اراسىنداعى 1982 جىلعى كەلىسىم ماڭىزى ەندى ايتىلىپ, باعالانا باستادى
«جاۋىن اياعان جارالى» دەيدى كونەدەن قالعان ءبىر ۇلاعات. بىراق كەيدە اڭداتپاي اياعىڭنان شالاتىن جاقىنىڭنان گورى, اشىق ايقاستا باسىمدىعىڭدى باعالاپ, ەرلىگىڭدى مويىندايتىن جاۋدىڭ ءوزى ارتىق-اۋ! رەداكتسيا تاراپىنان قازاقتىڭ اتاقتى «قارا مايورى» حاقىندا شۇعىل ماقالا جازۋ جونىندە تاپسىرما الىپ, تالاي-تالاي شىعارماعا ارقاۋ بولعان گيندۋشتىڭ پانشەر شاتقالىنداعى «مۇسىلمان باتالونىنىڭ» كومانديرى بوريس كەرىمباەۆ پەن اۋعان كوسەمى احماد شاح ماسۋدتىڭ اراسىندا بولعان ۇرىس قيمىلدارى تۋرالى وقيعالاردى وقي وتىرىپ, وسىنداي ويعا قالدىم. ءيا, ءبىرى – «پانشەر كورولى» (ب.كەرىمباەۆتىڭ تاعى ءبىر لاقاپ اتى) اتانعان قازاقتىڭ باتىر ۇلى, ەندى ءبىرى – «پانشەر ارىستانى» (احماد شاح ماسۋدتىڭ لاقاپ اتى) اتانعان تاجىكتىڭ قايسار ۇلى جاۋلاسقان قاراما-قارسى قوس لاگەردىڭ مۇددەلەرى ءۇشىن سوعىسا ءجۇرىپ, ءبىر-ءبىرىنىڭ ەرلىگىن تانىدى, مارتتىگىن ءتۇسىندى.
قازاقتىڭ «قارا مايورى» ءوزىنىڭ ءبىر ەستەلىگىندە اۋعان مودجاحەدتەرىنىڭ قولباسشىسى احماد شاح ماسۋدپەن ءۇش رەت كەزدەسكەنىن ايتا كەلىپ, سوڭعى كەزدەسۋدە «پانشەر ارىستانىنىڭ»: «سەن جاۋىنگەرسىڭ, مەن دە جاۋىنگەرمىن. ەندەشە, ناعىز جاۋىنگەرلەر سياقتى شىنايى كەلىسىمگە كەلەيىك», دەپ اتاپ كورسەتكەنىن, وسى كەزدەسۋدەن كەيىن ول سوزىندە تۇرىپ, بەيبىت كەلىسىمگە قول جەتكىزىلگەنىن, بەيبىت كەلىسىمنىڭ ەكى جىلعا جۋىق سوزىلعانىن, بۇل اۋعان سوعىسى كەزىندەگى ادام شىعىنى ازايعان ەڭ ءبىر تىنىش كۇندەر بولعانىن قۇرمەتپەن ەسكە الادى. قانشا جەردەن جاۋ بولسا دا, قارسىلاسىڭنىڭ قاسيەتتەرىن تاني ءبىلۋ دە مارتتىك. ەلىنىڭ ازاتتىعى جولىندا جانقيارلىقپەن كۇرەسىپ, سول ءۇشىن تاليبتەر قولىنان مەرت بولعان تاجىك ۇلى احماد شاح ماسۋدتى قازاقتىڭ «قارا مايورى» وسىلاي تانىسا, اسكەري ستراتەگيانى وتە جەتىك بىلەتىن ءىرى قولباسشى ماسۋد ەڭ مىقتى قارسىلاس, ەڭ ايلالى كوماندير ب.كەرىمباەۆتىڭ باسىنا 1 ميلليون دوللار اقشا تىگەتىنىن جاريالاپ, «قارا مايوردىڭ» ەرلىگىن ەرەكشە مويىندايتىنىن پاش ەتتى. «پانشەر ارىستانىنىڭ» ءوزى مويىنداعان وسى ءبىر وشپەس ەرلىك قالاي ورىلگەن ەدى...
كەڭەس وداعى اسكەرىنىڭ اۋعانستانداعى سوعىس قيمىلدارى بارىسىندا پانشەر شاتقالىنا باقىلاۋ جاساۋ باستى ستراتەگيالىق مىندەتكە اينالدى. شىندىعىندا دا بۇل جەرگە يەلىك ەتكەن اسكەردىڭ مەرەيى ۇستەم بولاتىن. سەبەبى, پانشەر شاتقالىنىڭ ۇزىندىعى 120 شاقىرىمعا سوزىلىپ, ءبىر شەتى پاكىستان مەملەكەتىنىڭ اۋماعىنا شىقسا, ءبىر شەتى كەڭەس وداعىنان اۋعانستان ەلىنە كىرەتىن جولداعى ەڭ ماڭىزدى ستراتەگيالىق سالانگ اسۋىمەن جالعاساتىن. كوتەرىلىسشىلەرگە كەلەتىن قارۋ-جاراقتىڭ 70 پايىزى وسى شاتقال ارقىلى تاسىلسا, مودجاحەدتەردىڭ وقۋ-جاتتىعۋ لاگەرلەرىنىڭ باسىم بولىگى دە وسىندا ورنالاسقان. شاتقال ماڭىنداعى تۇرعىنداردىڭ باسىم كوپشىلىگى كەشەگى كەڭەس وداعىنان قاشقان وزبەك, تاجىك, قازاق جانە قىرعىزداردىڭ ۇرپاقتارى بولاتىن. ولاردىڭ كەڭەس اسكەرىنە دەگەن كەگى قايتپاعان. سالانگ اسۋى ارقىلى عانا وتەتىن كسرو قۇرامالارىنا قارسى شابۋىلدار دا وسى جەردەن جاسالاتىن. پانشەر شاتقالىندا شوعىرلانعان اۋعان اسكەرىنە كەزىندە كەڭەس وداعىندا اسكەري ءبىلىم العان تالانتتى قولباسشى احماد شاح ماسۋد باسشىلىق جاسايتىن.
مىنە, وسىنداي ستراتەگيالىق ماڭىزى بار جەرگە تۇراقتى باقىلاۋ ورناتۋ – كسرو اسكەري باسشىلىعىنىڭ باستى مىندەتىنە اينالدى. بۇل مىندەتتى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا بۇدان بۇرىن قولدانىلعان بىرنەشە اسكەري شابۋىلدار ساتسىزدىككە ۇشىرادى. اقىرى كەڭەس اسكەرى 1982 جىلى مامىر ايىندا شەشۋشى شابۋىلعا شىقتى. كسرو تاراپىنان بۇل شابۋىلعا 12 مىڭ جاۋىنگەر, 8 مىڭ اۋعان ۇكىمەتى اسكەرىنىڭ سولداتى, 200 ميگ ۇشاعى مەن 300 تىكۇشاق, جۇزدەگەن بروندى تەحنيكا مەن ارتيللەريا قاتىستى. بىرنەشە كۇنگە سوزىلعان كەسكىلەسكەن ۇرىس بارىسىندا كەڭەس اسكەرى زور شىعىنمەن پانشەر شاتقالىن باسىپ الدى. اۋعان مودجاحەدتەرىنىڭ باسىم بولىگى قارۋلارىن تىعىپ تاستاپ, شاتقالدىڭ ۇزىنا بويىنداعى قىستاقتارىنا ءسىڭىپ كەتتى. ءبىراز اسكەر احماد شاح ماسۋدپەن بىرگە پاكىستان اۋماعىنا ءوتىپ ءوتتى.
شاتقالدى الۋىن العانىمەن كەڭەس اسكەرى ءۇشىن ونى ۇستاپ تۇرۋ قيىننىڭ قيىنىنا اينالدى. قىستاقتارعا ءسىڭىپ كەتكەن مودجاحەدتەر دۇركىن-ءدۇركىن پارتيزاندىق شابۋىلدار جاساپ, كەڭەس اسكەرىن زور شىعىنعا ۇشىراتتى. ونىڭ ۇستىنە پاكىستانعا وتكەن احماد شاح جالپى جۇرتتىڭ الدىندا قۇران ۇستاپ, ءبىر ايدان كەيىن پانشەر شاتقالىن باسقىنشىلاردان تازارتۋعا انت بەرىپتى. ەندى نە ىستەۋ كەرەك؟ كەڭەس اسكەرىنىڭ باسشىلىعى مودجاحەدتەرگە ارنايى دايىندىقتان وتكەن «مۇسىلمان باتالونىن» قارسى قويۋعا شەشىم قابىلدادى.
ول – اۋعان سوعىسى تاريحىندا ەرلىكتىڭ وشپەس ۇلگىسىن جاساعان «قاپشاعاي باتالونى» ەدى. رەسمي تۇردە باس شتابتاعى باس بارلاۋ باسقارماسىنىڭ 177-ءشى ارنايى تاپسىرمالاردى ورىندايتىن وتريادى دەپ اتالاتىن بۇل باتالون 1981 جىلدىڭ قاڭتار ايىندا قۇرىلىپ, الماتى ماڭىنداعى قاپشاعاي قالاسىنا ورنالاستىرىلعان بولاتىن. باتالون كومانديرى, كاسىبي بارلاۋشى, مايور بوريس كەرىمباەۆ اسكەري بولىمشەلەر مەن گارنيزونداردى ارالاي ءجۇرىپ, ءاربىر جاۋىنگەردى ءوزى ىرىكتەپ العان ەدى. سوندىقتان «مۇسىلمان باتالونىنىڭ» جىگىتتەرى كىلەڭ «سەن تۇر, مەن اتايىن» دەگەندەي, قازاق, وزبەك, تاجىك, قىرعىز جىگىتتەرىنىڭ سىرتتاندارى بولاتىن.
1981 جىلدىڭ 29 قازانىندا «قاپشاعاي باتالونى» اۋعانستان جەرىنە كىردى. سول كۇنى – ەڭ العاشقى شايقاسقا ءتۇسىپ, وق پەن وتتى كوردى. قاراشا ايىندا كەڭەس اسكەرىنىڭ جۇك ارتقان اۆتوكولونناسىن قورعاۋ مىندەتى كەرىمباەۆتىڭ باتالونىنا جۇكتەلدى. وتكەلى تار شاتقالدا اۆتوموبيل كەرۋەنىنە قۇرباشى ماۋلانا قارا باستاعان مۇزداي قارۋلانعان اسكەر شابۋىل جاسادى. ولار تار جولدى ەكى جاعىنان بىتەپ, كولوننانى قاقپانعا قىسىپ, قوس بۇيىردەن اتقىلاي باستادى. «قاپشاعاي باتالونى» جانكەشتىلىك تانىتىپ, جاۋ شابۋىلىن تويتارىپ وتىردى. شاتقالداعى شايقاس 11 ساعاتقا سوزىلدى. اقىرى مودجاحەدتەر مول شىعىنعا ۇشىراپ, شەگىنۋگە ءماجبۇر بولدى. اۆتوموبيل كولونناسىن تۇگەل جويىپ جىبەرۋدى كوزدەگەن جاۋ اسكەرىنىڭ ءبىر عانا «كاماز»-دى ورتەۋگە مۇرشاسى جەتتى. «قاپشاعاي باتالونى» جاۋعا كۇيرەتە سوققى بەرە وتىرىپ, كولوننانى امان ساقتاپ قالدى. 11 ساعاتقا سوزىلعان قاندى شايقاستا باتالوننان سەگىز ادام جارالانىپ, ەكى جاۋىنگەر قازا تاپتى. بۇل سوعىس تاكتيكاسىندا جاۋىنگەرلەرىن بارىنشا ساقتاي بىلەتىن كومانديردىڭ بىلىكتىلىك شەبەرلىگىنىڭ ناتيجەسى بولسا كەرەك. ءسويتىپ, 1982 جىلدىڭ جازىنا دەيىن تالاي-تالاي كۇردەلى شايقاستاردا جەڭىسكە جەتىپ, شەبەرلىك شىڭداعان «قاپشاعاي باتالونى» اۋعان جەرىندەگى كەڭەستىك اسكەردىڭ ەڭ ۇزدىك بولىمشەلەرىنىڭ بىرىنە اينالدى. بوريس كەرىمباەۆتىڭ «مۇسىلمان باتالونىنىڭ» اتاعى كسرو-نىڭ ەڭ جوعارى اسكەري باسشىلىعىنىڭ نازارىنا ىلىكتى.
احماد شاح ماسۋدتىڭ قۇران ۇستاپ: «ءبىر ايدىڭ ىشىندە پانشەردى قايتارىپ الامىن!» دەگەن انتىن ەستىگەن كەڭەس اسكەرىنىڭ باسشىلارى بار سالماقتى وسى «قاپشاعاي باتالونىنا» سالۋدى ويلادى. بوريس كەرىمباەۆتى شتابقا شاقىرىپ الىپ, كەزەكتەن تىس پودپولكوۆنيك شەنىن بەردى. وردەنمەن ماراپاتتادى. سودان كەيىن «مۇسىلمان باتالونىنىڭ» الدىنا قيىن دا جاۋاپتى مىندەت قويدى: پانشەر شاتقالىن باتالون ءبىر اي بويى ۇستاپ تۇرۋى كەرەك. «قارا مايور» وسى بۇيرىق ارقىلى اسكەري باسشىلىق ءوزىنىڭ جىگىتتەرىن اجال اپانىنا ايداپ سالىپ وتىرعانىن جاقسى ءتۇسىندى. ب.كەرىمباەۆتىڭ ءوزىنىڭ بۇل قاۋىپتى تاپسىرمادان باس تارتۋعا مۇمكىندىگى بار. بىراق باتالون بۇيرىقتان بۇلتارا المايدى. «قارا مايوردىڭ» ورنىنا باسقا كوماندير تاعايىنداپ, باتالوندى ءبارىبىر قاندى قاساپقا سالادى. سوندىقتان ءول, ءتىرىل تاپسىرمانى ورىنداپ, جىگىتتەردى امان الىپ قالۋدىڭ قامىن ويلاۋ كەرەك. شەشىمىن وسىلاي تۇيىندەگەن بوريس كەرىمباەۆ ساربازدارىن باستاپ, پانشەر شاتقالىنا اتتاندى.
جول كورسەتۋ ءۇشىن بەرىلگەن ادام جاۋدىڭ جانسىزى بولىپ شىقتى. ول باتالوندى بىردەن ارنايى توسىپ جاتقان جاۋ اسكەرىنىڭ ۇستىنەن ءبىر-اق شىعاردى. قيان-كەسكى ۇرىستان «گراد» رەاكتيۆتى قوندىرعىلارى ارقىلى تولاسسىز وق جاۋدىرۋدىڭ ناتيجەسىندە شىعىنسىز شىقتى. 12 ماۋسىمدا «قارا مايوردىڭ» ارناۋلى وتريادى پانشەر شاتقالىنداعى جاۋدىڭ نەگىزگى تىرەك نۇكتەسى جانە ستراتەگيالىق بيىكتىكتە ورنالاسقان رۋح قىستاعىن باسىپ الدى. تۋعان اۋىلىنان ايىرىلۋ احماد شاح ءۇشىن كۇيرەي جەڭىلۋمەن پارا-پار ەدى. ول قايتكەندە دە ستراتەگيالىق تىرەك نۇكتەسىن قايتارۋدى ويلاپ, جانكەشتى شابۋىلعا شىقتى. قارشا بوراعان وقتان شاتقالدىڭ ۇستىندە كۇن تۇتىلدى. توقتاۋسىز جۇرگىزىلگەن ۇرىس قيمىلدارى 32 ساعاتقا سوزىلدى. «قارا مايوردىڭ» جانكەشتى جاۋىنگەرلەرى كومەككە كەلگەن باسقا باتالونداردىڭ جاردەمىمەن احماد شاحتىڭ اسكەرىن پانشەر شاتقالىنان تىقسىرىپ شىعاردى.
اسكەري تاكتيكانى تەرەڭ مەڭگەرگەن قوس قولباسشىنىڭ اراسىندا شىن تەكەتىرەس باستالدى. احماد شاح شاتقالعا سىنالاي كىرىپ, بارلىق ستراتەگيالىق بيىكتىكتەردى باسىپ العان «قارا مايوردى» قالاي دا قۋىپ شىعۋدى ويلادى. «قارا مايور» بولسا, باسىپ العان بيىكتىكتەردى تەك قورعاپ قانا تۇرۋدىڭ وپا بەرمەيتىنىن ءتۇسىنىپ, قارسى شابۋىلدارعا شىعىپ, «سپەتسناز» تاجىريبەسىن پايدالاندى. ءسويتىپ, مودجاحەدتەرگە تۇتقيىلدان ۇرىس اشىپ, كەرۋەندەرىن تالقانداپ, دۇركىن-دۇركىن كۇتپەگەن جەردەن ويسىراتا سوققى بەرىپ وتىردى. احماد شاح قۇيىنداي قۇبىلاتىن «مۇسىلمان باتالونىنىڭ» شابۋىلدارىنان ابدەن زارەزاپ بولىپ, اسكەري تاكتيكاسىنا قۇرىق بويلاتپايتىن «قارا مايوردىڭ» ادىستەرىنەن ايلاسىن اسىرا المادى.
احماد شاحتىڭ اسكەري تاكتيكا مەن ستراتەگيانى وتە جەتىك بىلەتىن ءىرى دە بىلىكتى قولباسشى ەكەنىن كەڭەستىك اسكەري باسشىلار عانا ەمەس, بارلىق شەتەلدىك ماماندار دا مويىنداعان بولاتىن. وسى تاجىريبەلى قولباسشى ءوزىنىڭ قارسىلاسىنىڭ قاپىسىن تابۋ ءۇشىن ونىڭ باسىنا 1 ميلليون دوللار اقشا تىگۋگە دەيىن باردى. پانشەر شاتقالىن بار بولعانى ءبىر اي عانا ۇستاپ تۇرۋعا جىبەرىلگەن «مۇسىلمان باتالونى» كۇشى باسىم جاۋمەن سەگىز اي بويى جەڭىستى شايقاستار جۇرگىزدى.
ەگەر تەكەتىرەس ودان ءارى سوزىلا بەرەتىن بولسا, ءوزىنىڭ جاعدايى كۇرت ناشارلايتىنىن احماد شاح جاقسى ءتۇسىندى. اقىرى ەشكىمگە يەلىك بەرىپ كورمەگەن «پانشەر ارىستانى» كەلىسىمگە بارۋعا ءماجبۇر بولدى. كەڭەس اسكەرى تاراپىنان كەلىسسوزدى ازىرلەۋ ۇدەرىسىنە «قارا مايور» دا قاتىستى. ءسويتىپ, احماد شاح ماسۋد العاش رەت كەڭەس اسكەرى باسشىلارىمەن كەلىسىم جاساستى. بۇل كەلىسىم بويىنشا, احماد شاح ماسۋد 1984 جىلدىڭ 21 ساۋىرىنە دەيىن پانشەردەگى كەڭەس اسكەرى مەن اۋعان اسكەري گارنيزوندارىنا (بابراك كارمال ۇكىمەتىنىڭ اسكەرى) قارسى سوعىس قيمىلدارىن جۇرگىزبەۋگە, ءوزى باقىلايتىن ايماقتا بەيبىتشىلىكتى ساقتاۋعا ۋادە ەتتى. كەڭەس وكىمەتىنىڭ وكىلدەرى احماد شاح باقىلايتىن ايماقتاعى جەرگىلىكتى بيلىكتىڭ ىسىنە قول سۇقپاۋعا ءتيىس بولدى. تاجىكتىڭ تەكتى ۇلى مارتتىگىن تانىتتى. «احماد شاح ماسۋد ۋادەسىندە تۇردى. ول كەلىسسوزدە كورسەتىلگەن 1984 جىلدىڭ 21 ساۋىرىنە دەيىن پانشەردەگى كەڭەس اسكەرى مەن اۋعان اسكەرلەرىنىڭ گارنيزوندارىن اتقىلاعان جوق, ولارعا قارسى ۇرىس قيمىلدارىن جۇرگىزگەن جوق», – دەيدى كەڭەس اسكەرىنىڭ باسشىلارىنىڭ ءبىرى الەكساندر لياحوۆسكي ءوزىنىڭ «تراگەديا ي دوبلەست افگانا» اتتى كىتابىندا. ءسويتىپ, اۋعان سوعىسىندا ەكى جىلعا جۋىق ۋاقىت بويى بەيبىتشىلىك ورنادى. بۇل كەزەڭدە قانشاما قىرشىن جاستىڭ ءومىرى ساقتالىپ قالدى دەسەڭىزشى!
وتتان دا, وقتان دا قايتپاعان احماد شاح وزىنە ءتيىمسىز بۇل كەلىسىمگە قالاي باردى؟ ونى «مۇسىلمان باتالونىنىڭ» جانكەشتى ەرلىگى مەن «قارا مايوردىڭ» قايسارلىعى كەلىسىمگە كەلۋگە ءماجبۇر ەتتى. باتىرلىق پەن باتىلدىقتىڭ ەرەن ۇلگىسى بولىپ تابىلاتىن بوريس كەرىمباەۆتىڭ اۋعان سوعىسىنداعى ەڭ باستى ەرلىگى دە وسى!
مىڭداعان بوزداقتاردىڭ ءومىرىن امان ساقتاپ قالۋعا سەبەپكەر بولعان وسى بەيبىت كەلىسىمنىڭ قوس كەيىپكەرىن قالاي قۇرمەتتەسە دە لايىق. وكىنىشكە قاراي, بۇل رەتتە دە ادىلدىكتىڭ اۋىلى الىس قالعانىن اشىق ايتۋ پارىز. بارلىق عۇمىرىن اۋعان حالقىنىڭ ازاتتىعى مەن تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكە ارناعان احماد شاح ماسۋد 2001 جىلى تاليبتەردىڭ قولىنان قاپىدا مەرت بولدى. اتاقتان دا, شەننەن دە شەت قالعان «قارا مايور», اۋعان سوعىسىنىڭ ارداگەرى بوريس توكەن ۇلى كەرىمباەۆ الماتى ماڭىنداعى ساياجايىندا سوعىس زاردابى سالعان اۋىر ناۋقاسپەن كۇرەسۋدە. «ەردىڭ اتىن ەلى شىعارار» دەگەن ۇلاعاتتى ۇلىقتاي وتىرىپ, ۇلى جەڭىستىڭ 70 جىلدىعى قارساڭىندا حالقىمىزدىڭ باتىر ۇلى «قارا مايورعا» قانداي قۇرمەت كورسەتىلسە دە لايىق بولار ەدى...
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان».
استانا.
