سۋرەتتەردى تۇسىرگەن – اۆتور
وسىنداي سيپاتتاعى حح عاسىرداعى كونتسلاگەر تۋرالى كينولاردى كورگەندە كەۋدەسىندە ادامگەرشىلىك ساۋلەسى بار ءار پەندەنىڭ جانى تۇرشىگەر ەدى. كەيىنگى جىلدارداعى زەرتتەۋ بارىسىندا باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىندا دا وسىنداي ءبىر ەمەس, بىرنەشە لاگەر بولعانى انىقتالدى. تەك ولار «ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرى» دەپ اتالاتىن. سونىڭ ءبىرى تەرەكتى اۋدانى پريدوروجنىي اۋىلىندا ورنالاسقان ەكەن. ءتىپتى سامان تاستان سالىنعان ءبىر باراكتىڭ بولشەگى تولىعىمەن ساقتالعان. توبەسى جابىلعان, قابىرعالارى, بولمەلەرى, ەسىكتەرى, پەشتەر, ءدالىز ءبارى سول قالپىندا.
باتىس قازاقستان وبلىسىندا ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ باعىتىنداعى جۇمىستار 2021 جىلى قولعا الىندى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ 2020 جىلعى 24 قاراشاداعى №456 «ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن تولىق اقتاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا تۋرالى» جارلىعىنان كەيىن باتىس قازاقستان وبلىسى اكىمىنىڭ قاۋلىسى شىعىپ, سوعان وراي وڭىرلىك كوميسسيا قۇرىلدى, جۇمىس توپتارى جاساقتالدى. عىلىمي زەرتتەۋ باعىتىنداعى تاجىريبەمىزدى ەسكەرىپ باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قوعامدىق دامۋ باسقارماسى جۇمىس توبىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋدى «Dana» عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنا تاپسىردى. ورتالىقتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرى, باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا جازالاۋ لاگەرلەرى مەن نكۆد كونتورلارىن انىقتاۋ باعىتىنا جاۋاپتى بولىپ ارىپتەسىم الفيا بايبولسىنوۆا بەلگىلەندى. وسى تاقىرىپپەن قاتار الاشوردانىڭ باتىس بولىمىنە قاتىستى دا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن الفيا سابىرعاليقىزى 2023 جىلى مامىر ايىندا تەرەكتى اۋدانى پريدوروجنىي اۋىلىندا حح عاسىرداعى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىنىڭ ورنىن كوزبەن كورىپ, كۋاگەرلەرمەن كەزدەسۋ ءۇشىن ارنايى بارىپ كەلدى. سونىمەن قاتار باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن وسى لاگەرگە قاتىستى قۇجاتتاردى دا تاپتى. قازىر لاگەرگە قاتىستى ارحيۆ قۇجاتتارى جيناعىن دايىنداپ جاتىر.
2023 جىلى جەلتوقسان ايىندا لاگەردىڭ ورنىمەن تانىسۋ, ورىنداردى بيىكتەن اەرو فوتو-ۆيدەوعا ءتۇسىرۋ, توڭىرەگىندەگى ەلدى مەكەندەردەن ەستەلىك ايتار ادامدار تابىلسا, سۇحباتتاسۋ ماقساتىمەن ءبىز دە ارنايى باردىق.
لاگەردىڭ ورنىن كورسەتىپ, كۋاگەرلەرمەن كەزدەسۋدى تەرەكتى اۋدانى العاباس اۋىلىنىڭ كىتاپحاناشىسى جۇمازيا ۋاليوللاقىزى ۇيىمداستىردى. العاباستىق جەكە كاسىپكەر, تاريحقا جاناشىر ازامات قاناتقالي ەرعاليەۆتىڭ قولداۋىمەن جۇمازيا ۋاليوللاقىزى ناعاشىسى, وسى لاگەردە جازاسىن وتەگەن ساميعوللا اعانى الىپ, العاباس اۋىلىنان پريدوروجنىيعا كەلەتىن بولدى.
اكەسى كەزىندە وسى لاگەردە جازاسىن وتەگەن كەنجەباي راحيموۆ ورال قالاسىنان جول كورسەتۋگە بىرگە شىقتى. اعامىز تورە تۇقىمىنان. كەنجەباي اعانىڭ ءوزى 1956 جىلى تەرەكتى اۋدانىنا قاراستى كوبەنساي اۋىلىندا دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى جۇما راحيموۆ 1913 جىلى ءبورلى اۋدانىنىڭ قاراكەمەر اۋىلىندا تۋعان. سوعىستان كەيىن 1950 جىلى سوتتالعان. «ناقتى سەبەبىن بىلمەيمىن, بىراق اسا ماڭىزدى نارسە ەمەس ەكەنى انىق. جازاسىن پريدوروجنىيداعى ەڭبەكپەن تۇزەۋ لاگەرىندە وتەگەن. جالپى, ءۇش جىل قاماۋدا وتىرعان. 1953 جىلى كوكتەمدە ءستاليننىڭ قازاسىنان كەيىن جوعارى بيلىك تاراپىنان جارلىق شىعىپ, كوپتەگەن سوتتالۋشى بوستاندىققا شىقتى. اكەم دە سولاردىڭ قاتارىندا ەدى», دەيدى اعامىز. ەستەلىك ايتا وتىرىپ, بىرقاتار جايتپەن ءبولىستى. «اكەمنىڭ جانە سول لاگەردە قاماۋدا بولعان جەرلەستەردىڭ ايتۋىنشا, بارلىعى باراكتا تۇرعان. لاگەر اينالاسىنداعى پلانتاتسيادا جۇمىس ىستەگەن. شوشقا وسىرەتىن فەرما دا بولعان», دەدى.
كەيىنىرەك, شامامەن 90-جىلدارى كەنجەباي اعا ءبىر تانىسىنان اڭگىمە ەستىپتى. ايتۋىنشا, ول وسى پريدوروجنىيدا سوتتالۋشىلار اراسىندا ۇلكەن جانجال شىعىپ, داۋدىڭ باستالۋىنا كىنالى دەلىنگەندەردى لاگەر كۇزەتشىلەرى كوپتىڭ كوزىنشە, تۇرعان جەرىندە اتىپ سالعان دەسەدى. قازىر ول كىسى ومىردەن ءوتىپ كەتكەن. سونىمەن قاتار لاگەردە جۇرگەندە ءوز-وزىنە قول سالعانداردى كومەتىن بولەك بەيىت بولعان.
جولشىباي كەنجەباي اعانىڭ ەستەلىگىن تىڭداپ, اڭگىمە-دۇكەن قۇرا وتىرىپ, پريدوروجنىي اۋىلىنا دا كەلىپ جەتتىك. كەلىسىم بويىنشا ەستەلىك ايتۋعا كەلگەن اقساقال – ساميعوللا قاجىمۇراتوۆ, 1956 جىلى تۋعان, تەرەكتى اۋدانىنا قاراستى العاباس اۋىلىنىڭ تۇرعىنى. ساميعوللا اعانىڭ ناعاشىسى وسى ماڭداعى لاگەردە بولعان ەكەن. بالا كەزىنەن ناعاشىسىنىڭ اڭگىمەسىنە قانىپ وسكەن. ەسىندە قالعانىن بىزگە ايتىپ بەردى. ايتۋىنشا, ناعاشىسىنىڭ اتى-ءجونى – زۇقۇل تاسبولاتوۆ, 1916 جىلى تۋعان. كەزىندە شوپتىكول دەگەن اۋىلدا باسقارۋشى بولعان. وگىزبەن جەر جىرتقان, ارتىنان ايەلدەر جەم شاشىپ جۇرگەن. جاقسى جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن وكىمەت ۆەلوسيپەد بەرگەن ەكەن. سونى ءبىر كۇنى كورشىسى قولقالاپ سۇراي كەلىپتى. ناعاشىسى بەرمەپتى. كەشكىسىن قاراڭعى ءتۇسىپ كەتكەندىكتەن, ەرتەڭ ەگەرمىز دەپ, ەگىپ ۇلگەرمەي قالعان ەكى شەلەك جەمدى الىپ ۇيىنە كەلەدى. سول ءتۇنى ۇيىنە نكۆد ادامدارى كەلىپ, جەم ءۇشىن بولۋ كەرەك, تۇتقىندايدى. كەيىن 10 جىلعا جازا كەسكەن. جارتى مەرزىمىن ورالدا تۇرمەدە وتەپ, سودان سوڭ پريدوروجنىيداعى لاگەرگە اۋىستىرعان. ءوزى وسى جاقتا مال باققانىن ايتىپتى. ستالين قايتىس بولعاننان كەيىن ارنايى جارلىق شىعىپ, بوستاندىققا شىققان.
– ناعاشىم لاگەردە كارتسەر بولعانىن, ەرلەرمەن بىرگە ايەلدەر دە وتىرعانىن ايتاتىن بالا كەزىمدە. ولار شوشقا ۇستاعان, سيىر ساۋعان. «تاڭەرتەڭ جۇمىس ىستەۋگە ايداپ اكەتىپ, كەشكە اكەلىپ, كەرى قامايدى. بيىكتەۋ جەردە «ۆىشكالار» بولاتىن. سولاردىڭ ۇستىنەن سولداتتار قاراپ تۇرادى. اينالانىڭ ءبارى تىكەنەك سىممەن قورشالعان. قاشىپ كەتۋگە مۇمكىندىك بولمادى. تاۋدىڭ اراسىنان جەر قازدىردى. سول جەرلەردە كەيىن كلۋب, كەڭسە سالىندى. «جاعداي اۋىر بولدى. اشتىقتان, اۋرۋدان كوپ ادام ءولدى», دەيتىن ەدى ناعاشىم. ستالينكا جاقتا بەيىت وتە كوپ دەيتىن. كەيىن ەسەيگەندە ءوزىم دە قاراعام, راسىمەن, تومپەشىك وتە كوپ ەكەن, – دەيدى ساميعوللا اعا.
درونمەن بيىكتەن ۆيدەوعا ءتۇسىرىپ, ەستەلىكتەر جازىپ الدىق. ەڭ باستى ولجامىز لاگەردىڭ ورنىن كوزىمەن كورگەن, باراكتىڭ ءبىر بولشەگىن ساقتاپ قالعان شاپاعات اعامەن كەزدەسۋ بولدى. باسىندا قاتقىل سويلەگەنىمەن, اقكوڭىل اقجارقىن ادام ەكەن. قۇندى ەستەلىكتەرىمەن ءبولىستى.
شاپاعات مىرزاحمەت ۇلى وسى پريدوروجنىي اۋىلىنىڭ بايىرعى تۇرعىنى, 1950 جىلى تۋعان. اتا-باباسى مولدا بولعان, وتە ساۋاتتى ادامدار ەكەن. ءوزىنىڭ ايتۋىنشا, اتاسى قۇسايىن شەگەنباي ۇلى اتىراۋ جاقتى مەكەن ەتكەن. وتە ءبىلىمدى, ساۋاتتى, مولدا بولعان ادام. ءارى باي, ءارى مولدا. دەنەسى ءىرى, بويى ەكى مەتر شاماسىندا ەكەن. كامپەسكە كەزىندە قۋعىندالىپ, ەلدەن جىراققا قاشىپ, 1941 جىلى جەلتوقساندا كەڭەس وكىمەتى السىرەدى, ەل تىنىشتالدى دەپ تۋعان جەرگە ورالعان ەكەن. كەلگەن بويى ۇستاپ الىپ, اتىپ تاستاپتى.
«بۇل جەر جاي عانا تۇرمە ەمەس, ەڭبەكشىلەر لاگەرى بولدى عوي. وسى ماڭنىڭ ءبارى پلانتاتسيا بولعان, كوكونىس وسىرگەن», دەپ ەسكە الادى اعا. كورشى-كولەمنىڭ كوپشىلىگى سول لاگەردە وتىرىپ, كەيىن جابىلعاندا وسى اۋماقتا تامىر جايىپ قالعاندار ەكەن. لاگەر جويىلسا دا, بىرقاتارى اۋىلدا قالىپ, ۇرپاق وربىتكەن, ەڭبەك ەتكەن, ءوسىپ-ونگەن. ەل اعالارىنىڭ ايتۋىنشا, اۋىلدىڭ لاگەر ەمەس تۇسىندا, سەمەنوۆكا جاعىندا نەمىس, تاتار, ت.ب. وزگە دە ۇلت وكىلدەرى تۇرعان.
– 70-جىلداردىڭ باسىندا لاگەردىڭ ورنىن ادەيىلەپ بۇزدى. سامان تاستان سالىنعان باراكتار ەدى. ۇزىندىعى 50 مەتردەي, ەنى 15 مەتر شاماسىندا بولاتىن. بىزگە جاقىن ماڭدا تۇرعانى كەڭسە بولعان, وفيتسەرلەر وتىرعان جانە جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ ورنى بولعان دەسەدى. قازىر مەن ونى قويما رەتىندە پايدالانىپ وتىرمىن. ورتادا ۇزىن ءدالىز, جان-جاعىندا بولمەلەر سالىنعان. ەكى بولمەگە ورتاق پەش بولعان, سول ارقىلى باراكتى جىلىتقان ەكەن. كەزىندە سوتتالعاندار ەكى قاباتتى تەمىر كەرەۋەتتە جاتقان. كەيىن سول كەرەۋەتتەردى تۇرعىندار تەمىر-تەرسەككە تاپسىرىپ تاستادى. كوبەنسايدا دا كوپ بولمەلى ۇلكەن باراك بولعان. سونداي-اق كوبەنسايدا كەزىندە ماي زاۋىتى جۇمىس ىستەدى. انتيپوۆ دەگەننىڭ ايەلى زاۋىتتا ديرەكتور ەدى, وسىندا ماي, ءسۇت, ىرىمشىك ونىمدەرىن شىعارىپ, فەدوروۆكاعا تاسيتىن, – دەيدى اقساقال.
قازىردە قويما رەتىندە پايدالانىپ وتىرعان لاگەردىڭ ءبىر بولشەگىنىڭ ساقتالعان جەرىن اپارىپ كورسەتتى. ءبىز تاڭ قالدىق. وسىعان دەيىن بۇل اۋىلعا تالاي كەلگەن ساپارلاستارىم دا اڭ-تاڭ. ەسكى قۇرىلىس, ەسىك-تەرەزەسى سول باياعى لاگەر كەزىنەن قالعان. پەشتەرى دە سول كۇيى ساقتاۋلى. قويمانىڭ ءىشىن ارالاپ ءجۇرىپ, لاگەردىڭ قانداي كەيىپتە بولعانىن ويشا ەلەستەتۋگە بولادى.
شاپاعات اعاعا كەڭ پەيىل قۇرمەتىنە رازىلىعىمىزدى ايتىپ, بۇرىن ستالينكا دەپ اتالعان جەرگە جول تارتتىق. ستالينكادان پريدوروجنىيعا دەيىن شامامەن 16 شاقىرىم. پريدوروجنىيدىڭ اينالاسىندا ءتۇرلى باۋ-باقشا الاڭى بولعان, ستالينكادا جازاسىن وتەۋشىلەردى تاڭعى بەستەن جاياۋ ايداپ, پريدوروجنىيعا اكەلىپ جۇمىس جاساتقان ەكەن. بۇل ماڭدا وزگە ۇلت وكىلدەرى جەرلەنگەن زيرات بار. ءبىر ەرەكشەلىگى, جەرلەنگەن ازاماتتاردىڭ اتى-ءجونى مەن قايتىس بولعان جىلدارى عانا جازىلعان, تۋعان جىلدارى كورسەتىلمەپتى.
الفيا بايبولسىنوۆا باتىس قازاقستان وبلىستىق مەملەكەتتىك ارحيۆىنەن ءدال وسى لاگەرگە قاتىستى 1949-1952 جىلداردىڭ قۇجاتتارىن انىقتادى. وسىنىڭ نەگىزىندە ساياسي قۋعىن-سۇرگىن قۇرباندارىن ەسكە الۋ كۇنىنە وراي «Dana» ورتالىعى حح عاسىردىڭ 20-50 جىلدارىنداعى باتىس قازاقستان وبلىسىندا بولعان لاگەرلەرگە قاتىستى ارنايى جيناق شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. سونىڭ ىشىندە №12 جەكە لاگەرلىك پۋنكتىنە قاتىستى وبلىستىق ارحيۆتەگى قۇجاتتار قامتىلاتىن
بولادى.
وبلىستىق ارحيۆتە 1949-1952 جىلدار شاماسىنداعى پروكۋراتۋرا تاراپىنان بولعان تەكسەرىستەرگە قاتىستى تولتىرىلعان قۇجاتتار, لاگەردىڭ باسشىلىققا جىبەرگەن بايانداما حاتتارى, باسشىسى اۋىسقان كەزدە جاسالعان اكتى, باسقا دا قۇندى قۇجاتتار ساقتالعان. تەك قاي ۋاقىتتا اشىلعانى, ناقتى قاي ۋاقىتتا جابىلعاندىعى جونىندە دەرەكتەر كەزدەسپەدى.
1949 جىلعى قىركۇيەك ايىنداعى مالىمەت بويىنشا №12 جەكە لاگەرلىك ءبولىم 4 ۋچاسكەدە ورنالاسقان. №1 ۋچاسكە ورال قالاسىندا, №2 ۋچاسكە №1 ۋچاسكەسىنەن 8 كم قاشىقتىقتا, №3 ۋچاسكە قالادان 3-4 كم قاشىقتىقتا. №4 شارۋاشىلىق, وندىرىستىك ورتالىعى باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تەرەكتى اۋدانىنا قاراستى پريدوروجنىي اۋىلىندا, ورال قالاسىنان 80-90 كم جەردە دەپ كورسەتىلگەن (بقوما قور-1582, تىزبە-1, ءىس №5, ب-5-8). پريدوروجنىيدان 16 كم, ورال قالاسىنان 85 كم قاشىقتىقتاعى كوبەنساي دەگەن جەردە اۋىلشارۋاشىلىق الاڭى بولعان. لاگەر شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى كولەمى 15 022 گەكتار بولعان (بقوما قور-1582, تىزبە-1, ءىس №9, ب-2). كانتسەلياريا شتابى №1 ۋچاسكەنىڭ اۋماعىندا ورنالاسقان, تەك جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ ورىنجايلارىنان سىممەن قورشالىپ بولىنگەن (بقوما قور-1582, تىزبە-1, ءىس №5, ب-49).
1949 جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا لاگەردە جالپى جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ سانى – 1130, ونىڭ ىشىندە ەر ادام – 903, ايەل ادام – 227 دەپ كورسەتىلگەن. (بقوما قور-1582, تىزبە-1, ءىس №3, ب-21-22).
1949 جىلعى دەرەك بويىنشا جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ سانىن كورسەتىپ, بىلايشا جىكتەپتى: 58-10 باپ بويىنشا – 55, 1947 جىلعى 4 ماۋسىم جارلىعى بويىنشا – 299, 1932 جىلعى 7 تامىز قاۋلىسى بويىنشا – 56, 107 باپپەن – 96, 166 باپپەن – 23, 1940 جىلعى 26 ماۋسىم جارلىعى بويىنشا – 28, رسفسر قك باسقا باپتارى بويىنشا – 349 ادام تۇتقىن (بقوما قور-1582, تىزبە-1, ءىس №8, ب-12-15). مۇنىڭ ىشىندە 58-10 باپ دەگەنىمىز – سول كەزدەگى قىلمىستىق كودەكس بويىنشا سوۆەت وكىمەتىن قۇلاتۋ, السىرەتۋ باعىتىندا ۇگىت نەمەسە ناسيحات جاساپ, كونتررەۆوليۋتسيالىق قىلمىستار نەمەسە وسى مازمۇندى ادەبيەتتەردى تاراتقانى نە شىعارعانى ءۇشىن جازالانعاندار.
1949 جىلى پروكۋرور تەكسەرىس جاساعان سوڭ لاگەر باسشىسىنا ورىنداۋ ءۇشىن ارنايى ۇسىنىستار بەرگەن. سونىڭ ىشىندە كونتررەۆوليۋتسيالىق سيپاتتاعى باپ بويىنشا جازاسىن وتەۋشىلەردى باسقالارىنان بولەك ورنالاستىرۋدى تاپسىرعان. وبلىستىق «ەكپىندى قۇرىلىس» گازەتىنە جازىلۋدى قامتاماسىز ەتۋدى دە ەسكەرىپتى.
1949 جىلعى 25 قىركۇيەكتەگى دەرەك بويىنشا لاگەردە اسكەري گۆارديا باتالونى جەكە قۇرامىنىڭ جالپى سانى 94 ادام بولعان. ونىڭ ىشىندە: 1. وفيتسەرلەر – 3 ادام, 2. سەرجانتتار قۇرامى – 18 ادام, 3. ەفرەيتورلار – 19 ادام, 4. اتقىشتار – 47 ادام, 5. قورعاۋ كۇزەتى – 7 ادام. ياعني قاۋىپسىزدىك پەن ءتارتىپتى قاداعالاۋشى كەمى 94 قىزمەتكەر بولعان.
1952 جىلى قاڭتار ايىندا لاگەر باستىعى مايور ف.ي.ميروشنيچەنكونىڭ ورنىنا مايور ا.يا.دوكتوروۆ باستىق بولىپ تاعايىندالعان. باسشىلار اۋىسقاندا ارنايى قابىلداۋ اكتىسى جاسالعان. وسى اكتىدە لاگەردىڭ اۋماعى 15022 گەكتار دەپ كورسەتىلگەن. بۇل جەردە جازاسىن وتەۋشىلەر باۋ-باقشا, ەگىس ەگىپ, مال, قۇس وسىرۋمەن اينالىسقانىن بايقايمىز. قاي باعىتقا قانشا جەر قولدانىلاتىنى, اسحانا, مونشا, قۇدىق ت.ب. قاجەتتىلىكتەردىڭ احۋالى جازىلعان.
شارۋاشىلىقتاعى مال مەن قۇستىڭ دا سانى بار. ءىرى قارا مال – 697, شوشقا – 746, جىلقى – 228, قۇس – 721, ونىڭ ىشىندە تاۋىق – 518, قاز – 200, ۇيرەك – 3.
1952 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا لاگەردە جالپى جازاسىن وتەۋشىلەردىڭ سانى 590, ونىڭ ىشىندە ەر ادام – 478, ايەل ادام – 112 دەپ كورسەتىلگەن (بقوما قور-1582, تىزبە-1, ءىس №9, بايلام-1, ب-2-8). 1949 جىلمەن سالىستىرعاندا جازاسىن وتەۋشىلەر ەكى ەسەگە جاقىن ازايعان ەكەن.
2023 جىلى جەلتوقسان ايىندا شاپاعات اعا كەلەر جىلى قار كەتكەن سوڭ ازاپ پەن اشتىقتان قىرىلعان ادامداردىڭ جەرلەنگەن ورنىن كورسەتۋگە كەلىسكەن. بيىل كوكتەمدەگى الاپات سۋ تاسقىنى قار كەتكەن بويدا بارۋعا مۇمكىندىك بەرمەدى. سودان تەك 24 مامىر كۇنى كەلىسىم بويىنشا كەزدەسۋگە ارنايى باردىق. ەڭبەكتىڭ ادامى, ۇيدەن گورى دالادا كوپ جۇرەدى. جولىمىز بولدى, ەندى شارۋالارىمەن شىعىپ بارا جاتقان اعاعا ءدال جولىقتىق. بىردەن ادامداردىڭ جاپپاي جەرلەنگەن دەگەن جەرىنە اپاردى. اۋىلدىڭ ءدال قاسىندا. قالادان پريدوروجنىي اۋىلىنا كەلەتىن قاتقىل جولدىڭ كەلەسى بەتىندەگى اعاراڭداعان تومپەشىكتەر ەكەن. شاپاعات اعا شامامەن ەكى گەكتار جەردى الىپ جاتىر دەدى. جەرمەن جۇرگەن ادامعا كولەمى انىق بايقالمايدى, درونمەن بيىكتەن قاراعاندا ءبارى انىق كورىندى. اۋقىمى ۇلكەن. قانشا ادامنىڭ جەرلەنگەنىن ءدوپ باسىپ ايتۋ قيىن, بىراق وتە كوپ بوپ كورىنەدى.
ەستەلىك بەرۋشىلەردىڭ ءسوزى ارحيۆ قۇجاتتارىمەن سايكەس كەلەدى. ءبىز لاگەرگە قاتىستى كۋالىك اڭگىمە ايتا الاتىن از عانا اداممەن سويلەستىك. ارحيۆ قۇجاتتارى دا 3-4 جىلعا قاتىستى, ول دا تولىق ەمەس. الداعى ۋاقىتتا ءالى دە قاجەت دەرەكتەردى جيناقتاپ, تەرەڭ زەرتتەۋدى جالعاستىرۋ قاجەت.
لاگەردە ازاپ پەن اشتىقتان قىرىلعانداردىڭ اتى-ءجونىن بارىنشا انىقتاۋعا, ارحەولوگيالىق بارلاۋ جانە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, ورىندى الدە دە جان-جاقتى زەرتتەۋگە تالاپتانعان ءجون. جاپپاي ادام جەرلەنگەن ورىن ەكەنى ناقتىلانسا, مىندەتتى تۇردە ارنايى بەلگى قويىپ, قورشاۋ جاساۋ ماسەلەسىن ويلاستىرۋ كەرەك.
وسى تاقىرىپتى زەرتتەۋدە اسا ناتيجەلى ەڭبەك ەتكەن الفيا سابىرعاليقىزىنا, لاگەردىڭ ورنىمەن تانىسۋعا بارۋ ساپارىمىزدى ۇيىمداستىرۋعا كومەكتەسكەن العاباس اۋىلىنىڭ كىتاپحاناشىسى جۇمازيا ۋاليوللاقىزىنا, ەستەلىك ايتقان كەنجەباي جۇما ۇلىنا, ساميعوللا قاجىمۇراتوۆقا, شاپاعات مىرزاحمەت ۇلىنا, قاناتقالي وتەش ۇلىنا العىسىمىزدى بىلدىرەمىز.
جانتاس نابيوللا ۇلى,
«Dana» ورتالىعىنىڭ باسشىسى
باتىس قازاقستان وبلىسى
