ءسوزىمىز جالاڭ بولماس ءۇشىن سىنالاپ مىسال كەلتىرەيىك. 1977 جىلى تىل ەڭبەككەرى, ءبىلىم وشاعىنىڭ ەڭبەككە باۋلۋ ءپانىنىڭ مۇعالىمى الەكساندرا چادوۆانىڭ باسشىلىعىمەن «جاۋىنگەرلىك جانە ەڭبەك داڭقى» مۇراجايى ۇيىمداستىرىلعان ەكەن. جاقسى ءىستى مۇرات تۇتقان ەلۋگە تارتا جاس زەرتتەۋشىلەر جەرلەستەرىنىڭ, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىسى ارداگەرلەرىنىڭ, تابانى تاستان تايماعان تارلانبوزداي ۋاقىتپەن ساناسپاي جۇمىس ىستەگەن تىل ەڭبەككەرلەرىنىڭ وتباسىلارىنداعى جىلدار بويى جيناقتاعان جەكە مۇراعاتتارىنان ۋاقىت وتە كەلە, كادىمگىدەي قۇندى جادىگەرگە اينالعان دەرەكتەردى جيناپ, بەزەندىرىپ, كوركەمدەپ, ستەندتەر قۇراستىرىپ, ءبىر تاقىرىپتى قاۋزايتىن, جان-جاقتى ماعلۇمات بەرەتىن ماكەتتەر دايىنداعان ەكەن. ءبىلىم وشاعىندا وقي ءجۇرىپ اسكەري ماماندىقتى تاڭداعان وقۋشىلار اقمولا وبلىسىنىڭ جاۋىنگەرلەرىنەن قۇرىلعان №310 اتقىشتار ديۆيزياسىنىڭ دەرەگىن جان-جاققا حابار سالىپ, تىرنەكتەپ ءجۇرىپ جينادى. ناتيجەسىندە, ء«بىزدىڭ وقۋشىلاردىڭ جولدارى», «№310 اتقىشتار ديۆيزياسى» ءتارىزدى ەرلىك پەن ەلدىكتىڭ جارقىن مىسالدارى توپتاستىرىلعان فوتوالبومدار جاساپ شىعاردى. مۇراجايدا مەكتەپ مۇعالىمى نينا رومانوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن باعزى كەڭەس وداعىنىڭ باتىر قالالارى اتانعان, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە قيانكەسكى ۇرىس وتكەن ەلدى مەكەندەرگە ساپار شەگىپ اكەلگەن جادىگەرلەر دە ورىن الىپتى. ماسەلەن, ماماي قورعانىنان جەتكىزىلگەن سناريادتىڭ سىنىقتارى. سول جىلدارى «سلەدوپىت» شتابى كەڭەس وداعى اۋماعىندا تۇراتىن قان-قاساپ مايداندا ەل قورعاعان جاۋىنگەرلەرمەن دە حات الماسىپتى. بۇگىندە سول ءبىر زۇلمات جىلداردىڭ زاپىرانىنان سىر شەرتەتىن سارعايعان حاتتار مۇراجايدا تۇر. 1987 جىلى مەكتەپ تۇلەكتەرى سوعىس جىلدارىنداعى سۇمدىقتى باياندايتىن «جاستىق شاق سوعىسپەن ورتەندى» دەپ اتالاتىن سلەت وتكىزىپتى. سلەتتى ۇيىمداستىرۋعا ت.كراۆچەنكو, ن.رومانوۆالار مۇرىندىق بولعان.
الەكسەندر نيكونوۆنا باستاعان مەكتەپ وقۋشىلارى جازعى دەمالىس كەزىندە رادوۆكا اۋىلىندا ورنالاسقان كىرپىش زاۋىتىندا جۇمىس ىستەگەن ەكەن. جاس بالالاردىڭ ەڭبەككە ارالاسۋى, قارا جۇمىستىڭ ءدامىن تاتۋى وسى كەزدەن باستالعان. كىرپىش زاۋىتى شىعارعان مىڭىنشى كىرپىش مۇراجايدا ساقتاۋلى تۇر. 1987 جىلدان باستاپ مەكتەپ مۇراجايىنداعى جۇمىستى تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمدەرى ارميا سادۋاقاسوۆا, تاتيانا مالتسەۆا, مايرا ساناتوۆا, رايحان ءالجانوۆالار جالعاستىردى.
«مادەني مۇرا» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قىرۋار جۇمىس قولعا الىندى. 2015 جىلى مينۋارا ۋتەۋوۆانىڭ جەتەكشىلىگىمەن «اتامەكەن» تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايى اشىلدى. مينۋارا مۇحامەتقاليقىزى 1983 جىلى مەكتەپكە ديرەكتور بولىپ تاعايىندالعاننان كەيىن بەلسەندى جۇمىس ىستەپ, جاڭا مەكتەپ پەن ۇستازدارعا ارنالعان 10 پاتەرلى كوتتەدجدىڭ سالىنۋىنا مۇرىندىق بولدى. قازىرگى ۋاقىتتا «اتامەكەن» تاريحي ولكەتانۋ مۇراجايىنىڭ جەتەكشىسى. ءوڭىردىڭ عاجايىپ مۇراسىن جاس ۇرپاقتى تاربيەلەۋگە ءتيىمدى پايدالانىپ جاتقان وسى ءبىر ىسكە ىنتالى ادامداردى جۇمىلدىرا بىلۋدە.
مۇراجاي بۇگىندە ءتورت بولىمنەن تۇرادى. ءار ءبولىمدى سارالاي ايتا كەتسەك تە ارتىقتىعى بولماس. ماسەلەن, اقسۋ كەنىشىنىڭ 1929 جىلدان 1941 جىلعا دەيىنگى تاريحى, «وتان ءۇشىن وت كەشكەندەر» بولىمىندە ەل قورعاعان اۋىل تۇرعىندارىنىڭ ەرلىك ىستەرى جان-جاقتى باياندالادى. «1418 وتتى كۇندەر مەن تۇندەر» ستەندى ەل قورعاعان ەرلەردىڭ ماڭگى ولمەس ەرلىك ىستەرى تۋرالى سىر شەرتەدى. مەموريالدىق تاقتادا مايدان دالاسىنان ورالماعان جەرلەستەرىنىڭ ەرلىگىن كەيىنگى ۇرپاقتىڭ كوز الدىنا اكەلىپ, كوكىرەكتەرىنە پاتريوتتىق سەزىمدى قۇيىپ تۇر. سوعىس ارداگەرلەرىنىڭ ەرلىك ءۇشىن العان ماراپاتتارى, وردەن-مەدالدار دا وسىندا.
ءۇشىنشى ءبولىم «مەن تۋعان ولكەمدى قۇرمەت تۇتامىن» دەپ اتالادى. بۇل بولىمدە ءبىلىم بەرۋ سالاسىنىڭ ۇزدىكتەرى, ونەركاسىپتىڭ, عىلىم مەن مادەنيەتتىڭ دامۋىنا ولشەۋسىز ۇلەس قوسقان مەكتەپ تۇلەكتەرى تۋرالى دەرەكتەر بار. ءار جىلدارى ىستىق ۇيادان تۇلەپ ۇشقان التىن بەلگى يەگەرلەرىنە جەكە بۇرىش بولىنگەن. اسكەري ماماندىقتى تاڭداعان وقۋشىلار تۋرالى مالىمەت «وفيتسەر – باتىرلىق ماماندىعى» ستەندىندە بەرىلگەن. سونداي-اق مەكتەپ تۇلەكتەرى اسكەن نابيەۆتىڭ, امانتاي كاكەنوۆتىڭ كىتاپتارى قويىلعان. امانتاي قابىلدەنوۆ, ارىستان يباتوللا, ساپار سابىروۆ ءتارىزدى تۇلعالاردىڭ ومىرىنەن ونەگە شاشاتىن جيناقتار دا بار.
مۋزەي ولكەتانۋ كىشى باعدارلاماسىندا «ادام ەڭبەگىمەن داڭقتى», «ەڭبەگى زور اسىل جاندار» تاقىرىبىندا تانىمدىق-تاعىلىمدىق شارالاردى ءجيى وتكىزەدى. مۇنداي جيىندارعا زامانىندا ماڭدايىنان تەرى سورعالاپ ءجۇرىپ ەل يگىلىگىن تاسىتۋعا قيساپسىز ەڭبەگىن سىڭىرگەن ارداگەرلەرمەن, كەنشىلەرمەن, تەمىرجول جۇمىسشىلارىمەن ءتالىمدى كەزدەسۋلەر وتكىزەدى. وزگە دە ونەگەلى تاقىرىپتار قامتىلادى. وسىنىڭ بارلىعى جاس تولقىندى ۇلى ومىرگە دۇرىس باعىتتاۋ, ءتالىمدى تاربيە بەرۋ تاراپىنداعى تالپىنىستار. جىل سايىن قارتتار كۇنىنە وراي كەنتتىڭ بايىرعى تۇرعىندارىمەن «ماڭگىلىك جاستىق مەيرامى» كەزدەسۋىن ۇيىمداستىرادى. مۇنداي كەزدەسۋدە ەسكىرمەيتىن ەسكى ەستەلىك تىڭداعان جاننىڭ مەيىرىن قاندىرىپ, سارىتاپ ساعىنىشتىڭ شىمىلدىعى وراعان سوناۋ ءبىر كەزەڭدەر تۋرالى ساليقالى پىكىر الماسادى. اسىرەسە, «ەسكە الۋ ۆاحتاسى», ء«بىز باتىرلاردىڭ ۇرپاقتارىمىز» ءىس-شارالارىنىڭ ءمانى مەن مازمۇنى سالماقتى.
مۇراجاي ۇجىمى اقسۋ كەنتى مەن ستەپنوگور قالاسىنىڭ ارداگەرلەر كەڭەسىمەن بىرلەسە جۇمىس ىستەيدى. جاستارعا ماماندىق تاڭداۋعا باعىت بەرەتىن كەزدەسۋلەر وتكىزىلەدى. مينۋارا مۇحامەتقاليقىزى زەينەت دەمالىسىندا بولسا دا بەلسەندى جۇمىس ىستەۋدە. وسىنداي تىنىمسىز ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ستەپنوگور قالاسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى اتانعان. تۋعان ولكەنىڭ تاريحىن تولايىم تولعاعان كىتاپ تا جازىپ شىقتى. ومبى وبلىسىنداعى ءوزىنىڭ كىشى وتانىمەن بايلانىسىن ۇزگەن ەمەس. «ساستومار – مەنىڭ اۋىلىم» دەپ اتالاتىن 2023 جىلى شىققان جيناعى تۋعان جەرگە دەگەن پەرزەنتتىك ماحابباتقا تۇنىپ تۇر.
بۇگىنگى كۇنى اقسۋ كەنتىنىڭ ىرگەتاسى قالانعانىنا 95 جىل تولۋىنا وراي اقپارات جيناۋ جۇمىسى تىڭعىلىقتى جۇرگىزىلىپ كەلەدى. جىلدار جىلناماسىنا اينالاتىن بۇل جيناق كەلەر جىلى جارىققا شىقپاق. سونداي-اق مايدانگەرلەر تۋرالى اقسۋ ورتا مەكتەبىنىڭ تاعىلىمدى تاريحى تۋرالى دەرەكتەر جيناقتالىپ جاتىر. ارداگەرلەرگە بايلانىستى ءالى دە تالماي زەرتتەيتىن تۇس جەتىپ ارتىلادى. سەبەبى 2015 جىلى جارىق كورگەن اقمولا وبلىسى ارداگەرلەرىنىڭ 11 تومدىق ەنتسيكلوپەدياسىندا اقسۋ, بەستوبە كەنتتەرىنىڭ مايدانگەرلەرى تۋرالى مالىمەتتەر ەنبەي قالعان. ەندى وسى ولقىلىقتىڭ ورنىن تولتىرۋ – پارىز.
ايرىقشا ماڭىزدى وقيعانىڭ ءبىرى وسى توپىراقتا كۇن كەشكەن ەتەكباي بي تۇركەباي ۇلىنا ارنالعان بۇرىشتىڭ اشىلۋى بولدى. وت اۋىزدى, وراق ءتىلدى بي اتا بۋراباي مەن ومبىنىڭ اراسىنداعى جالپاق جۇرتقا بيلىگىن جۇرگىزگەن, مەيلىنشە ءادىل, تاپقىر ادام بولسا كەرەك. اۋزىنان جالىن شىققان اعا سۇلتانداردىڭ, شىنجىر بالاق, ءشۇبارتوس بولىستاردىڭ الدىندا ەل مۇددەسىن قورعاعان كوسەم دە شەشەن بي تۋرالى كونە دەرەكتەر كوپ كوڭىلىن اۋدارىپ-اق تۇر.
تۋعان جەردىڭ ءتۇتىنىن ءتۇزۋ ۇشىرۋ ءۇشىن ءدال وسىنداي ونەگەلى ءىس كەرەك-اق. ادەمى مىسال بولسىن دەپ ادەيىلەپ تىلگە تيەك ەتتىك ءبىز دە.
اقمولا وبلىسى,
اقسۋ كەنتى
