىس قازاقستانداعى «Ost Fish» كومپانياسىنىڭ وكىلى ايتىپ وتكەندەي, بۇعان دەيىن ەرتىس وزەنىنىڭ اباي وبلىسىنداعى تۇسىنا ءسىبىر بەكىرەسى جىبەرىلىپ, جوبا ءوز ناتيجەسىن بەرگەن. بەكىرەلەر وزەن بويلاپ كەتىپ قالماي, ايماقتا قىستاپ شىققان. بۇل جاعداي وزەننىڭ اباي جانە پاۆلودار وبلىستارىنداعى اۋماقتارىندا بالىقتىڭ اتالعان ءتۇرى ءۇشىن قورەكتىڭ مول ەكەنىن بىلدىرسە كەرەك. قارجىلاندىرۋ جەتكىلىكتى بولسا, الداعى ۋاقىتتا بالىقتاندىرۋ ءىس-شاراسى جالعاسىن تابا بەرەدى.
تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, يحتيولوگ عالىم الەكساندر ۋباسكين ەرتىس وزەنىندە تارالعان بالىقتاردىڭ ەرەكشەلىگى مەن فاۋناسى جونىندە ءوز دەرەكتەرىمەن ءبولىستى.
«وسىدان 100 جىل بۇرىن ەرتىستىڭ پاۆلودار قالاسى ورنالاسقان تۇسىنا ايالدايتىن جامشىكتەر (اربا ايدايتىندار) ءدامحانادان قۇيماققا جانە قارا ۋىلدىرىققا تاپسىرىس بەرەدى ەكەن. بۇل جاعداي سول كەزەڭدەردە ءسىبىر بەكىرەسىنىڭ ەرتىس وزەنىندە وتە مول بولعانىن بىلدىرەدى. وكىنىشكە قاراي, ادامدار ونى توننالاپ اۋلاي باستاعانىنا جانە وزەن اينالاسىن لاستايتىن زاۋىت-فابريكالاردىڭ كوپتەپ سالىنعانىنا بايلانىستى بەكىرەنىڭ بۇل ءتۇرى سيرەپ قالدى. ءسىبىر بەكىرەسى – ەرتىس وزەنىن مەكەندەيتىن بالىقتاردىڭ ەجەلگىسى, ياعني ابوريگەن ءتۇرى. ونى اۋلاۋعا تىيىم سالىنعانىنا 40 جىلعا جۋىق ۋاقىت ءوتتى. ءسىبىر بەكىرەسىنىڭ گەنىن تازا قالپىندا ساقتاپ, كەلەشەك ۇرپاققا قالدىرۋ اسا ماڭىزدى. الايدا ولاردىڭ پوپۋلياتسياسى, قورى, ءومىر ءسۇرۋ, قورەكتەنۋ ەرەكشەلىكتەرى مۇلدە زەرتتەلمەيدى. ءتىپتى ەرتىس وزەنىندەگى بالىق قورىنىڭ ءوسىپ-وۋىنە قاتىستى عىلىمي زەرتتەۋ جوقتىڭ قاسى. نەگىزى وزەندەگى بالىقتاردىڭ بىرنەشە ءتيپى بار. سونىڭ ءبىرى – ءسىبىر بەكىرەسى جاتاتىن جارتىلاي ورىستەگىش بالىقتار. ولار كەزىندە شىعىس قازاقستانداعى كاسكادتى سۋ قويمالارى سالىنباي تۇرعاندا ەرتىستىڭ جوعارى جاعىنا كەتىپ, سول جاقتا ۋىلدىرىق شاشىپ, قايتىپ وتىرعان. الايدا گەس-تەر مەن قويمالاردىڭ, ۇلكەن ءوندىرىس ورىندارىنىڭ سالىنۋىنان بۇل تابيعي تەپە-تەڭدىك بۇزىلدى. ويتكەنى بوگەت قۇرىلىسى ولاردىڭ ۋىلدىرىق شاشۋعا باراتىن جولىن قيىپ تاستادى دا, نەگىزگى تابيعي ۋىلدىرىق شاشاتىن جەرىنە جەتپەي قالدى. ءسىبىر بەكىرەسى شىعىس قازاقستاننىڭ سۋ قويمالارىندا, ەرتىستە ازايىپ بارادى. ونى كوبەيتۋدىڭ جولىن ىزدەۋ بۇگىنگى كۇننىڭ اسا ماڭىزدى ماسەلەسى بولىپ وتىر. سوڭعى ۋاقىتتا وزەنگە كوبىنە تۇقى مەن سازان جىبەرىلىپ جاتقانىن عالىم رەتىندە ءوز باسىم قۇپتاي قويمايمىن. سەبەبى ول – ەرتىس وزەنى ءۇشىن سىرتتان كەلگەن بالىق ءتۇرى. قىرۋار قاراجات ءبولىنىپ, بالىقتاندىرۋ جۇرگىزىلىپ جاتىر, بىراق بۇل شارۋانىڭ ناتيجەسىن زەرتتەگەن ەشكىم جوق. سوندىقتان ەندىگى رەتتە ەرتىسكە تەك وزەنگە ءتان ءسىبىر بەكىرەسى جىبەرىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن», دەيدى عالىم
زايسان-ەرتىس وبلىسارالىق باسسەيندىك بالىق شارۋاشىلىعى ينسپەكتسياسىنىڭ پاۆلودار بالىق ينسپەكتسياسى ءبولىمىنىڭ باسشىسى سامال تەمىربولاتوۆا مۇنداي ەكولوگيالىق ءىس-شارا ەرتىس وزەنىندەگى فلورانى ساقتاۋدا ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن جەتكىزدى.
«ەرتىس وزەنىنە ءسىبىر بەكىرەسىن جىبەرۋ سوڭعى رەت وسىدان 10 جىل بۇرىن بولعان ەكەن. بۇل باستامانى وبلىسىمىزدىڭ وزگە دە وندىرىستىك كاسىپورىندارى جالعاستىرىپ, بەكىرە تۇقىمداس بالىق ءتۇرىن كوبەيتۋگە اتسالىسادى دەپ ويلايمىز. وڭىردەگى وزەن-سۋلاردى بالىقتاندىرۋ نەگىزىنەن جىل سايىن سۋ پايدالانۋشىلار ەسەبىنەن جۇرگىزىلىپ كەلە جاتىر. ولار سۋ ايدىندارىنا تۇقى بالىعىن جىبەرەدى. بۇل تۇرعىدا قورشاعان ورتاعا كەلتىرىلگەن زالالدى وتەۋ ءۇشىن بالىقتاندىرۋ شارالارىن جۇرگىزىپ وتىرعان سۋبەكتىلەردى دە اتاپ وتۋگە بولادى. «ERG» توبى مەن «قازاقستان سۋ جولدارى» كومپانياسى جىل سايىن بالىقتاندىرۋ اكتسياسىن وتكىزەدى. وتكەن جىلى 300 مىڭنان استام تۇقى شاباعى وزەنگە بوساتىلدى. ق.ساتباەۆ اتىنداعى سۋ ارناسى كانالدىڭ سۋ توراپتارىنا 1 ميلليوننان استام شاباق جىبەردى. الداعى ۋاقىتتا ءبىز بالىقتاندىرۋ شاراسى بويىنشا بىرتىندەپ ءسىبىر بەكىرەسىنە كوشەمىز. ياعني تۇقى بالىعى ەمەس, ءسىبىر بەكىرەسى جىبەرىلىپ وتىرادى. بۇگىن بوساتىلعان ءسىبىر بەكىرەسى جاقسى ءوسىپ-ءونىپ كەتەدى دەگەن سەنىمدەمىز. جالپى, ءبىزدىڭ ەرتىس وزەنىندە بالىقتىڭ 12-دەن اسا ءتۇرى كەزدەسەدى», دەيدى ءبولىم باسشىسى.
پاۆلودار وبلىسى
